Koolhydraatarm dieet en nieren: risico's

Koolhydraatarm dieet slecht voor nieren: dit is een veelgestelde vraag, zeker nu low-carb en ketogeen eten steeds populairder worden. Voor de meeste gezonde volwassenen zijn de effecten op de nieren mild en tijdelijk. Toch zijn er situaties waarin extra voorzichtigheid geboden is, zoals bij chronische nierschade, diabetes of een voorgeschiedenis van nierstenen. In dit artikel leest u wat een koolhydraatarm dieet doet met uw nieren, wie extra risico loopt en wanneer u een arts moet raadplegen.

Wat doet een koolhydraatarm dieet met je nieren?

Een koolhydraatarm dieet verhoogt de natriumuitscheiding, kan de GFR tijdelijk verhogen en vergroot bij hoge dierlijke eiwitinname het risico op nierstenen. Bij gezonde nieren zijn deze effecten doorgaans mild.

Een koolhydraatarm dieet beïnvloedt de nieren op meerdere manieren. Wanneer de inname van koolhydraten sterk daalt, schakelt het lichaam over op vetverbranding en produceert het ketonlichamen. Dit proces gaat gepaard met een verhoogde uitscheiding van natrium en water via de nieren, wat in de eerste weken kan leiden tot een merkbaar gewichtsverlies door vochtverlies.

De relatie tussen koolhydraatarm eten en eiwitinname is niet eenduidig. Bij een ketogeen dieet (zeer weinig koolhydraten) staat vetinname centraal en is de eiwitinname doorgaans matig. Bij andere vormen van koolhydraatarm eten kiezen mensen soms voor meer vlees, vis, eieren en zuivel, wat de eiwitinname wél kan verhogen. Een hogere eiwitinname verhoogt de glomerulaire filtratiesnelheid (GFR), de snelheid waarmee de nieren bloed filteren.^[18] Bij gezonde nieren is deze aanpassing in de meeste gevallen tijdelijk en goed verdraagbaar, al zijn de langetermijngevolgen van blijvend hoge eiwitinname ook bij gezonde personen niet volledig opgehelderd. Bij al bestaande nierschade kan een verhoogde eiwitlast de belasting op het nierweefsel vergroten.

Een koolhydraatarm dieet, met name een dieet dat rijk is aan dierlijke eiwitten, kan de urine zuurder maken, de citraatuitscheiding verlagen en de uitscheiding van urinezuur en calcium verhogen. Dit kan bij sommige mensen het risico op nierstenen vergroten. Voldoende vochtinname, bij voorkeur water, helpt dit risico te beperken. Hoeveel iemand moet drinken hangt af van de individuele situatie; bij aandoeningen zoals hartfalen of gevorderde chronische nierschade is maatwerk nodig op advies van de arts.

De definitie van 'koolhydraatarm' varieert. Het Voedingscentrum hanteert een indeling op basis van energieprocenten; in de praktijk worden ook grammen gebruikt, waarbij matig koolhydraatarm doorgaans neerkomt op 100 tot 150 gram koolhydraten per dag en ketogeen op minder dan 50 gram per dag. Samenvattend zijn de effecten op de nieren bij gezonde mensen overwegend mild, mits er geen onderliggende aandoeningen aanwezig zijn.

Is een koolhydraatarm dieet slecht voor de nieren?

Voor gezonde volwassenen zonder nierziekte is een koolhydraatarm dieet niet aantoonbaar schadelijk voor de nieren. Bij chronische nierschade is zorgvuldige bewaking van de eiwitinname door een diëtist en nefroloog noodzakelijk.

Voor de meeste gezonde volwassenen is een koolhydraatarm dieet niet aantoonbaar schadelijk voor de nieren op de lange termijn. Observationeel onderzoek toont geen consistent verband aan tussen een matig koolhydraatarm dieet en nierfunctieverlies bij mensen zonder voorafgaande nierziekte. Langetermijn-RCT-data bij gezonde volwassenen zijn echter beperkt, en uitspraken over de absolute veiligheid op de zeer lange termijn vragen voorzichtigheid.

Bij mensen met een al verminderde nierfunctie, zoals bij chronische nierziekte (CNS), ligt de situatie anders. De NHG-Standaard Chronische nierschade en de richtlijn Voeding bij chronische nierschade van de Nederlandse Vereniging voor Nefrologie (NVN) benadrukken dat bij CNS de eiwitinname zorgvuldig bewaakt moet worden. Doorgaans wordt een inname van ongeveer 0,8 gram eiwit per kilogram lichaamsgewicht per dag als uitgangspunt gehanteerd, waarbij een hoge inname (meer dan 1,3 gram per kilogram per dag) wordt afgeraden. Lagere innames worden alleen overwogen onder begeleiding van een diëtist en nefroloog, afgestemd op het stadium van de ziekte en de individuele situatie.

