Gewichtsverlies bij ouderen: oorzaken en aanpak

Gewichtsverlies bij ouderen is een veelvoorkomend en serieus probleem dat zelden één enkele oorzaak heeft. Onbedoeld afvallen kan wijzen op een onderliggende ziekte, maar ook op sociale factoren, medicatiegebruik of een verminderde eetlust door het verouderingsproces zelf. Tijdige herkenning is belangrijk, omdat behandelbare oorzaken anders te laat worden opgespoord. In dit artikel leest u wanneer gewichtsverlies reden is voor een huisartsbezoek, hoe onderzoek verloopt, welke behandelingen beschikbaar zijn en welke rol medicatie speelt.

Wat zijn veelvoorkomende oorzaken van gewichtsverlies bij ouderen?

De meest voorkomende oorzaken zijn chronische ziekten, maligniteiten, depressie, dementie en sociale factoren zoals eenzaamheid. Fysiologische sarcopenie en hormonale veranderingen kunnen onbedoeld gewichtsverlies verder versnellen.

Onbedoeld gewichtsverlies bij ouderen heeft in de meeste gevallen een medische, psychosociale of voedingsgerelateerde oorzaak, en zelden slechts één. De meest voorkomende medische oorzaken zijn:

• Chronische ziekten zoals hartfalen, chronische obstructieve longziekte (COPD), nierinsufficiëntie en diabetes mellitus

• Maligniteiten, waarbij gewichtsverlies soms het eerste symptoom is

• Gastro-intestinale aandoeningen zoals malabsorptie, peptisch ulcus of dysfagie

• Schildklieraandoeningen, met name hyperthyreoïdie

• Depressie en dementie, die de eetlust en het vermogen om zelfstandig te eten sterk kunnen verminderen

Naast medische factoren spelen sociale omstandigheden een grote rol. Eenzaamheid, rouw, financiële problemen en verminderde mobiliteit kunnen ertoe leiden dat ouderen minder of eenzijdig eten. Kauw- en slikproblemen door slecht passend gebit of xerostomie (droge mond) zijn eveneens veelvoorkomende, maar onderschatte oorzaken. Thuisarts.nl biedt toegankelijke informatie over onbedoeld afvallen en wanneer het verstandig is de huisarts te raadplegen.

Tot slot treedt bij het ouder worden fysiologisch een geleidelijke afname van de spiermassa op, sarcopenie genaamd.^[16] Dit gaat gepaard met een verminderd hongergevoel door veranderingen in hormoonspiegels zoals leptine en ghreline.^[16][17] Hoewel dit een normaal verouderingsproces is, kan het onbedoeld gewichtsverlies versnellen wanneer de voedingsinname niet wordt aangepast. De Stuurgroep Ondervoeding beschrijft dit proces uitgebreid in haar richtlijnen voor de Nederlandse praktijk. Het is belangrijk dit fysiologische proces te onderscheiden van pathologisch gewichtsverlies, omdat de aanpak verschilt.

Wanneer is onbedoeld gewichtsverlies een reden om naar de huisarts te gaan?

Raadpleeg de huisarts bij meer dan 5 procent gewichtsverlies in zes maanden, of eerder bij bijkomende klachten zoals koorts, verwardheid of veranderingen in ontlasting. Bij acute klachten belt u 112.

Onbedoeld gewichtsverlies van meer dan 5 procent van het lichaamsgewicht in zes maanden, of meer dan 10 procent in twaalf maanden, is een reden om de eigen huisarts te raadplegen. Dit geldt ook wanneer het gewichtsverlies gepaard gaat met andere klachten, zoals:

• Vermoeidheid of algehele malaise die niet verklaard wordt door een bekende aandoening

• Koorts, nachtzweten of opgezwollen lymfeklieren, die kunnen wijzen op een infectie of maligniteit

• Veranderingen in ontlasting of urine, zoals bloed bij de ontlasting of aanhoudende diarree

• Slikklachten of aanhoudende misselijkheid

• Verwardheid of gedragsverandering, die kunnen duiden op dementie of een acute ziekte

