Keto dieet: werking, risico's en advies

Het keto dieet, ook wel ketogeen dieet genoemd, is een eetpatroon waarbij koolhydraten sterk worden beperkt en vetten de belangrijkste energiebron vormen. Door deze verschuiving schakelt het lichaam over op de productie van ketonlichamen, een proces dat ketose wordt genoemd. Het dieet wordt al decennialang klinisch toegepast bij therapieresistente epilepsie en wordt onderzocht bij gewichtsbeheersing en diabetes type 2. In dit artikel leest u hoe het keto dieet werkt, voor wie het geschikt is, welke bijwerkingen mogelijk zijn en wanneer u een arts of diëtist moet raadplegen.

Wat is een keto dieet en hoe werkt het in je lichaam?

Een ketogeen dieet beperkt koolhydraten tot minder dan 50 gram per dag, waardoor het lichaam overschakelt op ketonlichamen als brandstof, een toestand die ketose wordt genoemd.

Een ketogeen dieet is een eetpatroon waarbij koolhydraten sterk worden beperkt, doorgaans tot minder dan 50 gram per dag, terwijl vetten de belangrijkste energiebron vormen.^[17][21] Door het drastisch verlagen van de koolhydraatinname raken de glycogeenvoorraden in de lever uitgeput. Het lichaam schakelt dan over op een alternatief metabolisch proces: de afbraak van vetzuren in de lever produceert ketonlichamen, zoals bèta-hydroxyboterzuur en acetoazijnzuur, die als brandstof dienen voor hersenen, spieren en andere organen. Bij gezonde personen blijft de bloedglucose daarbij doorgaans binnen de normale bandbreedte, omdat het lichaam de glucosespiegel strak reguleert.

Deze toestand wordt ketose genoemd en is de kern van het ketogene principe. Het verschilt van gewone koolhydraatarme diëten doordat de vetinname doorgaans 60 tot 75 procent van de totale energie beslaat, eiwitten 15 tot 30 procent en koolhydraten slechts 5 tot 10 procent. Voedingsmiddelen die centraal staan zijn vette vis, vlees, eieren, noten, zaden, avocado en oliën. Brood, pasta, rijst, fruit en suiker worden grotendeels vermeden. Het Voedingscentrum en Thuisarts.nl bieden praktische, Nederlandstalige informatie over koolhydraatarme voedingspatronen.

Het is belangrijk te begrijpen dat voedingsketose verschilt van diabetische ketoacidose, een gevaarlijke aandoening die optreedt bij mensen met diabetes type 1 wanneer insuline ontbreekt. Bij voedingsketose blijven de ketonspiegels doorgaans binnen veilige grenzen. Toch is het onderscheid klinisch relevant, zeker voor mensen met een stofwisselingsaandoening.

Voor wie is een ketogeen dieet geschikt en voor wie niet?

Het dieet is geschikt voor gezonde volwassenen en klinisch ingezet bij epilepsie, maar niet geschikt voor zwangeren, mensen met pancreatitis, eetstoornissen of gebruikers van SGLT2-remmers zonder medisch toezicht.

Een ketogeen dieet kan overwogen worden door volwassenen die hun gewicht willen beheersen of die baat kunnen hebben bij een stabielere bloedglucoseregulatie. Voor gezonde volwassenen zonder chronische aandoeningen of medicatiegebruik is vooraf overleg met een arts of diëtist verstandig maar niet per se vereist. Bij risicogroepen is medische of diëtistische begeleiding echter essentieel. In de klinische praktijk wordt het ketogene dieet al decennialang ingezet bij kinderen met therapieresistente epilepsie, waarbij het effect op aanvalsfrequentie goed gedocumenteerd is, onder meer in de NVN-richtlijn Epilepsie.^[14][15] Toepassing bij kinderen en adolescenten buiten de epilepsiezorg vindt alleen plaats onder specialistische begeleiding. Daarnaast wordt het dieet onderzocht bij aandoeningen zoals diabetes type 2 en het metabool syndroom.

Mensen voor wie een ketogeen dieet in het algemeen niet geschikt is, zijn onder andere:

• Mensen met pancreatitis of ernstige leveraandoeningen, omdat de verhoogde vetinname de organen extra belast.

• Mensen met pyruvaat carboxylase deficiëntie of andere zeldzame stofwisselingsstoornissen, waarbij ketonlichamen niet veilig verwerkt kunnen worden.

