Intermittent fasting en bloeddruk: wat u moet weten

Intermittent fasting en bloeddruk worden steeds vaker in één adem genoemd, maar wat zegt het wetenschappelijk bewijs? Periodiek vasten, waarbij eetmomenten worden beperkt tot een vast tijdvenster, kan bij sommige mensen gepaard gaan met een bescheiden bloeddrukdaling. Die daling hangt echter grotendeels samen met gewichtsverlies en is niet voor iedereen even groot. Wie bloeddrukverlagende medicijnen gebruikt, loopt bovendien extra risico op bijwerkingen. In dit artikel leest u hoe intermittent fasting de bloeddruk beïnvloedt, wanneer voorzichtigheid geboden is en wanneer u een arts moet raadplegen.

Wat is intermittent fasting en hoe werkt het in het lichaam?

Intermittent fasting is een eetpatroon dat eetmomenten beperkt tot vaste perioden, zoals het 16:8-schema. De hormonale veranderingen tijdens vasten, waaronder een daling van insuline, kunnen het hart-vaatstelsel beïnvloeden.

Intermittent fasting is een eetpatroon waarbij perioden van vasten worden afgewisseld met perioden waarin normaal gegeten wordt, en het doel is niet zozeer wat je eet maar wanneer. De meest gebruikte vormen zijn het 16:8-schema (zestien uur vasten, acht uur eten), het 5:2-schema (vijf dagen normaal eten, twee dagen sterk beperkte calorie-inname) en het zogenoemde alternerend vasten, waarbij om de dag gevast wordt.

Tijdens een vastenperiode daalt de insulinespiegel in het bloed, waarna het lichaam overschakelt op vetverbranding als energiebron.^[17] Dit proces gaat gepaard met veranderingen in hormoonspiegels, waaronder een daling van insuline en leptine en een stijging van noradrenaline. Deze hormonale verschuivingen kunnen op hun beurt invloed hebben op het hart-vaatstelsel. Het is daarbij goed te weten dat bij sommige mensen, met name in de beginfase van het vasten, een tijdelijke stijging van de hartslag of bloeddruk kan optreden door activatie van het sympathische zenuwstelsel. Rustig opbouwen en zelfmeting van de bloeddruk kunnen dan nuttig zijn.

Daarnaast leidt intermittent fasting bij veel mensen tot een spontane vermindering van de totale calorie-inname, wat kan resulteren in gewichtsverlies. Gewichtsverlies op zichzelf is een bekende factor die de bloeddruk gunstig kan beïnvloeden. De effecten van intermittent fasting kunnen echter sterk variëren per persoon, afhankelijk van leeftijd, gezondheidstoestand, medicatiegebruik en de gekozen vastvorm.

Intermittent fasting is geen medische behandeling. De NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement beveelt leefstijlverandering als eerste stap aan bij hoge bloeddruk, maar specificeert intermittent fasting niet als aanbevolen of afgeraden methode.^[1][2] De keuze voor een bepaalde eetmethode is individueel maatwerk en wordt bepaald in overleg met een zorgverlener, rekening houdend met de persoonlijke situatie. Het Voedingscentrum geeft neutrale, op Nederland gerichte informatie over periodiek vasten.

Kan intermittent fasting je bloeddruk verlagen?

Intermittent fasting kan de systolische bloeddruk met 3 tot 8 mmHg verlagen bij mensen met overgewicht, maar dit effect is grotendeels toe te schrijven aan gewichtsverlies en niet aan vasten zelf.

Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat intermittent fasting bij sommige mensen gepaard gaat met een bescheiden daling van de bloeddruk, maar de effecten zijn niet consistent genoeg om er een algemene uitspraak over te doen. Meerdere kleinschalige studies en enkele meta-analyses rapporteren een gemiddelde daling van de systolische bloeddruk (de bovendruk) van ongeveer 3 tot 8 mmHg bij deelnemers met overgewicht of obesitas. De diastolische bloeddruk (de onderdruk) laat minder eenduidige resultaten zien. De meeste studies zijn kortdurend en uitgevoerd bij mensen met overgewicht of obesitas; langetermijngegevens ontbreken grotendeels.