Bij twijfel geldt: raadpleeg de eigen huisarts. Gewichtsverlies bij ouderen wordt in de klinische praktijk soms ten onrechte toegeschreven aan het normale verouderingsproces, waardoor een behandelbare oorzaak te laat wordt opgespoord. Tijdige signalering en diagnostiek zijn daarom van belang, zoals ook beschreven in de handreikingen voor kwetsbare ouderen van het NHG en in de materialen van de Stuurgroep Ondervoeding. In Nederland wordt de SNAQ65+ veelvuldig gebruikt als gevalideerde signaleringstool om het risico op ondervoeding bij zelfstandig wonende ouderen snel in kaart te brengen.^[15]

In geval van acute klachten, zoals plotselinge verwardheid, ernstige kortademigheid of bewustzijnsverlies, dient men 112 te bellen. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt.

Hoe wordt de oorzaak van gewichtsverlies bij ouderen onderzocht?

De huisarts start met anamnese, lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek, aangevuld met screeningsinstrumenten zoals de SNAQ65+ en GLIM-criteria. Aanvullend onderzoek zoals beeldvorming of endoscopie volgt op indicatie.

De huisarts start het onderzoek naar onbedoeld gewichtsverlies bij ouderen met een uitgebreide anamnese en lichamelijk onderzoek, aangevuld met gericht bloedonderzoek. De anamnese richt zich op het tijdsverloop van het gewichtsverlies, de eetgewoonten, medicatiegebruik, psychosociale omstandigheden en bijkomende klachten.

Voor de beoordeling van de voedingstoestand wordt in Nederland gebruik gemaakt van gevalideerde screeningsinstrumenten zoals de SNAQ65+ en de MUST, en voor de diagnose van ondervoeding van de internationaal breed overgenomen GLIM-criteria.^[13] Gewichtsverloop en BMI vormen hierbij de kern; serumalbumine weerspiegelt vooral inflammatie en ziekteactiviteit en is als zelfstandige maat voor de voedingstoestand onbetrouwbaar.^[13] Pre-albumine wordt in Nederlandse en internationale richtlijnen (GLIM/ESPEN) niet aanbevolen als voedingsmarker en wordt daarom niet routinematig bepaald.^[13]

Bloedonderzoek omvat doorgaans:

• Volledig bloedbeeld om bloedarmoede of infectie op te sporen

• Nierfunctie, leverfuncties en schildklierfunctie (TSH)

• Bloedglucose (in mmol/L) om diabetes mellitus uit te sluiten

• Ontstekingsparameters zoals CRP en BSE

Afhankelijk van de anamnese en bevindingen kan aanvullend onderzoek volgen, zoals urineonderzoek, een fecaal occult bloedtest, een thoraxfoto, beeldvorming (echografie of CT-scan van de buik) of endoscopie bij verdenking op een gastro-intestinale oorzaak. Bij verdenking op depressie of cognitieve achteruitgang worden gevalideerde screeningsinstrumenten ingezet, zoals de GDS (Geriatric Depression Scale) of de MMSE.^[12]

Een diëtist kan worden ingeschakeld voor een gedetailleerde voedingsanamnese en beoordeling van de voedingsstatus. In de geriatrische zorg wordt ook de functionele status beoordeeld, inclusief mobiliteit en zelfredzaamheid, omdat deze factoren direct van invloed zijn op de voedingsinname en het herstel. Een multidisciplinaire aanpak, waarbij huisarts, diëtist en eventueel specialist samenwerken, levert de meest volledige diagnose op.

Welke behandelingen en voedingsadviezen helpen bij ondergewicht op hogere leeftijd?

Behandeling richt zich op de onderliggende oorzaak, aangevuld met verrijkte voeding, kleine frequente maaltijden en zo nodig medische drinkvoeding of sondevoeding. Krachttraining ondersteunt het behoud van spiermassa.

De behandeling van onbedoeld gewichtsverlies bij ouderen is gericht op de onderliggende oorzaak en op het verbeteren van de voedingsinname. Wanneer een medische oorzaak wordt gevonden, staat behandeling daarvan op de eerste plaats. Tegelijkertijd worden voedingsinterventies ingezet om verdere achteruitgang te voorkomen.

