Afvallen lukt niet door eetbuien: oorzaken

Afvallen lukt niet door eetbuien omdat elke eetbui het caloriëtekort dat nodig is voor gewichtsverlies kan tenietdoen, zelfs als je de rest van de dag matig eet. Eetbuien zijn geen kwestie van wilskracht: ze worden aangestuurd door biologische, psychologische en gedragsmatige factoren die het honger- en verzadigingssysteem ontregelen. Streng diëten maakt het probleem vaak erger. In dit artikel lees je waarom eetbuien afvallen blokkeren, wanneer er sprake is van een eetbuistoornis, welke behandelingen werken en wanneer je professionele hulp zoekt.

Waarom lukt afvallen niet als je last hebt van eetbuien?

Eetbuien doen het caloriëtekort dat nodig is voor gewichtsverlies teniet, terwijl de restrictie-eetbuicyclus en hormonale ontregeling het patroon in stand houden. Alleen calorieën tellen zonder de onderliggende oorzaken aan te pakken werkt structureel niet.

Afvallen lukt moeilijk bij eetbuien omdat de grote hoeveelheid calorieën die tijdens een eetbui worden ingenomen het dagelijkse tekort dat nodig is voor gewichtsverlies kan tenietdoen, zelfs als iemand de rest van de dag matig eet. Eetbuien zijn geen kwestie van wilskracht of discipline. Ze worden aangestuurd door een samenspel van biologische, psychologische en gedragsmatige factoren die het honger- en verzadigingssysteem kunnen ontregelen.

Een veelbesproken mechanisme is de zogenoemde restrictie-eetbuicyclus. Wie streng dieet houdt, ervaart toenemende fysiologische en emotionele druk om te eten. Op een gegeven moment kan die druk de controle doorbreken, wat leidt tot een eetbui. Na de eetbui volgen vaak schuldgevoelens, waarna de persoon opnieuw streng gaat diëten. Dit patroon kan zichzelf in stand houden en duurzaam gewichtsverlies ernstig bemoeilijken. Dit mechanisme wordt beschreven in de NHG-Standaard Eetstoornissen en de Zorgstandaard Eetstoornissen van Akwa GGZ.^[1][2]

Daarnaast spelen hormonen mogelijk een rol. Onderzoek suggereert dat bij mensen met frequente eetbuien de regulatie van hongersignalen verstoord kan zijn. Stress kan bovendien de cortisolspiegel verhogen, wat bij sommige mensen de drang naar calorierijk voedsel vergroot.^[18] Emotioneel eten, waarbij eten wordt gebruikt om negatieve gevoelens te reguleren, kan dit patroon verder versterken. Deze mechanismen zijn gemiddelden en treffen niet iedere persoon op dezelfde manier.

Het is daarom belangrijk te begrijpen dat het aanpakken van eetbuien een noodzakelijke stap is, en niet alleen het tellen van calorieën. Wie uitsluitend focust op het dieet zonder de onderliggende oorzaken van de eetbuien te behandelen, zal merken dat afvallen structureel moeilijk blijft.

Wat zijn eetbuien en wanneer is er sprake van een eetbuistoornis?

Een eetbuistoornis (BED) is aanwezig als eetbuien minstens wekelijks voorkomen gedurende drie maanden, met controleverlies en bijkomende kenmerken zoals schaamte of schuldgevoelens. De diagnose wordt gesteld op basis van DSM-5-criteria door een arts of psycholoog.

Een eetbui wordt gekenmerkt door het in korte tijd eten van een grote hoeveelheid voedsel, gepaard met het gevoel de controle te verliezen over wat en hoeveel men eet. Dit onderscheidt een eetbui van gewoon te veel eten bij een feestmaaltijd: het controleverlies is het bepalende kenmerk, niet alleen de hoeveelheid.

