Intermittent fasting keto dieet: werking en veiligheid

Intermittent fasting keto dieet: steeds meer mensen combineren periodiek vasten met een ketogeen voedingspatroon in de hoop sneller in ketose te komen en hun metabole gezondheid te verbeteren. Beide strategieën beïnvloeden de energiehuishouding op een eigen manier, maar samen versterken ze elkaars effect op insuline en vetverbranding. In dit artikel leest u hoe de combinatie fysiologisch werkt, voor wie zij geschikt of juist afgeraden is, welke bijwerkingen u kunt verwachten en wanneer u een arts of diëtist moet raadplegen.

Wat zijn intermittent fasting en het ketodieet precies?

Intermittent fasting regelt wanneer u eet via vastenperioden, terwijl het ketodieet de koolhydraatinname sterk beperkt tot minder dan 50 gram per dag om ketose te induceren. In de Nederlandse eerste lijn is het ketodieet geen standaardbehandeling.

Intermittent fasting en het ketodieet zijn twee afzonderlijke voedingsstrategieën die elk op een eigen manier de energiehuishouding van het lichaam beïnvloeden. Intermittent fasting, ook wel periodiek vasten genoemd, is geen dieet in de traditionele zin: het gaat niet om wát u eet, maar om wanneer u eet. Veelgebruikte vormen zijn het 16:8-schema (zestien uur vasten, acht uur eten) en het 5:2-schema (vijf dagen normaal eten, twee dagen sterk beperkte calorie-inname).

Het ketodieet, voluit het ketogeen dieet, is een voedingspatroon met een zeer lage koolhydraatinname (doorgaans minder dan 50 gram per dag), een matige eiwitinname en een hoge vetinname.^[19] Door de drastische beperking van koolhydraten daalt de bloedglucosespiegel en raken de glycogeenvoorraden in de lever uitgeput. Het lichaam schakelt dan over op een alternatieve brandstofbron: vetzuren worden in de lever omgezet tot ketonlichamen, een toestand die ketose wordt genoemd.

Beide methoden worden in de wetenschappelijke literatuur onderzocht in de context van gewichtsbeheersing, bloedglucoseregulatie en metabole gezondheid. Het is belangrijk een onderscheid te maken tussen twee toepassingsgebieden. In de Nederlandse eerste lijn is het ketogeen dieet geen standaardbehandeling voor gewichtsbeheersing of algemene metabole klachten; NHG-standaarden en het Voedingscentrum beschrijven het niet als aanbevolen aanpak. In de specialistische zorg is het ketogeen dieet in Nederland echter een erkende medische behandeling voor specifieke indicaties, zoals therapieresistente epilepsie en GLUT1-deficiëntie, en wordt het dan begeleid door een multidisciplinair team.^[12][13] Buiten deze erkende indicaties geldt: start altijd in overleg met uw eigen huisarts of een geregistreerde diëtist.

Hoe werken deze twee methoden samen in het lichaam?

De combinatie verlaagt de insulinespiegel en put glycogeenvoorraden sneller uit, waardoor ketose eerder wordt bereikt dan bij elk van beide methoden afzonderlijk. Wetenschappelijk bewijs voor betere gezondheidsuitkomsten door de combinatie is vooralsnog beperkt.

De combinatie van intermittent fasting en het ketodieet versnelt de overgang naar ketose, omdat beide strategieën de insulinespiegel verlagen en de glycogeenvoorraden sneller uitputten. Wanneer iemand vasten combineert met een koolhydraatarme voeding, bereikt het lichaam de toestand van ketose doorgaans sneller dan bij elk van beide methoden afzonderlijk. Dit komt doordat de vastenperiode de lever dwingt om eerder over te schakelen op vetverbranding, terwijl het ketodieet de aanvoer van nieuwe koolhydraten beperkt.

Vanuit fysiologisch perspectief spelen insuline en glucagon een centrale rol. Tijdens het vasten daalt de insulineconcentratie in het bloed, wat de afbraak van vetweefsel (lipolyse) bevordert.^[11][8] De vrijgekomen vetzuren worden vervolgens in de lever geoxideerd tot ketonlichamen, waaronder beta-hydroxybutyraat en acetoacetaat.^[8][9] Deze ketonlichamen dienen als brandstof voor de hersenen, het hart en de spieren wanneer glucose schaars is.