Praktische voedingsadviezen die door diëtisten, de Stuurgroep Ondervoeding en het Voedingscentrum worden aanbevolen, zijn onder andere:

• Verrijkte voeding: extra calorieën en eiwitten toevoegen aan gewone maaltijden, bijvoorbeeld door gebruik van roomboter, olie, kaas of volle zuivelproducten

• Kleine, frequente maaltijden: zes tot acht kleine eetmomenten per dag in plaats van drie grote maaltijden, omdat het hongergevoel bij ouderen verminderd is

• Medische drinkvoeding: orale bijvoeding (dieetpreparaten) kan worden ingezet wanneer de gewone voeding onvoldoende is. In Nederland vallen dieetpreparaten onder de basisverzekering, maar uitsluitend onder voorwaarden die zijn vastgesteld door Zorginstituut Nederland.^[10][11] Een recept of medische verklaring conform de polisvoorwaarden en de Zorgverzekeringswet is vereist; de huisarts of diëtist kan hierover informeren

• Aandacht voor eet- en drinkgemak: aangepaste consistentie bij kauw- of slikproblemen, en hulp bij het eten indien nodig

Bij ernstige ondervoeding of wanneer orale inname onvoldoende is, kan sondevoeding worden overwogen, in overleg met een specialist. Lichaamsbeweging, met name krachttraining, ondersteunt het behoud van spiermassa en kan de eetlust stimuleren; de KNGF- en Verenso-richtlijnen voor kwetsbare ouderen bieden hiervoor een onderbouwd kader.^[16] De inzet van een fysiotherapeut kan hierbij zinvol zijn. Sociale maatregelen, zoals maaltijdservice aan huis of deelname aan een eetgroep, verbeteren zowel de voedingsinname als het welbevinden.

Risico's en aandachtspunten bij medicatie en gewichtsverlies bij ouderen

Geneesmiddelen zoals digoxine, metformine en GLP-1-receptoragonisten kunnen gewichtsverlies veroorzaken of verergeren. Regelmatige medicatiebeoordeling door huisarts en apotheker is een standaard onderdeel van de diagnostiek.

Verschillende geneesmiddelen kunnen bijdragen aan gewichtsverlies bij ouderen, doordat zij de eetlust verminderen, misselijkheid veroorzaken of de smaakbeleving veranderen. Bekende voorbeelden zijn digoxine, metformine, opioïden en sommige antibiotica. Bij SSRI's (bepaalde antidepressiva) kan zowel gewichtsverlies als, bij langdurig gebruik, gewichtstoename optreden; dit verschilt per middel en per persoon.^[7][8] Het Farmacotherapeutisch Kompas biedt per geneesmiddel een overzicht van het bijwerkingenprofiel. Een actuele medicatiebeoordeling door de huisarts of apotheker is daarom een standaard onderdeel van de diagnostiek bij onbedoeld gewichtsverlies.

Omgekeerd kunnen bepaalde geneesmiddelen die worden ingezet bij andere indicaties, zoals GLP-1-receptoragonisten bij diabetes mellitus type 2, gewichtsverlies als bijwerking hebben, zoals beschreven in de officiële productinformatie (SmPC) die via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank en de EMA EPAR-annexen raadpleegbaar is.^[1][2] Bij ouderen in Nederland met al een laag lichaamsgewicht of verminderde spiermassa verdient dit extra aandacht. De behandelend arts weegt in dat geval de voordelen van de medicatie af tegen het risico op verdere gewichtsafname en spierverlies.

Bijwerkingen van geneesmiddelen die de voedingsinname kunnen beïnvloeden, dienen te worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, zodat deze informatie bijdraagt aan de nationale geneesmiddelenbewaking.

Tot slot is polyfarmacie, het gelijktijdig gebruik van vijf of meer geneesmiddelen, bij ouderen een erkende risicofactor voor ondervoeding en gewichtsverlies.^[9] Regelmatige medicatiereviews, bij voorkeur in samenwerking tussen huisarts en apotheker, kunnen onnodige of schadelijke medicatie identificeren en de voedingstoestand verbeteren. Patiënten en mantelzorgers worden aangeraden veranderingen in gewicht of eetlust na het starten of wijzigen van medicatie te bespreken met de eigen huisarts.

Frequently Asked Questions