Endometriose en PCOS: verschillen en behandeling

Endometriose en PCOS zijn twee veelvoorkomende hormonale aandoeningen die beide de vruchtbaarheid en het dagelijks leven van vrouwen kunnen beïnvloeden. Hoewel ze soms vergelijkbare klachten geven, zoals menstruatieproblemen en buikpijn, verschillen ze fundamenteel in oorzaak, diagnostiek en behandeling. In dit artikel leggen we uit wat de verschillen zijn, of beide aandoeningen tegelijk kunnen voorkomen, hoe de diagnose wordt gesteld en welke behandelingen en leefstijladviezen beschikbaar zijn in Nederland.

Wat is het verschil tussen endometriose en PCOS?

Endometriose wordt veroorzaakt door ectopisch endometriumweefsel en geeft vooral bekkenpijn; PCOS is een hormonale en metabole stoornis met onregelmatige eisprong en tekenen van verhoogde androgeenwerking.

Endometriose en het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) zijn twee afzonderlijke aandoeningen met een verschillende oorzaak, hoewel beide de vruchtbaarheid en het welzijn van vrouwen kunnen beïnvloeden. Bij endometriose groeit weefsel dat lijkt op het baarmoederslijmvlies (endometrium) buiten de baarmoeder, bijvoorbeeld op de eierstokken, eileiders of het buikvlies.^[1] Dit weefsel reageert op de maandelijkse hormonale cyclus, wat leidt tot ontsteking, littekenvorming en vaak ernstige pijn.

PCOS is een syndroom dat wordt vastgesteld op basis van diagnostische criteria (zie de volgende sectie). Bij veel, maar niet alle, vrouwen met PCOS maken de eierstokken te veel androgenen (mannelijke geslachtshormonen) aan. Kenmerkend zijn onregelmatige of uitblijvende eisprong, tekenen van verhoogde androgeenwerking en, bij echografie, een polycysteus eierstokbeeld. PCOS gaat vaak gepaard met insulineresistentie en een verhoogd risico op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten op de lange termijn.^[11][12] Niet alle vrouwen met PCOS hebben alle kenmerken in gelijke mate.

De twee aandoeningen verschillen fundamenteel:

• Endometriose wordt gekenmerkt door ectopisch endometriumweefsel en ontsteking, met als voornaamste klacht bekkenpijn.

• PCOS wordt gekenmerkt door een hormonale en stofwisselingsdisbalans, met als voornaamste klachten onregelmatige menstruatie en tekenen van verhoogde androgeenwerking zoals acne en overmatige haargroei.

Beide aandoeningen worden in Nederland beschreven in de NHG-Standaard Subfertiliteit en in richtlijnen van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Voor PCOS biedt ook Thuisarts.nl patiëntgerichte informatie. Het Farmacotherapeutisch Kompas geeft een overzicht van de geneesmiddelen die bij beide aandoeningen worden ingezet. Een arts stelt de juiste diagnose, omdat de behandeling voor beide aandoeningen verschilt.

Kunnen endometriose en PCOS tegelijk voorkomen?

Ja, beide aandoeningen kunnen bij dezelfde vrouw tegelijk voorkomen, al zijn exacte prevalentiecijfers voor deze combinatie niet goed vastgesteld in de literatuur.

Endometriose en PCOS kunnen bij dezelfde persoon tegelijk voorkomen. Hoe vaak dit precies het geval is, is niet goed vastgesteld: robuuste prevalentiecijfers voor deze combinatie ontbreken in de wetenschappelijke literatuur. Sommige onderzoeken suggereren een mogelijke samenhang, maar een oorzakelijk verband is niet aangetoond. De hypothese dat onregelmatige menstruatiecycli bij PCOS kunnen bijdragen aan retrograde menstruatie, een van de veronderstelde mechanismen bij het ontstaan van endometriose, is plausibel maar nog niet bewezen.

Wanneer beide aandoeningen samen aanwezig zijn, kan de diagnostiek complexer zijn: pijn die bij endometriose hoort, kan worden toegeschreven aan PCOS of andersom, waardoor de juiste diagnose vertraging oploopt.

Voor vrouwen met een kinderwens is de combinatie extra relevant, omdat zowel endometriose als PCOS de eisprong en de vruchtbaarheid kunnen beïnvloeden, zij het via verschillende mechanismen. Een gynaecoloog of fertiliteitsarts in Nederland kan beide aandoeningen gelijktijdig beoordelen en een behandelplan op maat opstellen.