Of deze gecombineerde aanpak leidt tot betere gezondheidsuitkomsten dan één van beide methoden afzonderlijk, is op basis van de huidige wetenschappelijke literatuur nog niet eenduidig vastgesteld. Studies tonen wisselende resultaten, afhankelijk van de studiepopulatie, de duur van de interventie en de gehanteerde definitie van ketose. De wetenschappelijke onderbouwing voor de combinatie is vooralsnog beperkt tot observationeel en kortdurend interventieonderzoek. De NHG-standaarden beschrijven het ketogeen dieet niet als standaardbehandeling in de eerste lijn; voor voedingsadvies bij leefstijlinterventies verwijst het Voedingscentrum naar de Richtlijnen Goede Voeding.^[2][3]

Is de combinatie van vasten en keto geschikt voor iedereen?

De combinatie is niet voor iedereen geschikt; mensen met diabetes, nier- of leveraandoeningen, een eetstoornis of gebruik van SGLT2-remmers dienen altijd eerst een arts te raadplegen. Zwangere vrouwen en kinderen worden afgeraden deze aanpak te volgen.

De combinatie van intermittent fasting en het ketodieet is niet voor iedereen geschikt en vereist bij bepaalde groepen extra voorzichtigheid of is zelfs gecontra-indiceerd. Voor gezonde volwassenen zonder onderliggende aandoeningen kan de combinatie in principe worden overwogen, maar ook dan is begeleiding door een diëtist aan te raden om tekorten aan micronutriënten te voorkomen.

Bij de volgende groepen is extra terughoudendheid geboden:

• Mensen met diabetes mellitus type 1: naast een verhoogd risico op hypoglykemie bestaat bij strikte koolhydraatbeperking en/of verlaging van de insulinedosis een risico op (eu)glykemische ketoacidose. Dit is een ernstige complicatie die ook kan optreden bij normale of licht verhoogde bloedglucosewaarden. Mensen met diabetes type 1 dienen dit uitsluitend te overwegen onder intensieve medische begeleiding.

• Mensen met diabetes mellitus type 2 die insuline of sulfonylureumderivaten gebruiken: het risico op hypoglykemie neemt toe bij vasten en koolhydraatbeperking. Aanpassing van medicatie mag uitsluitend plaatsvinden onder medisch toezicht.

• Gebruikers van SGLT2-remmers (zoals empagliflozine of dapagliflozine): de SmPC's van deze middelen vermelden een verhoogd risico op (eu)glykemische ketoacidose bij strikte koolhydraatbeperking of energiebeperking.^[14][15] Symptomen zijn onder meer misselijkheid, braken, buikpijn, snelle of diepe ademhaling en een ketonengeur uit de mond. Raadpleeg bij verdenking direct uw huisarts of de huisartsenpost; in een spoedsituatie belt u 112.

• Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven: ketose en calorierestrictie zijn in deze perioden niet aanbevolen vanwege mogelijke risico's voor de foetus of zuigeling.

• Kinderen en adolescenten: hun groei- en ontwikkelingsbehoeften vereisen een gevarieerd en voldoende calorierijk voedingspatroon; het ketogeen dieet wordt bij kinderen alleen ingezet voor erkende medische indicaties onder specialistische begeleiding.

• Mensen met een voorgeschiedenis van eetstoornissen: periodiek vasten kan eetgedrag en gedachten rondom voedsel negatief beïnvloeden.

• Mensen met nier- of leveraandoeningen: afhankelijk van de aard en ernst van de aandoening kan een hoge vetinname en verhoogde ketonproductie ongeschikt zijn; overleg altijd met uw arts.

• Mensen met ernstige hypertriglyceridemie of een voorgeschiedenis van pancreatitis: een vetrijke voeding kan het risico op klachten vergroten; individuele beoordeling door een arts is noodzakelijk.

• Mensen met jicht of hyperurikemie: in de beginfase van ketose kan het urinezuurgehalte tijdelijk stijgen, wat een jichtaanval kan uitlokken.^[19]

Raadpleeg altijd uw eigen huisarts of een diëtist voordat u met deze combinatie start, zeker als u een chronische aandoening heeft of medicijnen gebruikt.

Mogelijke bijwerkingen en aandachtspunten bij de start

In de eerste één tot twee weken kunnen keto-griepklachten optreden zoals vermoeidheid, hoofdpijn en spierkrampen door verschuivingen in de elektrolytenbalans. Bij sommige mensen stijgt ook het LDL-cholesterol, wat controle via de huisarts rechtvaardigt.