Belangrijk is dat een eventuele bloeddrukdaling bij intermittent fasting grotendeels samenhangt met het optredende gewichtsverlies, en niet per se met de vastenperiodes op zichzelf. Wanneer gewichtsverlies vergelijkbaar is, presteren tijdgebonden eetpatronen in onderzoek doorgaans niet beter dan klassieke caloriebeperking voor de bloeddruk.^[14][12]

De veronderstelde mechanismen achter een mogelijke bloeddrukdaling zijn:

• Gewichtsverlies: minder lichaamsvet vermindert de belasting op het hart en de bloedvaten.

• Verlaging van insulineresistentie: een lagere insulinespiegel kan de natriumretentie door de nieren verminderen, wat de bloeddruk gunstig kan beïnvloeden.^[15][16]

• Vermindering van ontstekingsmarkers: chronische laaggradige ontsteking speelt een rol bij hoge bloeddruk; vasten kan deze markers tijdelijk verlagen.

Een eerder genoemde mogelijke verbetering van de hartslagvariabiliteit via het autonome zenuwstelsel wordt in sommige studies gesuggereerd, maar het bewijs hiervoor is beperkt en niet consistent; deze claim verdient terughoudendheid.

Intermittent fasting vervangt geen bewezen behandelingen voor hypertensie, zoals medicatie, zoutbeperking, regelmatige lichaamsbeweging en stoppen met roken, die worden aanbevolen in de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement. Een bloeddrukdaling door leefstijlverandering is altijd een aanvulling op, en niet een vervanging van, het behandelplan dat een arts heeft opgesteld.

Is intermittent fasting veilig als je bloeddrukverlagende medicijnen gebruikt?

Intermittent fasting kan bij gebruik van bloeddrukverlagende medicijnen leiden tot hypotensie; overleg met de huisarts is noodzakelijk voordat u start, en pas nooit zelfstandig de dosering aan.

Intermittent fasting kan risico's met zich meebrengen voor mensen die bloeddrukverlagende medicijnen gebruiken, en overleg met de eigen huisarts is dan ook noodzakelijk voordat met dit eetpatroon wordt gestart. De voornaamste reden is dat een combinatie van medicatie en de bloeddrukverlagende effecten van vasten kan leiden tot een te lage bloeddruk, ook wel hypotensie genoemd. Klachten hiervan zijn duizeligheid, wazig zien, misselijkheid en in ernstige gevallen flauwvallen.

Bij specifieke medicatiegroepen verdienen de volgende aandachtspunten extra aandacht:

• Diuretica (plastabletten): vasten kan leiden tot uitdroging en elektrolytstoornissen, wat het risico op bijwerkingen van diuretica vergroot.^[3] Zorg voor voldoende vochtinname binnen het eetvenster en bespreek de zoutinname op maat met de zorgverlener.

• ACE-remmers en angiotensine-II-receptorblokkers (ARB's): deze middelen verlagen de bloeddruk actief; bij gewichtsverlies door vasten kan de dosering te hoog worden.

• Bètablokkers: plotselinge veranderingen in eetpatroon en gewicht kunnen de werking beïnvloeden; bètablokkers mogen nooit abrupt gestopt worden.^[6][21]

• Calciumantagonisten: ook hier geldt dat gewichtsverlies de bloeddruk extra kan doen dalen.

• Alfa-1-blokkers (zoals doxazosine) en centraal werkende antihypertensiva: deze middelen verhogen het risico op orthostatische hypotensie, dat wil zeggen een bloeddrukdaling bij opstaan, met name bij ouderen.^[3][4] Vasten kan dit risico verder vergroten.