Er is sprake van een eetbuistoornis (in het Engels: binge eating disorder, BED) wanneer eetbuien gemiddeld minstens één keer per week voorkomen gedurende drie maanden, en wanneer ze gepaard gaan met ten minste drie van de volgende kenmerken:

• Veel sneller eten dan normaal

• Eten totdat men zich onaangenaam vol voelt

• Grote hoeveelheden eten zonder lichamelijk honger te hebben

• Alleen eten uit schaamte over de hoeveelheid

• Gevoelens van walging, depressie of schuld na de eetbui

Deze criteria zijn gebaseerd op de DSM-5 en worden samengevat in de NHG-Standaard Eetstoornissen en de Zorgstandaard Eetstoornissen van Akwa GGZ.^[1][2] Belangrijk is dat bij een eetbuistoornis, anders dan bij boulimia nervosa, geen compensatiegedrag plaatsvindt zoals braken of overmatig sporten.^[11][16] Volgens Nederlandse richtlijnen is de eetbuistoornis een van de meest voorkomende eetstoornissen bij volwassenen en gaat ze vaak samen met overgewicht, maar niet altijd.^[2][11] De diagnose wordt gesteld op basis van de DSM-5-criteria en vereist een gesprek met een huisarts, psycholoog of psychiater.

Niet elke eetbui betekent dat er sprake is van een stoornis. Incidenteel te veel eten onder stress of bij vermoeidheid is menselijk. Pas wanneer het patroon herhaaldelijk voorkomt en het dagelijks functioneren of het welbevinden belemmert, is professionele begeleiding aangewezen.

Welke behandelingen helpen bij eetbuien en gewichtsbeheersing?

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is de eerste-keus behandeling bij een eetbuistoornis en heeft de sterkste wetenschappelijke onderbouwing voor het verminderen van eetbuien. Een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) kan worden vergoed voor gewichtsbeheersing onder specifieke voorwaarden.

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is de eerste-keus behandeling bij een eetbuistoornis en heeft de sterkste wetenschappelijke onderbouwing voor het verminderen van de frequentie van eetbuien, zoals beschreven in de NHG-Standaard Eetstoornissen en de Zorgstandaard Eetstoornissen van Akwa GGZ.^[1][2] CGT richt zich op het herkennen en doorbreken van de gedachtepatronen en gedragingen die eetbuien uitlokken en in stand houden. In Nederland wordt CGT voor een eetbuistoornis doorgaans aangeboden via de (gespecialiseerde) geestelijke gezondheidszorg (GGZ), waarvoor een verwijzing van de eigen huisarts nodig is.

Naast CGT wordt ook interpersoonlijke therapie (IPT) ingezet, met name wanneer problemen in relaties of sociale situaties een rol spelen bij het eetgedrag.^[14][15] Mindfulness-gebaseerde interventies kunnen als aanvulling worden overwogen om bewuster te eten en emotionele triggers te herkennen, maar de evidentie hiervoor is wisselend en dit is geen vervanging voor CGT of IPT.

Voor gewichtsbeheersing in combinatie met een eetbuistoornis is een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) beschikbaar. In Nederland vergoedt de basisverzekering een erkende GLI onder bepaalde voorwaarden: een BMI van 30 of hoger, of een BMI van 25 of hoger met een gewichtsgerelateerde aandoening of verhoogd gezondheidsrisico, en een verwijzing door de huisarts.^[5][6] De eigen huisarts kan informeren over de actuele vergoedingsvoorwaarden; zie ook de informatie van Zorginstituut Nederland.

Wat betreft medicamenteuze behandeling: er zijn in Nederland geen geneesmiddelen specifiek geregistreerd voor de behandeling van een eetbuistoornis.^[4][17] Sommige antidepressiva worden soms buiten de geregistreerde indicatie (off-label) ingezet bij BED, maar dit is geen standaard eerstelijnsaanpak, de evidentie is beperkt, en het vereist altijd een individuele afweging en gedeelde besluitvorming met een arts, conform de NHG-Standaard Eetstoornissen. Gewichtsbeheersende geneesmiddelen zoals GLP-1-receptoragonisten zijn door de Europese Commissie op advies van het EMA, of door het CBG-MEB, geregistreerd voor de behandeling van obesitas bij volwassenen onder specifieke voorwaarden, zoals beschreven in de betreffende SmPC's en het Farmacotherapeutisch Kompas. Ze zijn niet geregistreerd als behandeling voor een eetbuistoornis en worden alleen voorgeschreven na een individuele medische beoordeling.

Leefstijl en voeding: wat werkt wel en wat juist niet?

Regelmatig eten op vaste momenten helpt eetbuien te verminderen door fysiologische honger beheersbaar te houden. Strenge diëten en het overslaan van maaltijden werken averechts en vergroten de kans op eetbuien.

