Gewichtsverlies door stress: oorzaken en signalen

Gewichtsverlies door stress is een veelvoorkomend verschijnsel dat ontstaat doordat stresshormonen zoals adrenaline en cortisol de eetlust en spijsvertering beïnvloeden. Niet iedereen reageert hetzelfde: sommige mensen verliezen hun eetlust volledig, terwijl anderen juist meer gaan eten. In dit artikel leest u hoe stress gewichtsverlies veroorzaakt, wanneer het een reden is om een arts te raadplegen, wat er in uw lichaam gebeurt bij langdurige stress en welke bijkomende klachten u kunt verwachten.

Hoe kan stress ervoor zorgen dat je gewicht verliest?

Stress activeert de afgifte van adrenaline en cortisol, waardoor het hongergevoel wordt geremd en de spijsvertering tijdelijk vertraagt. Het effect op het gewicht verschilt per persoon en hangt af van duur, copingstijl en eetgedrag.

Stress kan gewichtsverlies veroorzaken doordat het lichaam hormonen aanmaakt die de eetlust beïnvloeden en het energieverbruik tijdelijk veranderen. Bij een stressreactie geeft de bijnier cortisol en adrenaline af.^[4][5] Adrenaline kan in eerste instantie het hongergevoel remmen, terwijl het lichaam zich voorbereidt op actie.^[4] Dit mechanisme is evolutionair nuttig bij kortdurende dreiging. Het effect op het energieverbruik is echter kortdurend en verschilt sterk per persoon; bij langdurige stress is het netto effect op het gewicht onzeker en wordt het mede bepaald door veranderingen in eetgedrag en leefstijl.

Daarnaast beïnvloedt stress het spijsverteringsstelsel direct. Het autonome zenuwstelsel schakelt bij stress over naar de zogeheten vecht-of-vluchtmodus, waardoor de spijsvertering vertraagt of tijdelijk stilvalt.^[7] Sommige mensen ervaren hierdoor misselijkheid, een vol gevoel of maagklachten, waardoor zij minder eten dan normaal.

Niet iedereen reageert op dezelfde manier op stress. Een deel van de mensen eet juist meer bij spanning, bijvoorbeeld door emotie-eten of door de invloed van slaaptekort op eetlust, en kan daardoor aankomen. Anderen verliezen de eetlust volledig. Factoren zoals de duur van de stress, de persoonlijke copingstijl en eventuele onderliggende gezondheidsproblemen bepalen mede welk effect stress op het lichaamsgewicht heeft. Gewichtsverlies door stress is dus een veelvoorkomend, maar niet universeel verschijnsel.

Wanneer is gewichtsverlies door stress een reden voor zorgen?

Raadpleeg een huisarts bij onbedoeld verlies van meer dan vijf procent van het lichaamsgewicht in één maand, of meer dan tien procent in zes maanden. Bij 65-plussers geldt al een verlies van vier kilogram in zes maanden als drempelwaarde.

Onbedoeld gewichtsverlies is een reden voor medische aandacht wanneer iemand meer dan vijf procent van het lichaamsgewicht verliest binnen één maand, of meer dan tien procent binnen zes maanden, zonder bewuste verandering in eetpatroon of beweging. Voor mensen van 65 jaar en ouder gelden aanvullende drempelwaarden: een onbedoeld verlies van vier kilogram of meer in zes maanden is al een reden voor beoordeling door een arts.^[1] Deze criteria sluiten aan bij de in Nederland gehanteerde screeningsinstrumenten voor ondervoeding (SNAQ en SNAQ65+) en de Landelijke Richtlijn Ondervoeding van de Stuurgroep Ondervoeding.^[1]

Belangrijk is ook om te beoordelen of het gewichtsverlies werkelijk door stress wordt verklaard, of dat er een andere oorzaak meespeelt. Aandoeningen zoals een overactieve schildklier, diabetes mellitus, een infectieziekte, een maligniteit, een eetstoornis of alcohol- en middelengebruik kunnen eveneens onbedoeld gewichtsverlies veroorzaken. Stress kan daarbij een bijkomende factor zijn, maar mag niet als enige verklaring worden aangenomen zonder dat andere oorzaken zijn uitgesloten.

De volgende signalen zijn een reden om de eigen huisarts te raadplegen:

• Onbedoeld gewichtsverlies van meer dan vijf procent in één maand, of meer dan tien procent in zes maanden

• Bij 65-plussers: onbedoeld verlies van vier kilogram of meer in zes maanden

• Aanhoudende vermoeidheid die niet verbetert met rust

• Koorts, nachtzweten of opgezwollen lymfeklieren

• Bloed in ontlasting of urine

• Ernstige stemmingsklachten of gedachten aan zelfbeschadiging

De huisarts zal doorgaans beginnen met een uitgebreide anamnese en het bijhouden van de gewichtstrend en het BMI. Afhankelijk van de bevindingen kan aanvullend bloedonderzoek worden ingezet, zoals hemoglobine, CRP of BSE, TSH, bloedglucose (in mmol/L) of HbA1c, en nier- en leverfunctiewaarden. Fecaal occult bloedonderzoek kan worden overwogen op basis van de klachten. Aanvullende diagnostiek en eventuele verwijzing, bijvoorbeeld naar een diëtist of de geestelijke gezondheidszorg, zijn afhankelijk van de uitkomsten van dit eerste onderzoek.