Gebruikers van SGLT2-remmers (een groep diabetesmedicijnen die ook bij hart- en vaatziekten wordt ingezet) dienen extra voorzichtig te zijn: strikter vasten kan bij gebruik van deze middelen het risico op een zeldzame maar ernstige complicatie, euglykemische ketoacidose, verhogen. Afstemming met de huisarts of diabeteszorgverlener is in dat geval noodzakelijk.

Daarnaast kunnen sommige medicijnen beter met voedsel ingenomen worden om maagklachten te voorkomen, wat bij een vastenperiode praktische problemen geeft. De timing van inname moet dan worden aangepast in overleg met de voorschrijver of apotheker.

Het wordt aangeraden om bij de start van intermittent fasting de bloeddruk thuis gestructureerd te meten, bijvoorbeeld twee keer per dag gedurende drie tot zeven dagen, en de uitkomsten te bespreken met de huisarts. Thuisarts.nl geeft praktische uitleg over het correct meten van de bloeddruk.

Bijwerkingen van bloeddrukverlagende medicijnen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, zodat deze informatie bijdraagt aan de bewaking van geneesmiddelenveiligheid in Nederland. Pas nooit zelfstandig de dosering van medicijnen aan op basis van een veranderd eetpatroon.

Wanneer is het verstandig om eerst een arts te raadplegen?

Iedereen met hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten of medicijngebruik voor bloeddruk of diabetes moet de huisarts raadplegen voordat met intermittent fasting wordt gestart.

Iedereen met een bekende hoge bloeddruk of hart- en vaatziekte doet er verstandig aan om de eigen huisarts te raadplegen voordat met intermittent fasting wordt gestart. Dit geldt in het bijzonder voor mensen die medicijnen gebruiken voor bloeddruk, hartritme of diabetes, maar ook voor zwangere vrouwen, mensen met een eetstoornis in de voorgeschiedenis, ouderen met een verhoogd valrisico en mensen met nierziekten.

Neem contact op met de eigen huisarts als:

• Je bloeddrukverlagende medicijnen gebruikt en wilt starten met een vastenregime.

• Je tijdens het vasten klachten ervaart zoals duizeligheid, hartkloppingen, extreme vermoeidheid of hoofdpijn.

• Je bloeddrukwaarden thuis veranderen na het starten met intermittent fasting. Conform de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement is een thuisgemiddelde van 135/85 mmHg of hoger, of herhaaldelijk een meting van 180/110 mmHg of hoger, een reden om dezelfde dag contact op te nemen met de huisarts.

• Je twijfelt of intermittent fasting past bij jouw gezondheidssituatie.

Zwangere vrouwen die klachten ervaren zoals ernstige hoofdpijn, visusstoornissen of pijn in de bovenbuik, dienen direct medische beoordeling te zoeken, omdat dit alarmsymptomen kunnen zijn die passen bij pre-eclampsie.

In Nederland geldt: bij acute klachten zoals ernstige duizeligheid met dreigende bewusteloosheid, pijn op de borst of plotselinge uitval van ledematen of spraak, bel dan direct 112. Voor dringende vragen buiten kantooruren van de huisarts is in Nederland de huisartsenpost bereikbaar.

In Nederland wordt leefstijlbegeleiding bij overgewicht en hoge bloeddruk doorgaans gecoördineerd vanuit de huisartsenpraktijk, soms in samenwerking met een diëtist of praktijkondersteuner. Het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-richtlijnen benadrukken dat leefstijlinterventies, waaronder voedingsaanpassingen, altijd worden afgestemd op de individuele situatie van de patiënt. Intermittent fasting kan voor sommige mensen een haalbare leefstijlkeuze zijn, maar de veiligheid en geschiktheid ervan worden bepaald in een persoonlijk gesprek met een zorgverlener, niet op basis van algemene informatie.

Frequently Asked Questions