Klachten overgewicht vrouwen: oorzaken en advies

Klachten overgewicht vrouwen omvatten een breed spectrum van lichamelijke, hormonale en psychische problemen die de kwaliteit van leven aanzienlijk kunnen beïnvloeden. Van gewrichtspijn en vermoeidheid tot onregelmatige menstruaties en een negatief zelfbeeld: overgewicht raakt meerdere systemen tegelijk. In dit artikel leest u welke klachten vrouwen het vaakst ervaren, hoe overgewicht de hormoonhuishouding verstoort, wanneer u naar de huisarts gaat en welke leefstijlmaatregelen wetenschappelijk onderbouwd zijn.

Welke klachten geeft overgewicht bij vrouwen?

Overgewicht bij vrouwen veroorzaakt gewrichtspijn, vermoeidheid, gastro-oesofageale reflux en slaapapneu; een buikomvang van 88 cm of meer signaleert sterk verhoogd cardiometabool risico.

Overgewicht bij vrouwen gaat gepaard met een breed scala aan lichamelijke klachten, waaronder gewrichtspijn, vermoeidheid, kortademigheid bij inspanning en slaapproblemen zoals obstructieve slaapapneu (OSA). Overgewicht wordt gedefinieerd als een body-mass-index (BMI) van 25 tot 30 kg/m², terwijl bij een BMI boven 30 kg/m² sprake is van obesitas. Naast de BMI is de buikomvang een belangrijke maat. Voor vrouwen van Europese afkomst gelden in Nederland twee drempelwaarden: een buikomvang van 80 cm of meer wijst op een verhoogd risico, en een buikomvang van 88 cm of meer op een sterk verhoogd risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2. De interpretatie kan afwijken op basis van etniciteit; de huisarts kan hierover meer uitleg geven. Deze drempelwaarden zijn gebaseerd op de NHG-Standaard Obesitas en informatie van Thuisarts.nl.

Veelvoorkomende klachten zijn:

• Gewrichtsklachten, met name in knieën, heupen en de onderrug, doordat extra lichaamsgewicht de gewrichten extra belast

• Vermoeidheid en verminderd uithoudingsvermogen, mede door de hogere inspanning die dagelijkse activiteiten vergen

• Gastro-oesofageale reflux (zuurbranden), die vaker voorkomt bij een verhoogde buikomvang

• Huidproblemen zoals intertrigo (huidontsteking in huidplooien) en toegenomen transpiratie

Daarnaast kunnen bij bloedonderzoek verhoogde bloeddruk en verhoogde bloedglucosewaarden worden vastgesteld. Dit zijn geen klachten die de patiënt zelf voelt, maar wel belangrijke risicofactoren die de kans op hart- en vaatziekten en diabetes type 2 op de lange termijn vergroten.

Belangrijk is dat klachten sterk kunnen variëren: niet elke vrouw met overgewicht ervaart dezelfde problemen, en de ernst hangt af van de mate van overgewicht, de vetverdeling en individuele factoren zoals leeftijd en genetische aanleg. Overgewicht is bovendien een risicofactor voor bepaalde vormen van kanker, waaronder baarmoederkanker. Het verhoogde risico op borstkanker geldt met name voor vrouwen na de menopauze, zoals beschreven door KWF Kankerbestrijding en het RIVM. Wie meerdere van deze klachten herkent, doet er verstandig aan dit te bespreken met de eigen huisarts.

Hoe beïnvloedt overgewicht hormonen en de menstruatiecyclus?

Vetweefsel produceert oestrogeen via aromatisering, wat leidt tot onregelmatige menstruaties, verergering van PCOS en een verhoogd risico op oestrogeenafhankelijke aandoeningen na de menopauze.

Overgewicht verstoort de hormonale balans bij vrouwen doordat vetweefsel actief oestrogeen aanmaakt en zo de normale hormoonhuishouding ontregelt. Vetcellen, met name buikvet, zetten androgenen om in oestrogeen via een proces dat aromatisering wordt genoemd.^[13] Een overschot aan oestrogeen ten opzichte van progesteron kan leiden tot onregelmatige menstruaties, heviger bloedverlies of het uitblijven van de menstruatie (amenorroe).

Bij vrouwen met overgewicht komt het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) vaker voor. Overgewicht veroorzaakt PCOS niet, maar insulineresistentie en overgewicht, met name buikvet, kunnen de klachten en metabole gevolgen van PCOS verergeren en de behandelrespons beïnvloeden.^[15] PCOS kenmerkt zich door verhoogde androgeenspiegels, onregelmatige of uitblijvende eisprong en cysten op de eierstokken. Verhoogde insulinespiegels stimuleren de eierstokken tot extra androgeenproductie, wat de eisprong verder verstoort.^[13][14] De NVOG-richtlijn PCOS geeft meer informatie over diagnostiek en behandeling in Nederland.