Belangrijk is ook dat cysten op de eierstokken bij echografie niet automatisch betekenen dat iemand PCOS heeft. Endometriose kan zogenoemde endometriomen (chocoladecysten) veroorzaken die op het eerste gezicht kunnen lijken op het polycysteuze eierstokbeeld bij PCOS. Specifieke echografische kenmerken en specialistische expertise zijn nodig om onderscheid te maken. Een zorgvuldige beoordeling door een arts is altijd noodzakelijk.

Klachten en diagnose: hoe worden beide aandoeningen vastgesteld?

Endometriose wordt vastgesteld op basis van klachten, beeldvorming en eventueel laparoscopie; PCOS wordt gediagnosticeerd via de Rotterdam-criteria, waarbij ten minste twee van drie kenmerken aanwezig moeten zijn.

De diagnose endometriose wordt gesteld op basis van klachten, lichamelijk onderzoek en beeldvorming. Laparoscopie (kijkoperatie) kan de diagnose bevestigen, maar volgens de NVOG-richtlijn Endometriose en de ESHRE-richtlijn Endometriose (2022) is het ook mogelijk om de diagnose te stellen en een behandeling te starten op basis van klachten en beeldvorming, zonder dat laparoscopie altijd noodzakelijk is.^[7] Typische klachten zijn hevige menstruatiepijn (dysmenorroe), pijn bij het vrijen (dyspareunie), pijn bij de ontlasting of het plassen rondom de menstruatie, en chronische bekkenpijn. Omdat deze klachten ook bij andere aandoeningen kunnen voorkomen, kan het in Nederland enige tijd duren voordat de diagnose wordt gesteld.

PCOS wordt vastgesteld aan de hand van de Rotterdam-criteria: er moeten ten minste twee van de volgende drie kenmerken aanwezig zijn:

• Onregelmatige of uitblijvende eisprong, wat zich uit in een onregelmatige of uitblijvende menstruatie.

• Klinische of biochemische tekenen van verhoogde androgeenwerking, zoals acne, overmatige lichaamsbeharing (hirsutisme) of verhoogde androgeenspiegels in het bloed.

• Polycysteuze eierstokken bij echografie. Met moderne transvaginale echografie wordt doorgaans een drempel van 20 of meer follikels per eierstok of een eierstokvolume van meer dan 10 mL gehanteerd, conform de NVOG-richtlijn en de internationale PCOS-richtlijn (2023).^[9] Bij gebruik van oudere echoapparatuur kunnen andere drempelwaarden gelden.

De huisarts speelt in Nederland een centrale rol bij de eerste beoordeling van beide aandoeningen en verwijst bij vermoeden door naar een gynaecoloog. Bloedonderzoek bij PCOS is primair gericht op het uitsluiten van andere oorzaken, zoals schildklierafwijkingen (TSH), verhoogde prolactinewaarden of bijnierschorsafwijkingen (17-OH-progesteron).^[19] Androgeenspiegels (testosteron) worden bepaald bij verdenking op hyperandrogenisme. Anti-Mulleriaans hormoon (AMH) kan bij volwassenen onder bepaalde voorwaarden de echomorfologie vervangen, maar is geen verplicht onderdeel van de eerste lijn. Metabole screening bij PCOS bestaat uit nuchtere glucose en HbA1c, of een 75 g orale glucosetolerantietest (OGTT) bij overgewicht of andere risicofactoren; routinematige bepaling van nuchtere insuline wordt in Nederland niet aanbevolen.^[10][3]

Bij endometriose is echografie nuttig voor het opsporen van endometriomen, maar een negatieve echografie sluit endometriose niet uit. Vrouwen die twijfelen aan hun klachten, worden aangeraden contact op te nemen met hun eigen huisarts.

Welke behandelingen zijn beschikbaar in Nederland?

Voor endometriose zijn pijnstillers, hormonale therapie, GnRH-analogen en laparoscopische chirurgie beschikbaar; PCOS wordt behandeld met leefstijlinterventie, de combinatiepil, metformine of ovulatie-inductie bij kinderwens.

In Nederland zijn voor zowel endometriose als PCOS meerdere behandelopties beschikbaar, afhankelijk van de ernst van de klachten, de kinderwens en de individuele situatie van de patiënt. De behandeling wordt altijd in overleg met een arts bepaald.

Behandeling van endometriose richt zich op pijnbestrijding en het remmen van de groei van endometriumweefsel:

• Pijnstillers zoals NSAID's (bijvoorbeeld ibuprofen) zijn een eerste stap bij milde klachten. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn maagklachten; gebruik bij nierproblemen of maagzweren vereist overleg met een arts.

