Kan je van slaapapneu afkomen?

Kan je van slaapapneu afkomen? Dat is een vraag die veel mensen met deze slaapstoornis bezighoudt. Het antwoord hangt af van de oorzaak: bij sommigen verdwijnt slaapapneu volledig na gewichtsverlies of een ingreep, bij anderen blijft behandeling levenslang nodig. In dit artikel lees je hoe slaapapneu ontstaat, welke behandelingen beschikbaar zijn, wat leefstijlverandering kan bijdragen en wanneer je naar de huisarts gaat.

Wat is slaapapneu en hoe ontstaat het?

Slaapapneu is een slaapstoornis waarbij de bovenste luchtwegen tijdens de slaap herhaaldelijk worden afgesloten. Overgewicht, anatomische kenmerken, leeftijd en alcoholgebruik zijn de belangrijkste risicofactoren.

Slaapapneu is een slaapstoornis waarbij de ademhaling tijdens de slaap herhaaldelijk stopt of sterk vermindert, doordat de bovenste luchtwegen tijdelijk worden afgesloten. De meest voorkomende vorm is obstructief slaapapneu (OSA), waarbij de spieren in de keel en tong ontspannen en de luchtweg vernauwen of volledig blokkeren. Elke onderbreking, een apneu, duurt minimaal tien seconden en kan tientallen tot honderden keren per nacht optreden.^[11][12]

De ernst van OSA wordt uitgedrukt in de apneu-hypopneu-index (AHI): het gemiddeld aantal apneus en hypopneus per uur slaap. Conform de Nederlandse richtlijn (Richtlijnendatabase, OSAS bij volwassenen) geldt: licht OSA bij een AHI van 5 tot 15, matig OSA bij 15 tot 30, en ernstig OSA bij meer dan 30 gebeurtenissen per uur.

De oorzaken zijn meervoudig. Overgewicht speelt een belangrijke rol: vetweefsel rondom de keel vergroot de druk op de luchtwegen. Andere bijdragende factoren zijn:

• Anatomische kenmerken, zoals een terugwijkende kaak, vergrote amandelen of een smalle keelholte

• Leeftijd, omdat spiertonus afneemt naarmate men ouder wordt

• Geslacht, waarbij mannen vaker zijn aangedaan dan vrouwen, hoewel het risico bij vrouwen na de menopauze toeneemt^[16]

• Alcoholgebruik en sedativa, die de spiertonus verder verminderen

• Roken, dat ontsteking en zwelling van het slijmvlies van de bovenste luchtwegen bevordert

• Hormonale en metabole aandoeningen, zoals hypothyreoïdie of acromegalie, en nasale obstructie, die eveneens kunnen bijdragen

Centraal slaapapneu, waarbij het ademhalingscentrum in de hersenen onvoldoende signalen afgeeft, is minder frequent en heeft een andere oorzaak. De klachten van slaapapneu, waaronder luid snurken, nachtelijk ontwaken, ochtendhoofdpijn en overmatige slaperigheid overdag, kunnen de kwaliteit van leven aanzienlijk beïnvloeden. OSA is geassocieerd met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk en diabetes type 2; dit verband is grotendeels gebaseerd op observationeel onderzoek, zoals beschreven op Thuisarts.^[8][14]nl en in het Farmacotherapeutisch Kompas.

Kan slaapapneu volledig overgaan of blijft het levenslang?

Volledige remissie is mogelijk wanneer de oorzaak wegneembaar is, zoals bij overgewicht, maar bij anatomische of structurele factoren blijft levenslange behandeling doorgaans nodig.

Of slaapapneu volledig kan overgaan, hangt sterk af van de onderliggende oorzaak: bij een deel van de patiënten is volledige remissie mogelijk, bij anderen blijft levenslange behandeling nodig. Dit onderscheid is klinisch relevant en bepaalt de aanpak.

Wanneer slaapapneu primair wordt veroorzaakt door overgewicht, kan substantieel gewichtsverlies de ernst van de aandoening sterk verminderen of zelfs volledig doen verdwijnen. Systematische reviews laten zien dat bij patiënten met obesitas en matig tot ernstig OSA een gewichtsreductie van tien procent of meer de AHI significant kan verlagen, conform de Richtlijnendatabase OSAS bij volwassenen (Nederland). Bij kinderen verdwijnt slaapapneu na verwijdering van vergrote amandelen of neusamandelen in veel gevallen volledig, maar recidief is mogelijk, met name bij kinderen met obesitas. De NVK/NKO-richtlijn OSAS bij kinderen beschrijft de uitkomsten en beperkingen van adenotonsillectomie nader.

