Ademfrequentie slaapapneu: oorzaken en behandeling

Ademfrequentie en slaapapneu zijn nauw met elkaar verbonden: bij slaapapneu stopt de ademhaling herhaaldelijk tijdens de slaap, met gevolgen voor de zuurstofverzadiging en de slaapkwaliteit. Hoewel de normale ademfrequentie bij volwassenen 12 tot 20 ademhalingen per minuut bedraagt, draait het bij slaapapneu vooral om de apneu-hypopneu-index (AHI) en de bijbehorende zuurstofdalingen. In dit artikel leest u hoe een verstoord adempatroon wordt herkend en vastgesteld, welke klachten erbij horen, welke behandelingen beschikbaar zijn en wanneer u een arts moet raadplegen.

Wat is slaapapneu en wat gebeurt er met je ademhaling?

Bij slaapapneu stopt de ademhaling herhaaldelijk tijdens de slaap voor minstens tien seconden per episode; de meest voorkomende vorm is obstructief slaapapneu, waarbij de bovenste luchtweg vernauwd of geblokkeerd raakt.

Bij slaapapneu stopt de ademhaling herhaaldelijk tijdens de slaap, waarbij elke pauze minstens tien seconden duurt en de nacht door tientallen tot honderden keren kan optreden.^[1][7] De meest voorkomende vorm is obstructief slaapapneu (OSA): de spieren in de keel ontspannen zich tijdens de slaap, waardoor de bovenste luchtweg vernauwd of volledig geblokkeerd raakt. De ademfrequentie bij een volwassene in rust bedraagt normaal gesproken 12 tot 20 ademhalingen per minuut, maar bij slaapapneu zijn het optreden van apneu- en hypopneu-episodes en de daarmee gepaard gaande dalingen in zuurstofverzadiging (desaturaties) de kern van het probleem, niet zozeer het aantal ademhalingen per minuut.

Naast de obstructieve vorm bestaat er ook centraal slaapapneu, waarbij het ademcentrum in de hersenen tijdelijk geen signaal stuurt naar de ademhalingsspieren. Een combinatie van beide vormen wordt gemengd slaapapneu genoemd. Bij alle vormen daalt het zuurstofgehalte in het bloed tijdens de apneu-episodes, wat het lichaam aanzet tot een korte opwekking om de ademhaling te hervatten.

Deze herhaalde verstoringen van het adempatroon leiden tot gefragmenteerde slaap en activering van het sympathische zenuwstelsel. Slaapapneu is geassocieerd met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk en stofwisselingsproblemen; of dit verband volledig causaal is, wordt nog onderzocht.^[1][16] OSA is een veelvoorkomende aandoening: schattingen voor Nederland lopen uiteen, maar studies suggereren dat een aanzienlijk deel van de volwassen bevolking enige mate van OSA heeft, waarvan een groot deel niet is gediagnosticeerd. Patiëntinformatie is beschikbaar via Thuisarts.nl (NHG); vakinhoudelijke onderbouwing is te vinden in de Richtlijn Obstructief Slaapapneu bij volwassenen van de Federatie Medische Specialisten (FMS, NVKNO/NVALT).

Hoe wordt een afwijkende ademfrequentie bij slaapapneu vastgesteld?

Een verstoord adempatroon wordt vastgesteld via de apneu-hypopneu-index (AHI), gemeten met polysomnografie of respiratoire polygrafie; een AHI boven 30 geldt als ernstig slaapapneu.

Een afwijkend adempatroon tijdens de slaap wordt vastgesteld via slaaponderzoek, waarbij de apneu-hypopneu-index (AHI) de belangrijkste maat is: de AHI geeft het gemiddeld aantal apneu- en hypopneu-episodes per uur slaap aan. Een AHI van 5 tot 15 geldt als licht, 15 tot 30 als matig en meer dan 30 als ernstig slaapapneu.

Het meest uitgebreide onderzoek is polysomnografie (PSG), uitgevoerd in een slaapcentrum. Hierbij worden tegelijkertijd hersenactiviteit (EEG), oogbewegingen, spierspanning, hartritme, zuurstofverzadiging, luchtstroom en borstkas- en buikbewegingen geregistreerd.^[1][3] Op basis van al deze parameters kunnen apneu-episodes worden geclassificeerd en de ernst worden bepaald.

