GLP-1 bijwerkingen: overzicht en advies

GLP-1 bijwerkingen zijn een belangrijk aandachtspunt voor iedereen die start met een GLP-1-agonist zoals semaglutide (Ozempic, Wegovy) of tirzepatide (Mounjaro). Deze geneesmiddelen bootsen een natuurlijk darmhormoon na en worden ingezet bij diabetes type 2 en gewichtsbeheersing. Omdat ze inwerken op de alvleesklier, het maag-darmkanaal en de hersenen, kunnen ze uiteenlopende klachten veroorzaken. In dit artikel leest u welke bijwerkingen het meest voorkomen, wanneer u een arts moet raadplegen en wat langdurig gebruik betekent voor uw gezondheid.

Wat zijn GLP-1-agonisten en hoe werken ze in het lichaam?

GLP-1-agonisten bootsen het darmhormoon GLP-1 na, stimuleren insulineafgifte, remmen glucagon en vertragen de maaglediging. Bekende middelen zijn semaglutide (Ozempic, Wegovy) en tirzepatide (Mounjaro).

GLP-1-agonisten zijn geneesmiddelen die het hormoon glucagon-like peptide-1 nabootsen, een hormoon dat van nature vrijkomt in de darm na een maaltijd. Dit hormoon stimuleert de alvleesklier om insuline af te geven wanneer de bloedglucose stijgt, remt de afgifte van glucagon (een hormoon dat de bloedglucose verhoogt) en vertraagt de maaglediging. Doordat de maaglediging trager verloopt, voelt een gebruiker zich langer verzadigd na het eten.

In Nederland zijn meerdere GLP-1-agonisten door de Europese Commissie centraal toegelaten op basis van een positief advies van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA). De actuele productinformatie (SmPC en bijsluiter) is raadpleegbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank. Bekende werkzame stoffen zijn semaglutide (Ozempic voor diabetes type 2, Wegovy voor gewichtsbeheersing) en tirzepatide (Mounjaro, dat naast GLP-1 ook het GIP-hormoon nabootst en daarmee een dubbele werking heeft).^[3][4] Liraglutide (Victoza, Saxenda) behoort eveneens tot deze klasse.

De werking in het lichaam is breder dan alleen de alvleesklier. GLP-1-receptoren bevinden zich ook in de hersenen, het hart en het maag-darmkanaal.^[7][14] Dit verklaart zowel de therapeutische effecten als een deel van de bijwerkingen. Omdat deze middelen de maaglediging vertragen en inwerken op het verzadigingscentrum in de hersenen, treden maag-darmklachten op als meest voorkomende bijwerking.

Een belangrijk aandachtspunt dat samenhangt met de vertraagde maaglediging: de SmPC's van semaglutide en tirzepatide vermelden dat bij algehele anesthesie of diepe sedatie het risico op aspiratie verhoogd kan zijn. Patiënten die een operatie of ingreep ondergaan, dienen dit vooraf te bespreken met hun behandelend arts en anesthesioloog. Het is belangrijk te begrijpen dat bijwerkingen en therapeutische effecten voortvloeien uit hetzelfde werkingsmechanisme, en dat kennis hierover helpt bij het herkennen en beheersen van klachten.

Welke bijwerkingen komen het meest voor bij GLP-1-medicijnen?

Misselijkheid, braken, diarree, obstipatie en buikpijn zijn de meest voorkomende bijwerkingen, vooral in de beginfase. Geleidelijke dosisopbouw en kleine maaltijden helpen deze klachten te beperken.

De meest voorkomende bijwerkingen van GLP-1-agonisten zijn maag-darmklachten, waaronder misselijkheid, braken, diarree, obstipatie en buikpijn. Volgens de productinformatie goedgekeurd door de Europese Commissie en raadpleegbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank (SmPC rubriek 4.8 voor semaglutide en tirzepatide), treedt misselijkheid op bij een aanzienlijk deel van de gebruikers, met name in de eerste weken van de behandeling of na een dosisverhoging. Deze klachten zijn doorgaans mild tot matig van ernst en nemen bij de meeste mensen af naarmate het lichaam aan het middel went.

Naast maag-darmklachten kunnen de volgende bijwerkingen optreden, zoals beschreven in de SmPC's en het Farmacotherapeutisch Kompas:

• Vermoeidheid, vooral in de beginfase

• Hoofdpijn

• Duizeligheid, soms samenhangend met een lagere bloeddruk of verminderde vochtinname

• Hypotensie en orthostatische hypotensie, met name bij onvoldoende vochtinname

• Verhoogde hartslag (tachycardie), gemeld in de SmPC's van semaglutide en tirzepatide^[2][4]

• Reacties op de injectieplaats, zoals roodheid of jeuk (bij injecteerbare vormen)

• Hypoglykemie (te lage bloedglucose, bloedglucose onder 3,0 mmol/L), met name wanneer GLP-1-agonisten worden gecombineerd met insuline of sulfonylureumderivaten

• Galblaasaandoeningen, waaronder galstenen (cholelithiasis) en galblaasontsteking (cholecystitis), vermeld in de SmPC's van semaglutide en tirzepatide^[2][4]

