Orlistat en Xenical: verschil, werking en gebruik

Is orlistat hetzelfde als Xenical? Kort antwoord: ja en nee. Orlistat is de werkzame stof, Xenical is de merknaam voor de receptplichtige variant met 120 mg per capsule. Generieke orlistat 120 mg is farmacologisch equivalent aan Xenical, terwijl de vrij verkrijgbare variant (Alli) 60 mg bevat en onder een aparte registratie valt. In dit artikel leest u hoe orlistat werkt, voor wie het geschikt is, welke bijwerkingen kunnen optreden en wat de Nederlandse geneesmiddeleninformatie over het gebruik zegt.

Is orlistat hetzelfde als Xenical?

Xenical is de merknaam voor orlistat 120 mg op recept; generieke orlistat 120 mg is farmacologisch equivalent, terwijl Alli 60 mg orlistat bevat en zonder recept verkrijgbaar is.

Orlistat en Xenical bevatten dezelfde werkzame stof, maar Xenical is een specifieke merknaam voor een receptplichtig geneesmiddel met 120 mg orlistat per capsule, terwijl orlistat ook beschikbaar is als generiek middel en in een lagere dosering (60 mg) zonder recept verkrijgbaar is onder namen zoals Alli. Orlistat is de internationale niet-merknaam (INN) van de werkzame stof. Xenical is in Nederland geregistreerd via de Europese Commissie op basis van een positief advies van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA); de productinformatie (SmPC en bijsluiter) is raadpleegbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank.^[2][4]

Het onderscheid tussen merknaam en stofnaam is in de praktijk relevant. Een arts of apotheker kan orlistat 120 mg voorschrijven als generiek middel, dat farmacologisch equivalent is aan Xenical 120 mg. De keuze tussen merknaam en generiek wordt bepaald door beschikbaarheid, apotheekbeleid en de actuele vergoedingsstatus, niet door een verschil in werking of veiligheid.

In Nederland is Xenical 120 mg uitsluitend op recept verkrijgbaar. De vrij verkrijgbare variant met 60 mg orlistat (Alli) valt onder een andere registratie en is bedoeld voor volwassenen met een body-mass-index (BMI) van 28 kg/m² of hoger, als aanvulling op een caloriearm dieet. De hogere dosering van 120 mg is geïndiceerd voor een BMI van 30 kg/m² of hoger, of 28 kg/m² of hoger bij aanwezigheid van gewichtsgerelateerde risicofactoren zoals diabetes type 2 of hypertensie. Voor de actuele vergoedingsstatus in Nederland raadpleegt u het geneesmiddelenvergoedingssysteem (GVS) via Zorginstituut Nederland of vraagt u dit na bij uw zorgverzekeraar. Wie twijfelt welke variant passend is, kan dit bespreken met de eigen huisarts of apotheker.

Hoe werkt orlistat in het lichaam?

Orlistat blokkeert darmlipasen waardoor circa 30% van het ingenomen vet onverteerd wordt uitgescheiden; de werking blijft lokaal in het maag-darmkanaal zonder noemenswaardige opname in de bloedbaan.

Orlistat vermindert de opname van vet uit voeding door het enzym lipasen in de darm te remmen. Bij gebruik van 120 mg driemaal daags bij vetbevattende maaltijden wordt circa 30% van het ingenomen vet onverteerd via de ontlasting uitgescheiden.^[1][12] Lipasen zijn enzymen die in de maag en dunne darm vetmoleculen (triglyceriden) afbreken tot kleinere bestanddelen die door de darmwand kunnen worden opgenomen. Door deze enzymen te blokkeren, blijft een deel van het vet intact en wordt het niet geabsorbeerd.

Belangrijk is dat orlistat nauwelijks in de bloedbaan wordt opgenomen: de werking blijft vrijwel volledig lokaal in het maag-darmkanaal. Dit onderscheidt orlistat van centraal werkende middelen die het verzadigingsgevoel of de eetlust beïnvloeden. Orlistat heeft geen effect op koolhydraten of eiwitten.

Doordat vet niet wordt opgenomen, levert het ook geen calorieën. Dit mechanisme ondersteunt gewichtsreductie, maar uitsluitend in combinatie met een caloriebeperkt dieet. De bijsluiter adviseert de dagelijkse vetinname te verdelen over de drie hoofdmaaltijden; zeer vette maaltijden vergroten de kans op maag-darmklachten. Zonder aanpassing van de voeding is het effect beperkt.

