Insulineresistentie huid: signalen en aanpak

Insulineresistentie huid: de huid kan een van de eerste zichtbare signalen zijn van een verstoorde insulinehuishouding. Wanneer lichaamscellen minder goed reageren op insuline, stijgt de insulinespiegel in het bloed, wat huidveranderingen kan veroorzaken zoals donkere verkleuringen in huidplooien, skin tags en hormonale acne. In dit artikel leest u welke huidklachten kunnen wijzen op insulineresistentie, wanneer u een arts moet raadplegen en welke behandelingen beschikbaar zijn.

Wat is insulineresistentie en hoe beïnvloedt het de huid?

Insulineresistentie leidt tot hyperinsulinemie, waarbij verhoogde insulinespiegels via de IGF-1/mTORC1-route huidcelproliferatie, talgproductie en keratinisatie kunnen verstoren. De huid kan zo een vroeg signaal zijn van een onderliggende stofwisselingsstoornis.

Insulineresistentie betekent dat lichaamscellen minder goed reageren op insuline, waardoor de alvleesklier steeds meer insuline moet aanmaken om de bloedglucose op peil te houden. Insuline is een hormoon dat glucose uit het bloed naar de cellen transporteert; wanneer cellen resistent worden, stijgt de insulinespiegel in het bloed (hyperinsulinemie) voordat de bloedglucose zelf duidelijk verhoogd raakt.^[15]

Die chronisch verhoogde insulinespiegel kan gevolgen hebben voor de huid. Bij hoge concentraties kan insuline kruisactivatie vertonen op de insuline/IGF-1-signaalas in huidcellen, wat via onder meer de mTORC1-route de aanmaak van huidcellen en fibroblasten kan stimuleren. Dit kan bijdragen aan overmatige celgroei in bepaalde huidgebieden, veranderingen in de talgproductie en een verstoorde keratinisatie. Het bewijs voor deze mechanismen is grotendeels indirect en gebaseerd op onderzoek naar de IGF-1/mTORC1-route; een directe oorzakelijke relatie bij mensen is niet voor alle aspecten hard aangetoond.

Daarnaast kan insulineresistentie de hormoonbalans beïnvloeden: bij vrouwen kan het de aanmaak van androgenen verhogen, wat kan bijdragen aan acne en overmatige haargroei.^[13][14] Bij mensen met overgewicht of het metabool syndroom, twee veelvoorkomende oorzaken van insulineresistentie, spelen ook laaggradige ontstekingen een rol die de huidbarrière kunnen aantasten. De huid kan zo een zichtbaar signaal zijn van een onderliggende stofwisselingsstoornis die zich soms al vóór een officiële diagnose van prediabetes of type 2 diabetes manifesteert, hoewel dit niet bij iedereen het geval is.

Welke huidklachten kunnen wijzen op insulineresistentie?

Acanthosis nigricans, meerdere skin tags, hormonale acne, hidradenitis suppurativa en psoriasis worden geassocieerd met insulineresistentie. Geen enkele klacht is op zichzelf bewijzend; de combinatie met risicofactoren zoals overgewicht of PCOS verdient gerichte aandacht.

Verschillende huidklachten kunnen een aanwijzing zijn voor insulineresistentie, hoewel geen enkele klacht op zichzelf bewijzend is. De meest bekende zijn donkere, fluweelachtige verkleuringen in huidplooien (acanthosis nigricans), maar er zijn meer signalen die aandacht verdienen.

Een overzicht van huidklachten die geassocieerd worden met insulineresistentie:

• Acanthosis nigricans: donkere, verdikt aanvoelende huid in de nek, oksels, liezen of onder de borsten

• Skin tags (fibromen): kleine, zachte huiduitsteeksels, vaak op dezelfde plekken als acanthosis nigricans; de associatie met insulineresistentie geldt vooral bij meerdere skin tags in combinatie met andere risicofactoren, niet bij een enkel uitsteekseltje

• Acne: met name hormonale acne langs de kaaklijn en kin, vaker bij vrouwen met polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) en insulineresistentie; de relatie verloopt vermoedelijk via de insuline/IGF-1-as en verhoogde androgeenspiegels

• Hidradenitis suppurativa: chronische, pijnlijke ontstekingen in huidplooien; de associatie met insulineresistentie loopt grotendeels via obesitas en het metabool syndroom en is geen specifieke marker voor insulineresistentie op zichzelf

• Psoriasis: epidemiologisch vaker voorkomend bij mensen met insulineresistentie en het metabool syndroom, hoewel de oorzakelijke richting niet volledig is opgehelderd

• Droge, jeukende huid: bij langdurig verhoogde bloedglucose kan de huidbarrière verzwakken

Belangrijk is dat deze klachten ook andere oorzaken kunnen hebben. Skin tags komen bijvoorbeeld ook voor zonder enige stofwisselingsstoornis. De combinatie van meerdere van deze kenmerken, zeker bij iemand met overgewicht, een positieve familiegeschiedenis van diabetes of PCOS, verdient echter gerichte aandacht van een arts.