Bij volwassenen met anatomische risicofactoren, zoals een smalle kaak of een specifieke schedelvorm, of bij ouderen bij wie spiertonus structureel verminderd is, is volledige genezing minder waarschijnlijk. In die gevallen richt de behandeling zich op het beheersen van de klachten en het voorkomen van complicaties. Het is dan ook onjuist om slaapapneu als altijd chronisch of altijd tijdelijk te beschouwen: de prognose is individueel.

Belangrijk is dat ook bij verbetering of verdwijning van klachten periodieke controle zinvol blijft. Herhaalonderzoek is in ieder geval aangewezen bij toename van klachten, gewichtstoename of een verandering in de behandeling. De huisarts of longarts kan beoordelen of en wanneer behandeling kan worden afgebouwd, op basis van herhaald slaaponderzoek.

Welke behandelingen verminderen de klachten van slaapapneu?

CPAP is de eerste keuze bij matig tot ernstig OSA. Alternatieven zijn een mandibulair repositie-apparaat, positietherapie, chirurgie of hypoglossuszenuwestimulatie, afhankelijk van ernst en oorzaak.

De meest effectieve behandeling voor matig tot ernstig obstructief slaapapneu is continue positieve luchtwegdruk, beter bekend als CPAP (Continuous Positive Airway Pressure). Een CPAP-apparaat blaast via een masker licht overdruk in de luchtwegen, waardoor deze open blijven tijdens de slaap. Regelmatig gebruik vermindert de apneus, verbetert de slaapkwaliteit en verlaagt de bloeddruk. Het effect van CPAP op majeure cardiovasculaire eindpunten (zoals hartinfarct of beroerte) is in gerandomiseerd onderzoek minder eenduidig aangetoond.^[13][14] De Richtlijnendatabase OSAS bij volwassenen (KNO/NVALT, Nederland) beschrijft CPAP als de behandeling van eerste keuze bij ernstig OSA.^[8][14]

Naast CPAP zijn er andere behandelopties, afhankelijk van de ernst en de oorzaak:

• Mandibulair repositie-apparaat (MRA): een op maat gemaakte beugel die de onderkaak naar voren houdt en de luchtweg vergroot. Geschikt bij licht tot matig OSA of bij patiënten die CPAP niet verdragen.

• Positietherapie: bij patiënten bij wie apneus uitsluitend of overwegend in rugligging optreden, kan het vermijden van rugligging effectief zijn.

• Chirurgie: ingrepen zoals uvulopalatopharyngoplastiek (UPPP) of kaakchirurgie worden overwogen wanneer anatomische afwijkingen de oorzaak zijn en andere behandelingen onvoldoende helpen. De effectiviteit is variabel en ingrepen kunnen bijwerkingen of complicaties met zich meebrengen. Bij kinderen is adenotonsillectomie vaak curatief.

• Hypoglossuszenuwestimulatie: een implanteerbaar apparaat dat de tongspier activeert tijdens de inademing. In Nederland is dit een optie voor een specifieke groep patiënten die CPAP niet kunnen gebruiken, met selectiecriteria waaronder een AHI doorgaans tussen 15 en 65, een BMI onder een vastgestelde grens, en de afwezigheid van volledige concentrische velumcollaps bij slaapendoscopie (DISE). De beschikbaarheid is beperkt tot gespecialiseerde centra in Nederland.

Er bestaan geen geregistreerde geneesmiddelen die OSA zelf behandelen. Sommige middelen, zoals solriamfetol (Sunosi, centraal geautoriseerd door de Europese Commissie op basis van een EMA-advies), zijn uitsluitend geregistreerd voor de behandeling van overmatige slaperigheid bij volwassenen met OSA; zij verminderen de apneus niet.^[1][2] Sederende middelen en alcohol worden afgeraden omdat zij de spiertonus verder verminderen. De keuze voor een behandeling wordt altijd individueel bepaald, in overleg met de huisarts of specialist.

Helpt afvallen of leefstijlverandering bij slaapapneu?

Afvallen is bij overgewicht de meest effectieve leefstijlinterventie: al vijf tot tien procent gewichtsreductie kan de AHI meetbaar verlagen en de slaapkwaliteit verbeteren.