• Hormonale therapie, waaronder de combinatiepil, progestagenen of een hormoonspiraal (levonorgestrel-IUD), remt de menstruatiecyclus en daarmee de activiteit van het endometriumweefsel. Het levonorgestrel-IUD heeft voor endometriosepijn geen geregistreerde indicatie in Nederland, maar wordt in de praktijk soms ingezet; het Farmacotherapeutisch Kompas en de behandelend arts kunnen hierover informeren.^[2][6]

• GnRH-analogen (zoals leuproreline of gosereline) worden ingezet bij ernstige endometriose onder specialistische begeleiding. Vanwege hypo-oestrogene bijwerkingen, waaronder opvliegers, stemmingswisselingen en botverlies bij langdurig gebruik, worden ze kortdurend voorgeschreven.^[4][13] Vaak wordt tegelijkertijd zogeheten add-back-therapie (een lage dosis oestrogeen en/of progestageen) gegeven om deze bijwerkingen te beperken.^[4][13] Raadpleeg de bijsluiter of SmPC via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank voor volledige veiligheidsinformatie.

• Laparoscopische chirurgie is een optie bij ernstige klachten of vruchtbaarheidsproblemen.

Behandeling van PCOS is gericht op de klachten en het verminderen van metabole risico's:

• Leefstijlinterventie (zie ook de volgende sectie) is de eerste stap, zeker bij overgewicht.

• De combinatiepil reguleert de menstruatiecyclus en vermindert tekenen van verhoogde androgeenwerking. Bijwerkingen kunnen onder meer misselijkheid, stemmingsveranderingen en een licht verhoogd tromboserisico omvatten; bespreek dit met een arts.

• Metformine wordt in Nederland soms voorgeschreven bij insulineresistentie in het kader van PCOS. Dit valt buiten de geregistreerde indicatie (offlabel gebruik) en gebeurt altijd in overleg met een arts, conform het Farmacotherapeutisch Kompas.

• Bij een kinderwens kan ovulatie-inductie worden ingezet. In Nederland worden hiervoor letrozol (offlabel) en clomifeencitraat gebruikt onder specialistische regie, conform de NVOG-richtlijn PCOS/anovulatie.^[18][3]

Vergoeding vanuit de basisverzekering in Nederland is afhankelijk van de specifieke behandeling en de indicatie. Het eigen risico is van toepassing. Actuele vergoedingsinformatie is te vinden via Zorginstituut Nederland. Vrouwen worden aangeraden dit te bespreken met hun huisarts of gynaecoloog.

Leefstijl en zelfzorg bij hormonale aandoeningen

Regelmatige beweging, stressmanagement en bij PCOS gewichtsreductie van vijf tot tien procent kunnen klachten merkbaar verlichten en de hormoonbalans verbeteren.

Een gezonde leefstijl vormt een belangrijke aanvulling op medische behandeling bij zowel endometriose als PCOS, en kan klachten in sommige gevallen merkbaar verlichten. Bij PCOS laten meerdere studies zien dat gewichtsreductie van vijf tot tien procent bij vrouwen met overgewicht de hormoonbalans kan verbeteren, de menstruatiecyclus kan reguleren en de insulinegevoeligheid kan verhogen.^[11] Dit wordt aanbevolen in de internationale evidence-based PCOS-richtlijn (2023) en sluit aan bij adviezen op Thuisarts.nl.

Bij endometriose is het wetenschappelijk bewijs voor specifieke dieetinterventies beperkt. Algemene adviezen voor een gevarieerd voedingspatroon, rijk aan groenten, fruit, volle granen en omega-3-vetzuren, worden door sommige patiënten als ondersteunend ervaren, maar er is geen aangetoond verband tussen een specifiek dieet en het verminderen van endometrioselaesies.

Praktische zelfzorgadviezen die voor beide aandoeningen relevant kunnen zijn:

• Regelmatige lichaamsbeweging: minimaal 150 minuten matige inspanning per week, conform de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad.^[16]

• Stressmanagement: chronische stress kan de hormoonbalans negatief beïnvloeden; ontspanningstechnieken zoals mindfulness of yoga kunnen ondersteunend zijn.

• Voldoende slaap: slaaptekort beïnvloedt insulinegevoeligheid en hormoonspiegels.

• Stoppen met roken: roken is geassocieerd met een verhoogd risico op hormonale disbalans en verminderde vruchtbaarheid.

Vrouwen die bijwerkingen van medicatie ervaren, kunnen dit melden bij Bijwerkingencentrum Lareb. Bij aanhoudende amenorroe, onverklaarbare hevige pijn of andere zorgwekkende klachten is het advies contact op te nemen met de eigen huisarts. Buiten kantooruren kan de huisartsenpost worden gebeld voor dringend advies. Bel 112 bij een levensbedreigende situatie.

Frequently Asked Questions