• Zwangere en borstvoedende vrouwen, bij wie de energiebehoefte en voedingsstoffenbalans specifieke eisen stellen die een sterk restrictief dieet bemoeilijken.

• Mensen met een voorgeschiedenis van eetstoornissen, omdat de strikte voedselregels herstelgedrag kunnen verstoren.

• Mensen die SGLT2-remmers gebruiken (zoals empagliflozine of dapagliflozine): de productinformatie van deze middelen, zoals vastgelegd in de SmPC's die zijn goedgekeurd door de Europese Commissie op basis van een EMA-advies en raadpleegbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank, vermeldt een verhoogd risico op (euglykemische) ketoacidose bij koolhydraatbeperking.

Ook voor mensen met diabetes type 1 of type 2 die insuline of andere bloedglucoseverlagende middelen gebruiken, is medisch toezicht onmisbaar, omdat de koolhydraatbeperking de medicatiedosering ingrijpend kan beïnvloeden. De NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 en de NHG-Standaard Obesitas bieden hiervoor de Nederlandse eerstelijnsrichtlijnen. Een diëtist of arts kan beoordelen of het dieet verantwoord is en hoe het veilig ingezet kan worden.

Welke bijwerkingen en risico's kun je verwachten bij keto?

In de eerste weken treden vaak tijdelijke klachten op zoals vermoeidheid en hoofdpijn; op de lange termijn zijn tekorten aan micronutriënten, verhoogd LDL-cholesterol en nierstenen mogelijke risico's.

Bij de start van een ketogeen dieet ervaren veel mensen tijdelijke klachten die samen wel worden aangeduid als de "keto-griep", een informele term voor een cluster van symptomen dat optreedt in de eerste één tot twee weken. Veelvoorkomende klachten zijn vermoeidheid, hoofdpijn, misselijkheid, prikkelbaarheid, concentratieproblemen en spierkrampen. Deze klachten hangen samen met de uitscheiding van natrium en vocht die optreedt wanneer de glycogeenvoorraden afnemen.^[17] Praktische maatregelen die vroege klachten kunnen beperken zijn voldoende vochtinname, adequate zoutinname, een geleidelijke overgang naar het dieet en het kiezen van vezelrijke koolhydraatarme groenten. Suppletie van elektrolyten of micronutriënten dient altijd op advies van een arts of diëtist te gebeuren.

Op de langere termijn zijn er risico's die serieuze aandacht verdienen:

• Tekorten aan micronutriënten: door het vermijden van fruit, peulvruchten en volkoren granen kunnen tekorten ontstaan aan foliumzuur, magnesium, kalium, selenium en bepaalde B-vitamines.

• Verhoogd LDL-cholesterol: bij sommige mensen stijgt het LDL-cholesterol aanzienlijk, wat het cardiovasculaire risicoprofiel kan beïnvloeden.^[18][19] Periodieke controle van het lipidenprofiel is bij langdurig gebruik verstandig.

• Nierstenen: een verhoogde uitscheiding van calcium en urinezuur vergroot bij sommige mensen het risico.

• Obstipatie: de lage vezelinname kan de darmpassage vertragen.

• Verminderde botdichtheid: aanwijzingen hiervoor komen vooral uit onderzoek bij kinderen die het dieet langdurig volgen voor epilepsie; bij volwassenen zijn de gegevens beperkter.^[11][12]

Bij langdurig gebruik is periodieke controle van lipiden, nierfunctie en, waar van toepassing, micronutriëntenspiegels aan te raden in overleg met een arts of diëtist. Wie bijwerkingen ervaart die mogelijk verband houden met een dieetverandering, kan dit bespreken met de eigen huisarts. Bijwerkingencentrum Lareb verzamelt in Nederland meldingen van ongewenste effecten van geneesmiddelen; voor voedingsgerelateerde klachten is de huisarts het juiste eerste aanspreekpunt. Wie ernstige klachten ervaart zoals hartkloppingen, extreme verwardheid of tekenen van uitdroging, dient direct contact op te nemen met de eigen huisarts of, buiten kantooruren, de huisartsenpost.

Wetenschappelijk bewijs: wat zeggen onderzoeken over keto?

Het bewijs is het sterkst bij therapieresistente epilepsie; voor gewichtsbeheersing en diabetes type 2 zijn kortetermijnresultaten veelbelovend, maar langetermijngegevens over cardiovasculaire uitkomsten ontbreken grotendeels.