Daarnaast beïnvloedt overgewicht de vruchtbaarheid. Vrouwen met obesitas hebben een grotere kans op verminderde vruchtbaarheid, een verhoogd risico op miskraam en complicaties tijdens de zwangerschap, zoals zwangerschapsdiabetes en pre-eclampsie. Ook de overgang (menopauze) kan bij vrouwen met overgewicht anders verlopen; er zijn aanwijzingen dat opvliegers en nachtelijk zweten vaker worden gerapporteerd, al is de wetenschappelijke evidentie hierover niet eenduidig.

Tijdens en na de menopauze neemt de oestrogeenproductie door de eierstokken af, maar vetweefsel blijft oestrogeen aanmaken. Dit kan enerzijds bepaalde overgangsklachten dempen, maar verhoogt anderzijds het risico op oestrogeenafhankelijke aandoeningen zoals baarmoederslijmvlieskanker. Postmenopauzaal vaginaal bloedverlies is altijd een reden om spoedig contact op te nemen met de huisarts, die zo nodig verwijst naar een gynaecoloog. Vrouwen die onregelmatige menstruaties, vruchtbaarheidsproblemen of andere hormonale klachten ervaren in combinatie met overgewicht, worden aangeraden dit te bespreken met hun huisarts, die zo nodig doorverwijst naar een gynaecoloog of internist.

Wanneer is het verstandig om naar de huisarts te gaan?

Raadpleeg de huisarts bij onregelmatige menstruatie, postmenopauzaal bloedverlies, tekenen van slaapapneu of een nuchtere bloedglucose van 7,0 mmol/L of hoger; bel 112 bij acute klachten.

Het is verstandig om naar de huisarts te gaan wanneer overgewicht gepaard gaat met klachten die het dagelijks functioneren beperken, of wanneer er risicofactoren zijn zoals hoge bloeddruk, verhoogde bloedglucosewaarden of een belaste familiegeschiedenis voor hart- en vaatziekten of diabetes type 2. De huisarts kan een volledig beeld vormen door de BMI en buikomvang te meten, bloedonderzoek te verrichten en eventuele onderliggende oorzaken uit te sluiten, zoals schildklierproblematiek.

Raadpleeg in Nederland de huisarts in ieder geval bij de volgende signalen:

• Onregelmatige of uitblijvende menstruatie in combinatie met gewichtstoename

• Postmenopauzaal vaginaal bloedverlies: neem spoedig contact op met de huisarts

• Aanhoudende vermoeidheid, snurken of wakker schrikken die kunnen wijzen op obstructieve slaapapneu

• Pijn op de borst, kortademigheid in rust of bij geringe inspanning: bel in geval van acute klachten direct 112

• Sterk verhoogde bloeddruk (bijvoorbeeld boven 180/110 mmHg, conform de NHG-Standaard CVRM) of nuchtere bloedglucosewaarden van 7,0 mmol/L of hoger (conform de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2)^[3]

• Psychische klachten zoals aanhoudende somberheid of angst die samenhangen met het lichaamsgewicht

• Gewichtstoename ondanks aanpassingen in voeding en beweging, waarbij een onderliggende oorzaak moet worden uitgesloten

Buiten kantooruren en in het weekend is in Nederland de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt voor urgente maar niet levensbedreigende klachten. De huisarts kan, afhankelijk van de bevindingen, doorverwijzen naar een diëtist, fysiotherapeut, psycholoog of medisch specialist. In Nederland wordt begeleiding bij overgewicht in bepaalde gevallen vergoed vanuit de basisverzekering, maar de voorwaarden hiervoor zijn aan verandering onderhevig; de huisarts of zorgverzekeraar kan hierover actuele informatie geven.

Leefstijladviezen bij overgewicht: wat werkt er volgens de wetenschap?

Een matig calorietekort van 500 tot 600 kcal per dag, minimaal 150 minuten beweging per week en begeleiding via een gecombineerde leefstijlinterventie geven het meest duurzame resultaat.

Een combinatie van aanpassingen in voeding, meer lichaamsbeweging en gedragsverandering is volgens de NHG-Standaard Obesitas de meest effectieve aanpak bij overgewicht. Er bestaat geen universeel dieet dat voor iedereen het beste werkt, maar onderzoek laat zien dat een matig calorietekort, in de orde van 500 tot 600 kilocalorieën per dag, gecombineerd met voldoende eiwitten en vezels, leidt tot geleidelijk gewichtsverlies dat beter vol te houden is dan strenge crashdiëten. De exacte afstemming hiervan vraagt individueel advies van een diëtist, omdat persoonlijke omstandigheden sterk kunnen verschillen.