Voor de eerste diagnostiek in Nederland wordt vaak een vereenvoudigd thuisonderzoek ingezet: de respiratoire polygrafie (RP). Dit apparaat meet minimaal de luchtstroom, zuurstofverzadiging en ademhalingsinspanning. Conform de FMS-richtlijn is RP met name geschikt bij een ongecompliceerde verdenking op OSA met een matig tot hoog a-priori risico. Bij comorbiditeit of vermoeden van andere slaapstoornissen is PSG aangewezen.

De huisarts kan op basis van klachten en een gevalideerde vragenlijst zoals de Epworth Sleepiness Scale (ESS) inschatten of doorverwijzing naar een longarts, kno-arts of slaapcentrum nodig is. De ESS beoordeelt de mate van slaperigheid overdag, maar stelt geen diagnose.^[8][9] Als screeningsinstrumenten worden in de Nederlandse praktijk ook STOP-Bang of vergelijkbare vragenlijsten gebruikt, afhankelijk van lokale afspraken. Aanvullend bloedonderzoek (bijvoorbeeld om hypothyreoïdie of polycythaemie uit te sluiten) of een ECG wordt op indicatie aangevraagd, niet routinematig, conform de FMS-richtlijn.

Welke klachten horen bij een verstoord adempatroon tijdens de slaap?

Luid snurken, waargenomen ademstops en overmatige slaperigheid overdag zijn de meest kenmerkende klachten; bij kinderen staan hyperactiviteit en gedragsproblemen vaker op de voorgrond.

Luid snurken en waargenomen ademstops door de bedpartner zijn de meest kenmerkende klachten van slaapapneu en een verstoord adempatroon tijdens de slaap. Doordat de ademhaling steeds opnieuw onderbroken wordt, slaapt de persoon met slaapapneu nooit echt diep door, ook al herinnert hij of zij zich dat zelden.

Overdag uit zich dit vooral als:

• Overmatige slaperigheid overdag, ook wel hypersomnie genoemd, die kan leiden tot gevaarlijke situaties in het verkeer of op het werk

• Concentratieproblemen en geheugenstoornissen

• Prikkelbaarheid en stemmingswisselingen

• Ochtendhoofdpijn, waarbij meerdere mechanismen een rol kunnen spelen, waaronder zuurstofdalingen, verhoogd koolzuurgehalte en slaapfragmentatie

• Droge mond of keelpijn bij het ontwaken

Nachtelijke klachten kunnen zijn: frequent wakker worden, nycturie (meerdere keren per nacht moeten plassen), nachtelijk zweten en een onrustig gevoel. Sommige mensen ervaren ook hartkloppingen of een beklemmend gevoel op de borst tijdens de nacht.

Bij kinderen kan het klachtenpatroon anders zijn: in plaats van slaperigheid overdag zien we vaker hyperactiviteit, gedragsproblemen en concentratieproblemen die kunnen lijken op ADHD.^[10][11] Rode vlaggen bij kinderen zijn onder meer groeiachterstand, falen te gedijen en ernstige tonsilhypertrofie; bij deze signalen is tijdige verwijzing naar een kno-arts of kinderarts aangewezen, conform de NVK-richtlijn Obstructief Slaapapneu bij kinderen.^[10]

Belangrijk is dat de ernst van de klachten niet altijd evenredig is aan de AHI: sommige mensen met een hoge AHI hebben weinig klachten, terwijl anderen met een lagere AHI ernstig beperkt zijn in hun dagelijks functioneren.

Behandelopties bij slaapapneu en hun effect op de ademfrequentie

CPAP is de meest effectieve behandeling voor matig tot ernstig obstructief slaapapneu en verbetert de zuurstofverzadiging; alternatieven zijn een MRA, positietherapie, chirurgie of leefstijlmaatregelen.

De meest effectieve behandeling voor matig tot ernstig obstructief slaapapneu is continue positieve luchtwegdruk (CPAP), een apparaat dat via een masker een constante luchtstroom levert en daarmee de bovenste luchtweg openhoudt tijdens de slaap. CPAP reduceert de AHI aanzienlijk en verbetert de zuurstofverzadiging gedurende de nacht.^[1][7] De effectiviteit hangt sterk af van therapietrouw: een gebruiksduur van minimaal vier uur per nacht wordt doorgaans als drempel gehanteerd, en begeleiding door een longverpleegkundige of slaaptherapeut vergroot de kans op duurzaam gebruik.