• Haaruitval (alopecia), beschreven in de SmPC van semaglutide (Wegovy)^[2][8]

• Smaakveranderingen (dysgeusie) en andere sensorische klachten

• Plotseling visusverlies: de SmPC van semaglutide (Wegovy) vermeldt niet-arteritische anterieure ischemische opticusneuropathie (NAION) als zeldzame maar ernstige oogbijwerking; bij plotseling verlies van gezichtsvermogen is directe medische beoordeling vereist

Om maag-darmklachten te beperken, adviseren de productinformatie en het Farmacotherapeutisch Kompas om de dosering geleidelijk op te bouwen. Kleine, frequente maaltijden en het vermijden van vette of sterk gekruide gerechten kunnen de misselijkheid verminderen. Voldoende vochtinname is belangrijk, zeker bij braken of diarree, om uitdroging te voorkomen.

Bijwerkingencentrum Lareb verzamelt meldingen van bijwerkingen van geneesmiddelen in Nederland. Patiënten en zorgverleners kunnen onverwachte of ernstige bijwerkingen melden via lareb.nl, wat bijdraagt aan de voortdurende bewaking van de veiligheid van deze middelen.

Wanneer moet je bij klachten contact opnemen met een arts?

Neem direct contact op bij hevige buikpijn uitstralend naar de rug, tekenen van een ernstige allergische reactie, plotseling visusverlies of aanhoudende hypoglykemie. Bel 112 bij bewusteloosheid of ernstige ademhalingsproblemen.

Bij aanhoudende of ernstige klachten na het gebruik van een GLP-1-agonist is het verstandig contact op te nemen met de eigen huisarts. De meeste maag-darmklachten zijn mild en tijdelijk, maar bepaalde symptomen vereisen snellere medische beoordeling.

Ernstige, aanhoudende buikpijn die uitstraalt naar de rug kan wijzen op een ontsteking van de alvleesklier (pancreatitis). Acute pancreatitis is gemeld bij gebruik van GLP-1-agonisten; bij verdenking dient het middel direct te worden gestaakt en moet medische beoordeling plaatsvinden. Dit staat beschreven in rubriek 4.4 van de SmPC's van semaglutide en tirzepatide.

Neem buiten kantooruren contact op met de huisartsenpost bij urgente klachten die niet kunnen wachten tot het volgende reguliere spreekuur, zoals:

• Hevige buikpijn die niet overgaat, al dan niet met braken

• Tekenen van een ernstige allergische reactie, zoals zwelling van het gezicht, de lippen of de keel, of moeite met ademhalen

• Symptomen van een te lage bloedglucose (bloedglucose onder 3,0 mmol/L) die niet verbeteren na het innemen van snelwerkende koolhydraten, zoals aanhoudende verwardheid of trillen

• Snelle hartslag in combinatie met duizeligheid en tekenen van uitdroging

• Plotseling verlies van gezichtsvermogen (mogelijke NAION bij semaglutide): direct oogheelkundige beoordeling vereist

Bel 112 bij een levensbedreigende situatie, zoals bewusteloosheid of ernstige ademhalingsproblemen.

De SmPC's van semaglutide en tirzepatide bevatten specifieke contra-indicaties en waarschuwingen per middel. Welke aandoeningen in de voorgeschiedenis het gebruik van een bepaald GLP-1-agonist uitsluiten of extra voorzichtigheid vereisen, verschilt per preparaat. Raadpleeg hiervoor de actuele productinformatie via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank en bespreek de volledige medische voorgeschiedenis altijd met de voorschrijvend arts voordat met de behandeling wordt gestart.

Bijwerkingen op de lange termijn: wat zegt het onderzoek?

Op lange termijn zijn galblaasaandoeningen, mogelijke verslechtering van diabetische retinopathie en spiermassaverlies relevante aandachtspunten. Cardiovasculaire uitkomststudies tonen bij semaglutide gunstige effecten bij specifieke patiëntgroepen.

Op de lange termijn laten klinische studies met specifieke GLP-1-agonisten gunstige cardiovasculaire uitkomsten zien bij bepaalde patiëntgroepen. Zo toonde de SELECT-studie met semaglutide (Wegovy) een vermindering van ernstige cardiovasculaire gebeurtenissen bij volwassenen met overgewicht of obesitas en een bestaande hart- en vaatziekte, zonder diabetes type 2. Voor tirzepatide (Mounjaro) zijn cardiovasculaire uitkomststudies nog gaande. De EMA EPAR-documenten en de SmPC's per middel geven de meest actuele onderbouwing van deze claims. Dit betekent niet dat langdurig gebruik zonder risico is.

De productinformatie van semaglutide en tirzepatide vermeldt dat bij mensen met reeds bestaande diabetische retinopathie een snelle verbetering van de bloedglucoseregulatie tijdelijke verslechtering van de retinopathie kan veroorzaken, met name bij mensen met pre-proliferatieve of proliferatieve diabetische retinopathie.^[2][4] Regelmatige oogcontrole is bij deze groep aangewezen. Daarnaast vermeldt de SmPC van semaglutide (Wegovy) niet-arteritische anterieure ischemische opticusneuropathie (NAION) als zeldzame maar ernstige oogbijwerking; bij plotseling visusverlies is directe medische beoordeling vereist.