Bij de start van de combinatie van intermittent fasting en het ketodieet kunnen verschillende bijwerkingen optreden, waarvan de meeste tijdelijk van aard zijn. De meest bekende is de zogenoemde "keto-griep": een cluster van klachten dat in de eerste één tot twee weken kan optreden en bestaat uit vermoeidheid, hoofdpijn, prikkelbaarheid, concentratieproblemen, misselijkheid en spierkrampen. Deze klachten worden toegeschreven aan de verschuiving in elektrolytenbalans en de daling van insuline, waardoor de nieren meer natrium uitscheiden.^[19]

Andere aandachtspunten zijn:

• Uitdroging en elektrolytenverlies: voldoende vochtinname en aandacht voor natrium, kalium en magnesium zijn belangrijk, zeker in de beginfase.

• Obstipatie: de vezelinname kan dalen bij een strikt ketodieet; bewuste keuze voor vezelrijke, koolhydraatarme groenten (zoals bladgroenten en broccoli) helpt dit te beperken.

• Verhoogde LDL-cholesterolwaarden: bij sommige mensen stijgt het LDL-cholesterol op een ketogeen dieet.^[20][21] Bij een verhoogd cardiovasculair risico is controle van het lipidenprofiel in overleg met de eigen huisarts aan te raden, conform de NHG-Standaard CVRM.

• Tijdelijk verhoogd urinezuur: in de beginfase kan het urinezuurgehalte stijgen, wat bij mensen met een aanleg voor jicht een aanval kan uitlokken.

• Keto-adem: een fruitige of aceton-achtige geur uit de mond kan optreden door de uitscheiding van ketonlichamen via de ademhaling; dit is doorgaans onschuldig en tijdelijk.

• Slaap- en stemmingsveranderingen: sommige mensen rapporteren slaapproblemen of stemmingswisselingen in de beginfase.

• Sociale en praktische uitdagingen: de combinatie van vasten en strikte koolhydraatbeperking is in de dagelijkse praktijk veeleisend en kan de sociale omgang rondom eten bemoeilijken.

Mensen die bijwerkingen ervaren die zij als ernstig of aanhoudend beschouwen en die mogelijk verband houden met een geneesmiddel, kunnen dit melden bij Bijwerkingencentrum Lareb. Voor voedingsgerelateerde klachten is de eigen huisarts het eerste aanspreekpunt.

Wanneer is het verstandig een arts of diëtist te raadplegen?

Raadpleeg uw huisarts vóór de start bij chronische aandoeningen of medicijngebruik, en direct bij tekenen van ketoacidose of hypoglykemie. Bel 112 bij bewustzijnsdaling of een hypoglykemische aanval die niet reageert op suikerinname.

Raadpleeg uw eigen huisarts voordat u begint met de combinatie van intermittent fasting en het ketodieet als u een chronische aandoening heeft, medicijnen gebruikt of twijfelt of deze aanpak voor u geschikt is. Dit geldt in het bijzonder voor mensen met diabetes, hart- en vaatziekten, nierproblematiek, een verhoogd cholesterol of een voorgeschiedenis van eetstoornissen. Uw huisarts kan beoordelen of aanpassing van medicatie nodig is en kan zo nodig doorverwijzen naar een diëtist.

Een geregistreerde diëtist kan u helpen de voeding zo samen te stellen dat tekorten aan vitaminen, mineralen en vezels worden voorkomen. In Nederland kunt u via uw huisarts een verwijzing krijgen voor diëtetiek. Of en in hoeverre de kosten worden vergoed vanuit de basisverzekering, hangt af van de indicatie, uw eigen risico en eventuele ketenzorgafspraken. Raadpleeg uw zorgverzekeraar of Zorginstituut Nederland voor actuele informatie over de dekking in uw situatie.

Zoek direct contact met uw huisarts of de huisartsenpost (buiten kantooruren) als u tijdens de combinatie van vasten en ketodieet een of meer van de volgende klachten ervaart:

• Ernstige duizeligheid, hartkloppingen of flauwvallen

• Aanhoudend braken of ernstige buikpijn

• Verwardheid of extreme vermoeidheid

• Tekenen van hypoglykemie (trillen, zweten, bleekheid, bloedglucose onder 4,0 mmol/L) bij gebruik van bloedglucoseverlagende medicatie^[1]

• Mogelijke tekenen van ketoacidose (misselijkheid, braken, buikpijn, snelle of diepe ademhaling, ketonengeur), ook als de bloedglucose niet sterk verhoogd is

Bel 112 bij een levensbedreigende situatie, zoals ernstige bewustzijnsdaling of een hypoglykemische aanval die niet reageert op suikerinname. Voor niet-spoedeisende vragen buiten kantooruren kunt u de huisartsenpost bellen. Een weloverwogen start, bij voorkeur met professionele begeleiding, vergroot de kans op een veilig en haalbaar resultaat.

Frequently Asked Questions