Voor mensen met licht slaapapneu of voor wie CPAP niet verdragen wordt, zijn er alternatieve opties:

• Mandibulair repositie-apparaat (MRA): een op maat gemaakte beugel die de onderkaak naar voren houdt en daarmee de luchtweg vergroot. Minder effectief dan CPAP bij ernstige OSA, maar voor lichte tot matige vormen een goed alternatief.

• Positietherapie: bij patiënten met positiedependente OSA, waarbij de AHI in rugligging ten minste twee keer zo hoog is als in andere slaaphoudingen, kan het vermijden van rugligging de ernst van de apneu verminderen.^[12][13] Het effect verschilt per persoon en dient te worden beoordeeld op basis van slaaponderzoek.

• Chirurgie: ingrepen aan het gehemelte, de amandelen (bij tonsilhypertrofie) of de neuspassage (bij anatomische obstructie) kunnen in geselecteerde gevallen bijdragen, conform de FMS-richtlijn. Chirurgie is zelden de eerste keuze bij volwassenen en de verwachte effectgrootte verschilt per ingreep en patiënt.

• Leefstijlmaatregelen: gewichtsreductie bij overgewicht, stoppen met roken en het beperken van alcohol (met name voor het slapengaan) verminderen de ernst van OSA en verbeteren het adempatroon.

Bij centraal slaapapneu is de behandeling gericht op de onderliggende oorzaak, zoals hartfalen of het gebruik van bepaalde geneesmiddelen. Adaptieve servo-ventilatie (ASV) kan in specifieke gevallen worden ingezet, maar is gecontra-indiceerd bij symptomatisch chronisch hartfalen met een linkerventrikelejectiefractie (LVEF) van 45% of lager en overwegend centraal slaapapneu, op basis van de bevindingen uit de SERVE-HF-studie en de daarop gebaseerde Nederlandse standpunten van NVALT en NVVC.^[15][16] De behandelkeuze wordt altijd individueel bepaald in overleg met de behandelend specialist.

Wanneer moet je naar de huisarts of specialist?

Raadpleeg de huisarts bij regelmatige slaperigheid overdag, waargenomen ademstops of onvoldoende uitgerust wakker worden; bel 112 bij acute benauwdheid of pijn op de borst.

Raadpleeg de eigen huisarts als je regelmatig overdag slaperig bent, als een bedpartner ademstops of luid snurken waarneemt, of als je ondanks voldoende slaap niet uitgerust wakker wordt. Dit zijn signalen die kunnen wijzen op slaapapneu en een verstoord adempatroon, en die nader onderzoek rechtvaardigen.

Er zijn situaties waarbij sneller actie nodig is:

• Beroepsmatig rijden of werken met machines: overmatige slaperigheid overdag vormt een direct veiligheidsrisico en moet zo snel mogelijk worden besproken met de huisarts. In Nederland gelden voor rijgeschiktheid bij slaapapneu specifieke eisen, vastgelegd in de Regeling eisen geschiktheid 2000 van het CBR.^[4] Beroepschauffeurs en anderen die twijfelen aan hun rijgeschiktheid doen er goed aan dit te bespreken met hun huisarts of behandelend specialist.

• Bestaande hart- en vaatziekten of hoge bloeddruk die moeilijk instelbaar is: slaapapneu kan deze aandoeningen beïnvloeden en dient dan actief te worden uitgesloten.

• Kinderen met ademhalingsproblemen tijdens de slaap, snurken of gedragsproblemen: verwijs tijdig naar de huisarts voor beoordeling en eventuele doorverwijzing naar een kno-arts of kinderarts.

Bij acute klachten zoals ernstige benauwdheid, pijn op de borst of een plotseling veranderd bewustzijn bel je 112. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt.

Bijwerkingen van behandelingen, zoals huidirritatie door het CPAP-masker of klachten over het MRA, kunnen worden besproken met de behandelend longarts, kno-arts of tandarts. Vermoedelijke bijwerkingen van geneesmiddelen die het slaappatroon of de ademhaling beïnvloeden, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb. De huisarts blijft het centrale aanspreekpunt voor de coördinatie van zorg rondom slaapapneu in Nederland.

Frequently Asked Questions