Galblaasaandoeningen, waaronder galstenen en galblaasontsteking, zijn beschreven bij langdurig gebruik van GLP-1-agonisten en hangen deels samen met gewichtsverlies. Dit staat vermeld in de SmPC's van semaglutide en tirzepatide (rubriek 4.8). Patiënten met buikklachten die passen bij galblaasproblemen dienen dit te bespreken met hun arts.

Een ander aandachtspunt bij langdurig gebruik is het verlies van spiermassa. Gewichtsverlies gaat altijd gepaard met enig verlies van zowel vetmassa als spiermassa. Voldoende eiwitinname en lichaamsbeweging worden aanbevolen om spiermassa zoveel mogelijk te behouden, hoewel de optimale aanpak nog onderwerp van onderzoek is.

De SmPC's adviseren voorzichtigheid bij ernstige nierfunctiestoornissen. Bij uitdroging als gevolg van braken of diarree kan de nierfunctie tijdelijk verslechteren; dit is een reden om bij aanhoudende maag-darmklachten tijdig medisch advies te vragen.

Langetermijngegevens over meer dan vijf jaar zijn voor de nieuwere middelen nog beperkt beschikbaar. Het Farmacotherapeutisch Kompas en Zorginstituut Nederland volgen de wetenschappelijke literatuur en passen hun adviezen aan naarmate nieuwe gegevens beschikbaar komen. Patiënten die langdurig worden behandeld, worden doorgaans periodiek gecontroleerd door hun behandelend arts.

Hoe verschilt het bijwerkingenprofiel per GLP-1-middel?

Maag-darmklachten komen bij alle GLP-1-agonisten voor, maar semaglutide heeft specifieke waarschuwingen voor NAION en haaruitval die niet in de SmPC van tirzepatide staan. Toedieningsvorm en doseringsschema verschillen per middel.

De bijwerkingenprofielen van de verschillende GLP-1-agonisten vertonen overeenkomsten, maar er zijn ook relevante verschillen die voortvloeien uit de farmacologische eigenschappen van elk middel. Semaglutide (Ozempic, Wegovy) en liraglutide (Victoza, Saxenda) zijn selectieve GLP-1-receptoragonisten, terwijl tirzepatide (Mounjaro) zowel de GLP-1- als de GIP-receptor activeert. Door deze dubbele werking kan het bijwerkingenprofiel van tirzepatide enigszins afwijken, hoewel maag-darmklachten ook bij tirzepatide de meest gerapporteerde bijwerkingen zijn.

Relevante verschillen per middel:

• Toedieningsvorm: Liraglutide wordt dagelijks geïnjecteerd, semaglutide en tirzepatide eenmaal per week. In Nederland zijn de injecteerbare vormen van semaglutide (Wegovy 0,25 mg tot 2,4 mg per week) en tirzepatide (Mounjaro) centraal toegelaten door de Europese Commissie op basis van een EMA-advies. De actuele doseringen en sterktes per middel zijn raadpleegbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank (rubriek 4.2 van de SmPC). Voor Wegovy is in de SmPC ook een sterkte van 7,2 mg per week beschreven; de beschikbaarheid van specifieke sterktes in Nederland dient te worden geverifieerd via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank. Een orale vorm van semaglutide voor gewichtsbeheersing (25 mg tabletten) heeft in het Verenigd Koninkrijk een goedkeuring ontvangen van de MHRA; de toelatingsstatus in Nederland valt onder de EMA/CBG en dient afzonderlijk te worden geverifieerd via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank.

• Dosering en opbouwschema: Elk middel kent een eigen doseringsschema met een geleidelijke opbouw. De onderhoudsdosis van Wegovy bedraagt 2,4 mg per week subcutaan.^[2] De dosering wordt altijd individueel bepaald door de behandelend arts op basis van de actuele SmPC.

• Specifieke waarschuwingen per middel: De SmPC van semaglutide (Wegovy) vermeldt NAION als zeldzame oogbijwerking en haaruitval als bijwerking; deze staan niet als zodanig in de SmPC van tirzepatide. Alle GLP-1-agonisten dragen de waarschuwing over vertraagde maaglediging en het verhoogde aspiratierisico bij anesthesie of diepe sedatie (rubriek 4.4 van de respectieve SmPC's). Voorzichtigheid is geboden bij patiënten met gastroparese of andere ernstige maagmotiliteitsstoornissen.

• Injectieplaatsreacties: Deze komen voor bij alle injecteerbare vormen en zijn doorgaans mild.

De keuze voor een specifiek middel is afhankelijk van de indicatie, de individuele patiëntkenmerken en de beoordeling door de behandelend arts. Een vergelijking van bijwerkingenprofielen tussen middelen op basis van directe head-to-head studies is methodologisch complex; de SmPC's en het Farmacotherapeutisch Kompas bieden de meest betrouwbare, op Nederland gerichte informatie per middel.

Frequently Asked Questions