Voeding:

• Kies voor onbewerkte of minimaal bewerkte voedingsmiddelen: groenten, fruit, peulvruchten, volkoren granen en magere eiwitbronnen, conform de Richtlijnen Goede Voeding van het Voedingscentrum

• Beperk suikerhoudende dranken, bewerkte snacks en voedingsmiddelen met veel verzadigd vet

• Eet regelmatig en bewust, zonder afleiding, om overeten te voorkomen

Beweging:

• De Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad (2017) adviseren voor volwassenen in Nederland minimaal 150 minuten matig intensieve lichaamsbeweging per week, zoals stevig wandelen of fietsen

• Krachttraining twee keer per week helpt spiermassa te behouden tijdens gewichtsverlies, wat de stofwisseling ondersteunt

• Verminder langdurig zitten door regelmatig korte bewegingspauzes in te lassen

Gedragsverandering:

• Begeleiding door een diëtist of deelname aan een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) vergroot de kans op blijvend resultaat. In Nederland is de GLI onder voorwaarden opgenomen in het basispakket van de basisverzekering; het Zorginstituut Nederland publiceert de actuele vergoedingsvoorwaarden

• Slaap speelt een onderschatte rol: slaaptekort verhoogt hongerhormonen en bemoeilijkt gewichtsbeheersing^[1]

• Stressmanagement is relevant, omdat chronische stress de aanmaak van cortisol verhoogt, wat vetopslag rond de buik bevordert^[16][17]

Medicamenteuze behandeling of bariatrische chirurgie kan in specifieke gevallen worden overwogen, maar uitsluitend na een grondige medische beoordeling en wanneer leefstijlinterventies onvoldoende resultaat hebben gegeven. In Nederland gelden voor verwijzing naar een bariatrisch expertisecentrum criteria zoals een BMI van 40 kg/m² of hoger, of een BMI van 35 kg/m² of hoger in combinatie met ernstige comorbiditeit, conform de multidisciplinaire richtlijn bariatrische chirurgie. De huisarts of specialist beslist hierover op basis van individuele omstandigheden.

Psychische klachten en zelfbeeld bij overgewicht bij vrouwen

Vrouwen met overgewicht ervaren vaker somberheid, angst en emotioneel eten; cognitieve gedragstherapie en een niet-oordelende zorgbenadering zijn effectieve onderdelen van de behandeling.

Vrouwen met overgewicht rapporteren vaker psychische klachten zoals somberheid, angst, een negatief zelfbeeld en sociale terugtrekking dan vrouwen met een gezond gewicht, al is de relatie tussen overgewicht en psychisch welzijn complex en bidirectioneel. Enerzijds kan overgewicht leiden tot een negatief lichaamsbeeld en verminderd zelfvertrouwen, mede door maatschappelijke druk en stigmatisering. Anderzijds kunnen psychische klachten zoals depressie en chronische stress bijdragen aan gewichtstoename, onder meer via emotioneel eten en verminderde motivatie voor lichaamsbeweging.

Gewichtsstigma, ook wel gewichtsdiscriminatie, is een reëel fenomeen dat vrouwen in de gezondheidszorg, op het werk en in sociale situaties kunnen ervaren. Dit stigma kan ertoe leiden dat vrouwen medische hulp mijden, wat de gezondheidsklachten kan verergeren. Het is belangrijk dat zorgverleners een niet-oordelende, persoonsgerichte benadering hanteren.

Eten als reactie op emoties (emotioneel eten) is een patroon dat bij vrouwen vaker wordt gerapporteerd dan bij mannen en dat gewichtsbeheersing bemoeilijkt. In sommige gevallen kan er sprake zijn van een eetstoornis, zoals de eetbuistoornis (binge-eating disorder, BED). Bij verdenking hierop kan de huisarts in Nederland doorverwijzen naar een psycholoog, gz-psycholoog of gespecialiseerde ggz, conform de Zorgstandaard Eetstoornissen. Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een wetenschappelijk onderbouwde methode die kan helpen bij het doorbreken van patronen van emotioneel eten en bij de behandeling van depressieve klachten, conform de NHG-Standaard Depressie.

Bijwerkingen van medicijnen die worden gebruikt bij psychische aandoeningen, zoals bepaalde antidepressiva en antipsychotica, kunnen gewichtstoename als neveneffect hebben. Wie dit vermoedt, bespreekt dit met de voorschrijvend arts voordat de medicatie wordt aangepast of gestopt. Meldingen van bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen in Nederland worden gedaan bij Bijwerkingencentrum Lareb. Een integrale aanpak waarbij zowel de lichamelijke als de psychische kant van overgewicht aandacht krijgt, leidt doorgaans tot betere en duurzamere resultaten.

Frequently Asked Questions