Afvallen is bij patiënten met overgewicht of obesitas een van de meest effectieve leefstijlinterventies om slaapapneu te verminderen, en in sommige gevallen kan het de aandoening volledig doen verdwijnen. Vetweefsel rondom de keel en in de buikwand vergroot de druk op de luchtwegen; gewichtsreductie vermindert die druk direct. Zelfs een gewichtsafname van vijf tot tien procent kan de AHI meetbaar verlagen en de slaapkwaliteit verbeteren, conform de Richtlijnendatabase OSAS bij volwassenen (Nederland).^[17][8]

Bij patiënten met obesitas en slaapapneu kan de huisarts in Nederland verwijzen naar een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI), die bestaat uit begeleiding op het gebied van voeding, beweging en gedrag. De GLI valt in Nederland onder de basisverzekering, onder voorwaarden; verwijzing verloopt via de eigen huisarts. In specifieke gevallen, waarbij de BMI en comorbiditeiten daartoe aanleiding geven, kan bariatrische chirurgie worden overwogen. Sommige patiënten komen in aanmerking voor medicamenteuze behandeling van obesitas; de voorwaarden en vergoeding daarvoor worden bepaald door Zorginstituut Nederland en worden beoordeeld in een medisch consult.

Daarnaast zijn andere leefstijlmaatregelen zinvol:

• Stoppen met roken, omdat roken ontsteking en zwelling van het slijmvlies van de bovenste luchtwegen bevordert

• Alcoholgebruik beperken, met name in de avonduren, omdat alcohol de spiertonus verlaagt

• Regelmatige lichaamsbeweging, ook los van gewichtsverlies, verbetert de spiertonus en slaapkwaliteit

• Slaaphygiëne verbeteren, zoals vaste slaaptijden aanhouden en een koele, donkere slaapkamer

Leefstijlverandering vervangt bij matig tot ernstig slaapapneu de behandeling met CPAP of een MRA niet, maar vormt een waardevolle aanvulling. De combinatie van leefstijlinterventie en apparaattherapie geeft doorgaans de beste resultaten, zo beschrijft de Richtlijnendatabase OSAS bij volwassenen en Thuisarts.nl (Nederland).

Wanneer is het verstandig om naar de huisarts te gaan?

Ga naar de huisarts bij regelmatige overmatige slaperigheid overdag, gemelde ademstops door een huisgenoot, luid snurken met vermoeidheid, of ochtendhoofdpijn en concentratieproblemen.

Een bezoek aan de eigen huisarts is verstandig zodra iemand regelmatig overdag slaperig is, ondanks voldoende nachtrust, of wanneer een bed- of huisgenoot meldt dat de ademhaling tijdens de slaap stopt. Dit zijn de meest kenmerkende signalen van slaapapneu en rechtvaardigen diagnostisch onderzoek.

Andere redenen om de huisarts te raadplegen zijn:

• Luid en aanhoudend snurken, in combinatie met vermoeidheid overdag

• Nachtelijk ontwaken met een gevoel van verstikking of kortademigheid

• Ochtendhoofdpijn die regelmatig optreedt

• Concentratieproblemen of geheugenverlies die niet door een andere oorzaak worden verklaard

• Bestaande hart- en vaatziekten of hoge bloeddruk, waarbij slaapapneu de regulatie kan bemoeilijken

• Beroepen waarbij slaperigheid een veiligheidsrisico vormt, zoals beroepschauffeurs of machinebedieners, of bij zwangerschap: in deze situaties is versnelde beoordeling aangewezen

De huisarts kan een eerste beoordeling doen aan de hand van gevalideerde vragenlijsten, zoals de Epworth Sleepiness Scale, de STOP-Bang-vragenlijst of de Berlin Questionnaire, en zo nodig verwijzen naar een longarts, kno-arts of slaapcentrum voor een slaaponderzoek (polysomnografie of ambulante meting).

Bij acute klachten, zoals plotselinge ernstige kortademigheid of pijn op de borst, is bellen naar 112 aangewezen. Voor urgente vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost de juiste route.

Patiënten die bijwerkingen van geneesmiddelen ervaren, kunnen dit melden bij Bijwerkingencentrum Lareb. Problemen met medische hulpmiddelen zoals een CPAP-apparaat of MRA worden in Nederland gemeld bij de leverancier of het behandelteam, of bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ); voor implanteerbare hulpmiddelen bestaat daarnaast de MEBI-meldroute (onder Lareb). Patiënten die al een diagnose hebben en merken dat hun klachten terugkeren of verergeren, ook bij trouw gebruik van de behandeling, dienen dit te bespreken met hun eigen huisarts of behandelend specialist.

Frequently Asked Questions