Acanthosis nigricans en andere zichtbare huidveranderingen

Acanthosis nigricans kenmerkt zich door donkere, fluweelachtige huidverdikking in nek, oksels en liezen en is de meest kenmerkende huidverandering bij insulineresistentie. Alarmsignalen zoals plotseling begin of gewichtsverlies vragen om verwijzing naar huisarts of dermatoloog.

Acanthosis nigricans is de meest kenmerkende huidverandering bij insulineresistentie en kenmerkt zich door een donkere, fluweelachtige verdikking van de huid, meestal in de nek, oksels, liezen en soms rond de navel of knokkels.^[12] De verkleuring varieert van lichtbruin tot bijna zwart en voelt anders aan dan de omliggende huid. De aandoening ontstaat vermoedelijk doordat verhoogde insuline- en IGF-1-spiegels via de mTORC1-route de proliferatie van keratinocyten en fibroblasten stimuleren.

Acanthosis nigricans is geen infectie en is niet besmettelijk. Het is ook niet gevaarlijk op zichzelf, maar het is een belangrijk signaal dat de stofwisseling aandacht nodig heeft. In zeldzame gevallen kan een vergelijkbaar beeld optreden bij bepaalde vormen van kanker (paraneoplastische acanthosis nigricans). Kenmerken die in dat geval vaker voorkomen zijn een plotseling begin, snelle uitbreiding, betrokkenheid van slijmvliezen, ernstige jeuk, onbedoeld gewichtsverlies of een leeftijd boven de 40 jaar zonder duidelijke risicofactoren voor insulineresistentie.^[12] Bij deze alarmsignalen is verwijzing naar de huisarts of dermatoloog in Nederland aangewezen.

Naast acanthosis nigricans zijn skin tags (acrochordons) geassocieerd met insulineresistentie, met name wanneer er meerdere aanwezig zijn in combinatie met andere risicofactoren. Ook xanthomen en xanthelasmata (geelachtige vetafzettingen in de huid of rond de ogen) kunnen wijzen op een verstoord vetmetabolisme. Deze bevindingen zijn primair een aanwijzing voor dyslipidemie; de huisarts zal in dat geval doorgaans een lipidenprofiel bepalen, conform de NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement.^[2]

Bij mensen met al langer bestaande, onvoldoende gereguleerde hoge bloedglucose kunnen ook diabetische dermopathie (lichtbruine, licht ingezonken vlekjes op de schenen) en een verhoogde vatbaarheid voor huidinfecties optreden. Deze bevindingen horen eerder bij manifeste diabetes dan bij insulineresistentie in een vroeg stadium.

Wanneer moet je naar de huisarts met huidklachten en suikerwaarden?

Raadpleeg de huisarts bij nieuwe donkere huidverkleuringen in huidplooien, zeker in combinatie met overgewicht, familiegeschiedenis van diabetes of PCOS. De huisarts bepaalt nuchtere glucose en HbA1c conform de NHG-standaard Diabetes mellitus type 2.

Raadpleeg de eigen huisarts wanneer u donkere, fluweelachtige huidverkleuringen in huidplooien opmerkt, zeker als deze gepaard gaan met andere risicofactoren zoals overgewicht, een familiegeschiedenis van diabetes of onregelmatige menstruatie. De huisarts kan met een bloedtest de nuchtere bloedglucose en het HbA1c bepalen om prediabetes of type 2 diabetes op te sporen. Zo nodig wordt een orale glucosetolerantietest (OGTT) verricht. Het routinematig bepalen van de insulinespiegel maakt geen deel uit van de standaard diagnostiek in de Nederlandse huisartsenpraktijk, conform de NHG-standaard Diabetes mellitus type 2.^[1]

Diagnostische drempelwaarden die in Nederland worden gehanteerd (conform NHG/WHO-kaders):

• Prediabetes: nuchtere bloedglucose 6,1 tot 6,9 mmol/L, of 2-uurs OGTT-waarde 7,8 tot 11,0 mmol/L, of HbA1c 42 tot 47 mmol/mol^[1][3]

• Diabetes mellitus: nuchtere bloedglucose 7,0 mmol/L of hoger, of HbA1c 48 mmol/mol of hoger (bij twijfel bevestigd met een tweede meting)^[1][3]

De volgende situaties vragen om contact met de eigen huisarts:

• Nieuw ontstane of snel uitbreidende donkere huidverkleuringen in nek, oksels of liezen, zeker met alarmsignalen zoals beschreven in de vorige sectie

• Meerdere skin tags in combinatie met overgewicht of een dikke buikomvang

• Aanhoudende acne die niet reageert op gebruikelijke behandeling, zeker bij vrouwen met onregelmatige cyclus

• Bekende risicofactoren voor type 2 diabetes (overgewicht, PCOS, zwangerschapsdiabetes in de voorgeschiedenis, positieve familiegeschiedenis)

• Huidinfecties die steeds terugkomen, zoals schimmelinfecties of steenpuisten

Bij klachten buiten kantooruren die niet acuut levensbedreigend zijn, kunt u contact opnemen met de huisartsenpost. Bel 112 uitsluitend bij een acute noodsituatie, zoals bewustzijnsverlies.