De verminderde vetopname kan ook de opname van vetoplosbare vitamines (A, D, E en K) verminderen. De SmPC van Xenical adviseert daarom het gebruik van een multivitaminepreparaat, in te nemen ten minste twee uur na orlistat of voor het slapengaan, zodat de vitamineopname zo min mogelijk wordt beïnvloed. Dit is een praktisch aandachtspunt dat de apotheker bij de eerste uitgifte doorgaans bespreekt.

Voor wie is orlistat geschikt volgens de richtlijnen?

Orlistat 120 mg is geïndiceerd voor volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, of 28 kg/m² of hoger met risicofactoren, altijd als aanvulling op dieet en leefstijlinterventies.

Orlistat 120 mg is volgens de goedgekeurde productinformatie (SmPC, sectie 4.1) geïndiceerd voor volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, of voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde risicofactoren zoals diabetes type 2, hypertensie of dyslipidemie. Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft orlistat als een optie binnen een breder behandelplan dat dieet, beweging en gedragsverandering omvat. De NHG-standaard Obesitas benadrukt dat medicamenteuze behandeling altijd een aanvulling is op leefstijlinterventies, niet een vervanging ervan.

Het middel is niet geschikt voor iedereen. De formele contra-indicaties conform SmPC sectie 4.3 zijn:

• Chronisch malabsorptiesyndroom: de darm neemt al onvoldoende voedingsstoffen op, en verdere remming van vetopname is dan ongewenst.

• Cholestase: een aandoening waarbij de galafvoer is gestoord.

• Overgevoeligheid voor orlistat of een van de hulpstoffen.

Gebruik tijdens zwangerschap en borstvoeding wordt afgeraden. Zwangerschap en borstvoeding zijn geen formele contra-indicaties in de zin van SmPC sectie 4.3, maar vallen onder sectie 4.6: de SmPC stelt dat orlistat tijdens de zwangerschap niet gebruikt dient te worden en dat borstvoeding tijdens gebruik wordt afgeraden, omdat de veiligheid niet is vastgesteld.

Gebruik bij adolescenten jonger dan 18 jaar is in Nederland niet geregistreerd en daarmee off-label. De SmPC beveelt toepassing bij personen jonger dan 18 jaar niet aan. Wanneer gebruik bij adolescenten toch wordt overwogen, is specialistische beoordeling vereist; het Kinderformularium.nl biedt aanvullende informatie over off-label gebruik in deze leeftijdsgroep.

In Nederland vergoedt de basisverzekering orlistat in de meeste gevallen niet; gewichtsreductiegeneesmiddelen worden doorgaans niet vanuit het GVS vergoed en de meeste gebruikers betalen het middel zelf. Raadpleeg het GVS via Zorginstituut Nederland of uw zorgverzekeraar voor de actuele vergoedingsstatus. Wie overweegt orlistat te gebruiken, doet er verstandig aan dit eerst te bespreken met de eigen huisarts, zodat de indicatie, mogelijke interacties met andere geneesmiddelen en de verwachtingen goed worden afgewogen.

Welke bijwerkingen kunnen optreden en wanneer moet je een arts raadplegen?

De meest voorkomende bijwerkingen zijn vette ontlasting, verhoogde aandrang en flatulentie; minder frequent maar serieus zijn oxalaatnefropathie en leverfunctiestoornissen.

De meest voorkomende bijwerkingen van orlistat zijn maag-darmstoornissen die direct samenhangen met het werkingsmechanisme: omdat onverteerd vet in de darm achterblijft, kunnen vette of olieachtige ontlasting, verhoogde aandrang, flatulentie met vetafscheiding en buikkrampen optreden. Deze effecten zijn doorgaans het sterkst in de beginfase van de behandeling en nemen af naarmate de vetinname via de voeding wordt beperkt. Een vetarm dieet vermindert deze bijwerkingen aanzienlijk.

Minder frequent maar klinisch relevant zijn:

• Oxalaat-gerelateerde nierproblemen: verhoogde oxalaatopname in de darm kan leiden tot hyperoxalurie, oxalaatnefropathie of nierstenen.^[1][5] Dit risico is gemeld bij gebruik van orlistat; voorzichtigheid is in het bijzonder geboden bij patiënten met bestaande nierfunctiestoornissen of een verhoogd risico daarop, conform de SmPC.