Regelmatig eten op vaste momenten gedurende de dag wordt in Nederlandse richtlijnen aanbevolen als een zinvolle leefstijlmaatregel om eetbuien te verminderen, omdat het de fysiologische honger beheersbaar kan houden en de kans op controleverlies verkleint.^[1][3] Drie hoofdmaaltijden en eventueel twee kleine tussendoortjes geven structuur en voorkomen dat de honger zo groot wordt dat een eetbui moeilijker te vermijden is.

Wat kan helpen:

• Maaltijden niet overslaan, ook niet als men zich schuldig voelt na een eetbui

• Voldoende eiwitten en vezels per maaltijd, omdat deze de verzadiging kunnen verlengen

• Bewust eten: zonder schermen, langzaam kauwen en aandacht voor smaak en verzadiging

• Voldoende slaap: slaaptekort kan bij sommige mensen de eetlust vergroten^[18][19]

• Beweging als stressregulatie, niet als straf voor eetgedrag

Wat doorgaans niet werkt bij eetbuien:

• Strenge diëten of het volledig vermijden van bepaalde voedingsmiddelen: dit kan de kans op eetbuien vergroten

• Calorieën tellen als primaire strategie bij een eetbuistoornis: bij BED is de focus op regelmaat en flexibiliteit doorgaans passender dan op calorieregistratie, conform de Zorgstandaard Eetstoornissen^[11][14]

• Compenseren na een eetbui door een dag niets te eten: dit houdt de cyclus in stand

• Voedsel als beloning of troost gebruiken zonder alternatieve copingstrategieën te ontwikkelen

Een diëtist met ervaring in eetstoornissen kan helpen om een eetpatroon op te bouwen dat past bij de individuele situatie, zonder dat dit nieuwe restricties oplegt. In Nederland is een verwijzing via de eigen huisarts de gebruikelijke route. De nadruk ligt op normalisering van het eetgedrag, niet op gewichtsverlies als doel op zich. Gewichtsverlies kan een gevolg zijn van minder eetbuien, maar is niet het startpunt van de aanpak.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken bij een arts of diëtist?

Zoek hulp bij de huisarts als eetbuien wekelijks voorkomen, het dagelijks leven beïnvloeden of gepaard gaan met schaamte, schuld of somberheid. Bij ernstige klachten zoals gedachten aan zelfbeschadiging is dezelfde dag contact opnemen noodzakelijk.

Het is verstandig om hulp te zoeken bij de eigen huisarts wanneer eetbuien regelmatig voorkomen, het dagelijks leven beïnvloeden of gepaard gaan met sterke gevoelens van schaamte, schuld of somberheid. De huisarts kan de situatie beoordelen, eventuele lichamelijke oorzaken uitsluiten en doorverwijzen naar een diëtist, psycholoog of GGZ-instelling, conform de NHG-Standaard Eetstoornissen.

Een aantal signalen die aanleiding geven om niet langer te wachten:

• Eetbuien komen minstens wekelijks voor gedurende meerdere weken

• Er is sprake van gewichtstoename die ondanks pogingen tot aanpassing aanhoudt

• Eetgedrag gaat gepaard met depressieve klachten, angst of sociaal terugtrekken

• Er worden compensatiegedragingen overwogen of toegepast, zoals braken of laxeermiddelen

• Pogingen om zelfstandig het eetpatroon te veranderen mislukken herhaaldelijk

Een diëtist is een goede eerste stap wanneer de eetbuien nog niet de ernst hebben van een volledige stoornis, maar het eetpatroon wel verstoord is. Een diëtist met kennis van eetstoornissen werkt niet met strenge dieetschema's, maar helpt bij het herstellen van een normaal en flexibel eetpatroon.

Bij ernstige klachten, zoals gedachten aan zelfbeschadiging of een sterk verstoord lichaamsbeeld, is het belangrijk om dezelfde dag nog contact op te nemen met de eigen huisarts. Buiten kantooruren kunt u in Nederland contact opnemen met de huisartsenpost voor dringend advies. In geval van een acute crisis is 112 in Nederland het juiste nummer.

Bijwerkingen van eventuele medicamenteuze behandeling kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.^[10] Hulp zoeken is geen teken van zwakte, maar een noodzakelijke stap om de cyclus van eetbuien en mislukte afvalpogingen te doorbreken.

Frequently Asked Questions