De huisarts zal op basis van de bevindingen beslissen of verwijzing naar een internist, dermatoloog of diëtist nodig is. In Nederland wordt de diagnostiek en begeleiding bij prediabetes en type 2 diabetes grotendeels vanuit de huisartsenpraktijk gecoördineerd, conform de NHG-standaard Diabetes mellitus type 2.

Behandeling van insulineresistentie en effect op de huid

Leefstijlveranderingen, met name gewichtsreductie van 5 tot 10 procent, verbeteren de insulinegevoeligheid en kunnen acanthosis nigricans doen verminderen. Medicamenteuze behandeling met metformine of andere middelen wordt bepaald door de arts op basis van indicatie en geldende richtlijnen.

De behandeling van insulineresistentie richt zich in de eerste plaats op leefstijlveranderingen, en deze hebben ook een aantoonbaar positief effect op de bijbehorende huidklachten. Gewichtsreductie van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht kan de insulinegevoeligheid al merkbaar verbeteren, wat bij sommige mensen leidt tot gedeeltelijk of volledig verdwijnen van acanthosis nigricans.^[12]

Leefstijlinterventies die de insulinegevoeligheid kunnen verbeteren:

• Voedingsaanpassing: minder geraffineerde koolhydraten en suikers, meer vezels en onbewerkte voedingsmiddelen

• Regelmatige lichaamsbeweging: zowel aerobe training als krachttraining kunnen de insulinegevoeligheid van spierweefsel verbeteren, conform de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad^[1]

• Voldoende slaap en stressreductie, omdat slaaptekort en chronische stress de insulineresistentie kunnen verergeren

• Stoppen met roken, dat de insulinegevoeligheid negatief beïnvloedt

In Nederland kunnen mensen met (een verhoogd risico op) type 2 diabetes via de huisarts worden verwezen naar een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). Dit is een vergoede, gestructureerde begeleiding gericht op voeding, beweging en gedragsverandering. Informatie over verwijzing en vergoeding is beschikbaar via de huisarts en het Zorginstituut Nederland.

Wanneer leefstijlveranderingen onvoldoende effect hebben, kan de huisarts of internist medicamenteuze behandeling overwegen. Metformine is in Nederland het eerstekeusmiddel bij type 2 diabetes. Inzet bij prediabetes of PCOS valt buiten de geregistreerde indicatie (off-label gebruik); de vergoeding vanuit de basisverzekering is in die gevallen niet vanzelfsprekend en hangt af van het standpunt van Zorginstituut Nederland. Bij PCOS wordt de plaats van metformine beschreven in de NVOG-richtlijn PCOS.^[4] Veelvoorkomende bijwerkingen van metformine zijn maag-darmklachten zoals misselijkheid en diarree; raadpleeg de bijsluiter of de informatie in het Farmacotherapeutisch Kompas voor een volledig overzicht van bijwerkingen en contra-indicaties.^[10][11]

Nieuwere geneesmiddelenklassen, zoals GLP-1-receptoragonisten, zijn in Nederland door de Europese Commissie (op advies van het EMA) of door het CBG-MEB centraal respectievelijk nationaal toegelaten voor specifieke indicaties. De goedgekeurde indicaties staan beschreven in de productinformatie (SmPC) in de CBG-geneesmiddeleninformatiebank. De inzet ervan wordt bepaald door de behandelend arts op basis van de individuele situatie en de geldende professionele richtlijnen (NHG, NVvI, NVOG) en adviezen in het Farmacotherapeutisch Kompas. Vergoeding binnen de basisverzekering is aan voorwaarden gebonden; raadpleeg hiervoor de actuele informatie van Zorginstituut Nederland.

De huidklachten zelf, zoals acanthosis nigricans, worden primair behandeld door de onderliggende insulineresistentie aan te pakken. Cosmetische behandeling van de huidverkleuring zonder aandacht voor de oorzaak heeft geen blijvend effect. Bijwerkingen van medicijnen die worden ingezet bij insulineresistentie kunt u melden bij Bijwerkingencentrum Lareb, het Nederlandse meldpunt voor geneesmiddelenbijwerkingen.

Veelgestelde vragen