• Leverfunctiestoornissen: er zijn meldingen van ernstige leverbeschadiging, hoewel een oorzakelijk verband niet in alle gevallen is vastgesteld.^[1][5]

• Verlaagde spiegels van vetoplosbare vitamines: met name vitamine D en vitamine K verdienen aandacht bij gebruik.

Bijwerkingencentrum Lareb verzamelt in Nederland meldingen van bijwerkingen van geneesmiddelen, ook van orlistat. Patiënten en zorgverleners kunnen onverwachte of ernstige bijwerkingen melden via lareb.nl.

Wanneer direct contact opnemen? Bel 112 bij tekenen van een ernstige allergische reactie (zoals plotselinge zwelling van gezicht, lippen of keel, of ernstige kortademigheid). Neem bij aanhoudende buikpijn, geelzucht (gele verkleuring van huid of oogwit) of donkere urine zo snel mogelijk contact op met de eigen huisarts. Buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar voor urgente vragen die niet tot de volgende werkdag kunnen wachten.

Wat zegt de Nederlandse geneesmiddeleninformatie over het gebruik?

De SmPC via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank schrijft één capsule 120 mg driemaal daags voor bij vetbevattende maaltijden, met specifieke waarschuwingen voor interacties met ciclosporine, anticoagulantia en levothyroxine.

De Nederlandse geneesmiddeleninformatie over orlistat en Xenical is raadpleegbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank, waar zowel de samenvatting van de productkenmerken (SmPC) als de bijsluiter voor patiënten beschikbaar zijn. De SmPC vormt de wettelijke basis voor voorschrijven en afleveren en beschrijft onder meer de aanbevolen dosering, contra-indicaties, interacties en bewaarcondities.

De aanbevolen dosering van Xenical 120 mg is één capsule driemaal daags, in te nemen direct voor, tijdens of tot één uur na elke hoofdmaaltijd. Wordt een maaltijd overgeslagen of bevat de maaltijd geen vet, dan kan de dosis worden overgeslagen. De behandeling wordt doorgaans na 12 weken geëvalueerd: als een patiënt in die periode minder dan 5% van het begingewicht heeft verloren, adviseert de SmPC (sectie 4.2) te overwegen de behandeling te staken.

Voor geneesmiddeleninteracties is waakzaamheid geboden. De SmPC (sectie 4.5) en het Farmacotherapeutisch Kompas noemen onder meer de volgende klinisch relevante interacties:

• Ciclosporine: orlistat kan de opname van ciclosporine verminderen, wat bij transplantatiepatiënten klinisch relevant is. De SmPC adviseert ciclosporine en orlistat tijdelijk te scheiden (doorgaans ten minste drie uur) en de ciclosporinespiegels nauwgezet te controleren.

• Anticoagulantia op basis van vitamine K (zoals acenocoumarol): de verminderde vitamine K-opname kan de werking van deze middelen beïnvloeden; regelmatige INR-controle is aangewezen.

• Levothyroxine: gelijktijdig gebruik kan de schildklierhormoonspiegels verlagen. De SmPC adviseert levothyroxine en orlistat met ten minste vier uur te scheiden en de schildklierfunctie (TSH) te controleren.

• Amiodaron: orlistat kan de plasmaconcentraties van amiodaron verlagen; klinische controle is aangewezen.^[1][7]

• Anti-epileptica: er zijn meldingen van convulsies bij gelijktijdig gebruik; controle op veranderingen in de frequentie of ernst van aanvallen wordt aanbevolen.

• Antiretrovirale middelen: orlistat kan de plasmaconcentraties van bepaalde antiretrovirale middelen verlagen, met risico op verminderde werkzaamheid; gelijktijdig gebruik dient te worden vermeden of strikt gemonitord.

De apotheker controleert bij uitgifte op mogelijke interacties met alle geneesmiddelen die de patiënt gebruikt.

Het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-standaard Obesitas bieden aanvullende richtlijnen voor de Nederlandse praktijk. Zorginstituut Nederland beoordeelt geneesmiddelen in het kader van vergoeding via het GVS; voor de actuele vergoedingsstatus raadpleegt u het GVS of vraagt u dit na bij de eigen zorgverzekeraar. Wie vragen heeft over het gebruik van orlistat of Xenical, kan terecht bij de eigen huisarts of apotheker.

Frequently Asked Questions