Het wetenschappelijk bewijs voor het ketogene dieet is het sterkst bij therapieresistente epilepsie bij kinderen, waar meerdere gecontroleerde studies en systematische reviews een significante reductie van aanvalsfrequentie aantonen. De NVN-richtlijn Epilepsie beschrijft de indicaties, het effect en de monitoring van het ketogene dieet in de Nederlandse klinische praktijk. Voor gewichtsbeheersing laten kortetermijnstudies zien dat een ketogeen dieet op drie tot zes maanden tot vergelijkbaar of iets groter gewichtsverlies leidt dan andere energiebeperkte diëten, maar op de lange termijn, na één tot twee jaar, zijn de verschillen met andere dieetpatronen doorgaans klein en statistisch niet altijd significant.

Bij diabetes type 2 tonen sommige studies verbeteringen in nuchtere bloedglucose en HbA1c, evenals een afname van de behoefte aan bloedglucoseverlagende medicatie.^[22][23] De kwaliteit van het bewijs varieert echter: veel studies hebben een korte looptijd, een kleine onderzoeksgroep of een hoge uitval van deelnemers, wat de generaliseerbaarheid beperkt. Langetermijngegevens over cardiovasculaire uitkomsten, nierfunctie en sterfte ontbreken grotendeels.

Nederlandse eerstelijnsrichtlijnen, waaronder de NHG-Standaard Obesitas en de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2, beschrijven het ketogene dieet niet als standaardbehandeling voor gewichtsbeheersing of diabetes type 2.^[6][7] De nadruk ligt op duurzame gedragsverandering en een gevarieerd voedingspatroon, zo nodig met begeleiding door een diëtist. In Nederland worden de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) en diëtetiek onder voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering (met eigen risico), zoals beschreven in de dossiers van het Zorginstituut Nederland.^[8][9] Er bestaat geen aparte vergoeding voor een ketogeen dieet als zelfstandige behandeling; het Zorginstituut beoordeelt zorgvormen zoals GLI en diëtetiek, niet specifieke dieetsoorten. Het Voedingscentrum biedt aanvullende, evidence-based voedingsinformatie voor leken in Nederland.

Samenvattend: het ketogene dieet heeft een wetenschappelijke basis voor specifieke indicaties, maar is geen universeel bewezen oplossing en verdient altijd individuele afweging.

Wanneer is het verstandig om een arts of diëtist te raadplegen?

Raadpleeg een arts of diëtist vóór de start bij chronische aandoeningen of medicatiegebruik, en direct bij klachten zoals hartkloppingen, verwardheid of tekenen van uitdroging.

Raadpleeg een arts of diëtist voordat u met een ketogeen dieet begint als u een chronische aandoening heeft, medicijnen gebruikt of tot een risicogroep behoort, omdat het dieet ingrijpende fysiologische effecten heeft. Dit geldt in het bijzonder voor mensen met diabetes, hart- en vaatziekten, nierproblemen, leveraandoeningen of een voorgeschiedenis van eetstoornissen. Ook als u zwanger bent, borstvoeding geeft of een zwangerschapswens heeft, is overleg met een arts noodzakelijk voordat u een sterk restrictief dieet overweegt.

Tijdens het dieet zijn er signalen die aanleiding geven om contact op te nemen met de eigen huisarts:

• Aanhoudende vermoeidheid of spierzwakte die na de eerste twee weken niet verbetert.

• Hartkloppingen of onregelmatige hartslag, mogelijk wijzend op een elektrolytenstoornis.

• Sterke dorst, frequent urineren of verwardheid, die kunnen wijzen op een verstoorde bloedglucoseregulatie.

• Onbedoeld sterk gewichtsverlies in korte tijd.

• Tekenen van uitdroging zoals duizeligheid bij opstaan of donkere urine.

Bij acute, ernstige klachten zoals bewustzijnsverlies, ernstige verwardheid of pijn op de borst belt u in Nederland 112. Voor urgente vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar. Voor niet-spoedeisende vragen over voeding, gewicht en gezondheid is de eigen huisarts het juiste aanspreekpunt, die u zo nodig kan doorverwijzen naar een diëtist. In Nederland kunt u nagaan of een diëtist geregistreerd is via het Kwaliteitsregister Paramedici (KP), wat een basiskwaliteitsgarantie biedt. De beroepsvereniging voor diëtisten in Nederland is de Nederlandse Vereniging van Diëtisten (NVD). Diëtisten vallen niet onder de Wet BIG en zijn dus niet BIG-geregistreerd.

Frequently Asked Questions