In Nederland bel je 112 bij acute klachten zoals hevige pijn, bewustzijnsverlies of ernstige benauwdheid. Voor dringende vragen buiten kantooruren is in Nederland de huisartsenpost beschikbaar. Voor niet-spoedeisende klachten is de eigen huisarts het eerste aanspreekpunt.

Wat gebeurt er in je lichaam bij langdurige stress?

Langdurige stress verstoort de cortisolhuishouding, breekt spiermassa af en ontregelt het immuunsysteem en de slaap. Slaaptekort beïnvloedt vervolgens de hongerhormonen leptine en ghreline, wat de eetlust verder verstoort.

Bij langdurige stress kan de cortisolhuishouding verstoord raken. Dit hoeft niet altijd te betekenen dat het cortisolniveau voortdurend verhoogd is: bij chronische stress worden ook ontregeling van het dag-nachtritme en soms normale of zelfs verlaagde cortisolwaarden gezien. De effecten zijn daarmee interindividueel variabel en contextafhankelijk.

Cortisol heeft een katabool effect op spierweefsel en kan bijdragen aan verlies van spiermassa.^[4][5] Het netto effect op het lichaamsgewicht hangt echter af van meerdere factoren, waaronder de voedselinname, de insulinehuishouding en het gedrag van de persoon. Bij sommige mensen leidt langdurige stress juist tot centrale vetstapeling, mede door de wisselwerking tussen cortisol en insuline.^[5]

Het immuunsysteem raakt bij langdurige stress ontregeld. Dit kan zich uiten in zowel een verminderde weerstand tegen infecties als in laaggradige ontstekingsreacties. Deze combinatie is geen tegenstrijdigheid, maar weerspiegelt een dysregulatie van het immuunsysteem waarbij verschillende componenten tegelijkertijd beïnvloed worden. Dit kan bijdragen aan vermoeidheid en een algemeen gevoel van malaise.

Ook de slaap wordt bij langdurige stress verstoord. Slaaptekort versterkt op zijn beurt de stressrespons en kan de cortisolproductie beïnvloeden, waardoor een vicieuze cirkel kan ontstaan. Slaapgebrek beïnvloedt bovendien de hormonen leptine en ghreline, die de eetlust reguleren: leptine (het verzadigingshormoon) kan dalen, terwijl ghreline (het hongerhormoon) kan stijgen. Bij sommige mensen overstemt de stressrespons echter de hongerprikkels, zodat zij ondanks deze hormonale veranderingen toch minder eten.

Welke klachten horen er nog meer bij stressgerelateerd gewichtsverlies?

Stressgerelateerd gewichtsverlies gaat vaak gepaard met vermoeidheid, maag- en darmklachten, hoofdpijn, slaapproblemen en stemmingsklachten. Meerdere klachten tegelijk zijn een reden om de huisarts te raadplegen.

Stressgerelateerd gewichtsverlies gaat zelden alleen gepaard met een lagere weegschaaluitslag; het maakt doorgaans deel uit van een breder klachtenpatroon. Veelvoorkomende bijkomende klachten zijn:

• Vermoeidheid en een verminderd concentratievermogen, doordat het lichaam voortdurend in een verhoogde staat van paraatheid verkeert

• Maag- en darmklachten zoals misselijkheid, een opgeblazen gevoel, diarree of obstipatie, veroorzaakt door de invloed van stress op de darm-hersen-as^[7]

• Hoofdpijn en spierspanning, met name in nek en schouders

• Slaapproblemen, variërend van moeite met inslapen tot vroeg wakker worden

• Prikkelbaarheid, somberheid of angstgevoelens, die zowel oorzaak als gevolg van de stressreactie kunnen zijn

Bij sommige mensen uit langdurige stress zich ook in huidklachten zoals eczeem of psoriasis die opvlammen, of in een verhoogde bloeddruk. Het is van belang deze klachten niet afzonderlijk te behandelen zonder de onderliggende stress aan te pakken.

Wanneer iemand meerdere van bovenstaande klachten herkent in combinatie met gewichtsverlies, is een gesprek met de eigen huisarts de aangewezen stap. De huisarts kan beoordelen of er sprake is van een stressgerelateerd beeld of dat aanvullend onderzoek nodig is. Bij risico op ondervoeding kan de huisarts in Nederland een diëtist inschakelen.

Geneesmiddelen die worden gebruikt bij stressgerelateerde klachten, zoals antidepressiva, kunnen het gewicht beïnvloeden: sommige middelen kunnen gewichtsverlies geven, andere juist gewichtstoename.^[2][9] Het is belangrijk om veranderingen in gewicht die samenhangen met medicijngebruik te bespreken met de voorschrijver. Stop nooit op eigen houtje met een geneesmiddel zonder overleg. Vermoedelijke bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.^[3]

Frequently Asked Questions