Het is ook relevant om onderscheid te maken tussen verschillende vormen van koolhydraatarme diëten:

• Matig koolhydraatarm (100 tot 150 gram koolhydraten per dag): doorgaans goed verdraagbaar voor gezonde nieren.

• Ketogeen dieet (minder dan 50 gram koolhydraten per dag): vetrijk en matig in eiwit, maar met sterkere ketonproductie; vraagt extra aandacht bij kwetsbare groepen.

De kwaliteit van de voeding telt ook mee. Een koolhydraatarm dieet dat rijk is aan plantaardige eiwitten, groenten en gezonde vetten heeft een ander risicoprofiel dan een dieet dat voornamelijk bestaat uit rood vlees en bewerkte producten. Op basis van de huidige wetenschappelijke inzichten is er voor gezonde mensen zonder nierziekte geen eenduidige reden om een koolhydraatarm dieet categorisch af te raden vanwege nierschade, maar individuele risicoprofielen en de beperkte langetermijnevidentie rechtvaardigen een afgewogen benadering.

Wie loopt meer risico bij weinig koolhydraten eten?

Mensen met chronische nierschade, diabetische nefropathie, een voorgeschiedenis van nierstenen, hypertensie of gevorderde leeftijd lopen meer risico en hebben begeleiding van een huisarts of diëtist nodig.

Mensen met een bestaande nierziekte lopen het meeste risico bij een koolhydraatarm dieet, omdat hun nieren minder goed in staat zijn om een verhoogde belasting op te vangen. Bij CNS in stadium 3 of hoger wordt de eiwitinname individueel vastgesteld door een diëtist en nefroloog, conform de NVN-richtlijn Voeding bij chronische nierschade.^[11][13]

Daarnaast zijn de volgende groepen extra kwetsbaar:

• Mensen met diabetes type 2 en diabetische nefropathie: bij hen is de nierfunctie al aangetast. Hoewel een koolhydraatarm dieet de bloedsuikerregulatie kan verbeteren, moet de eiwitinname zorgvuldig worden afgestemd op de nierfunctie. Bovendien geldt dat mensen die insuline of sulfonylureumderivaten (SU-derivaten) gebruiken bij een koolhydraatarm dieet een verhoogd risico op hypoglykemie hebben; dosisaanpassing is vaak nodig in overleg met de behandelaar. Mensen die SGLT2-remmers gebruiken lopen bij een streng koolhydraatarm of ketogeen dieet een verhoogd risico op (euglycemische) ketoacidose, ook als de bloedsuikerwaarden (in mmol/L) normaal lijken.^[15][21] Dit staat beschreven in het Farmacotherapeutisch Kompas en de productinformatie van deze middelen. Overleg met de arts is bij deze combinatie noodzakelijk.

• Mensen met een voorgeschiedenis van nierstenen: een dieet rijk aan dierlijke eiwitten verhoogt de uitscheiding van urinezuur en calcium, verlaagt de citraatuitscheiding en maakt de urine zuurder, wat het risico op nieuwe stenen vergroot.

• Mensen met hypertensie en nierproblematiek: de verhoogde natriumuitscheiding in de beginfase van een koolhydraatarm dieet kan de bloeddrukregulatie en de werking van bloeddrukverlagende middelen beïnvloeden. Bij gebruik van diuretica, ACE-remmers, ARB's (sartans) of mineralocorticoïdreceptorantagonisten (zoals spironolacton of eplerenon) is evaluatie van de medicatie bij start van het dieet verstandig.

• Ouderen: de nierfunctie neemt met de leeftijd af, waardoor de reservecapaciteit kleiner is.^[24][25]

• Zwangeren, vrouwen die borstvoeding geven en mensen met (risico op) een eetstoornis of ondergewicht: voor hen wordt een streng koolhydraatarm of ketogeen dieet doorgaans ontraden.

Voor al deze groepen geldt dat een koolhydraatarm dieet niet per definitie verboden is, maar dat begeleiding door een huisarts of diëtist sterk aanbevolen wordt. Regelmatige controle van de nierfunctie via bloedonderzoek (creatinine, eGFR) en urineonderzoek (albumine-creatinineratio), bij start en na enkele maanden, is bij risicogroepen verstandig. De frequentie wordt in overleg met de arts of diëtist bepaald.

Wanneer is het verstandig een arts te raadplegen over je dieet?

Raadpleeg de huisarts voor aanvang van het dieet bij bekende nier- of stofwisselingsziekten, en direct bij klachten zoals verminderde urineproductie, zwelling, zijpijn of aanhoudende vermoeidheid.

Het is verstandig om de eigen huisarts te raadplegen voordat je start met een koolhydraatarm dieet als je een bekende nierziekte, diabetes, hoge bloeddruk of een voorgeschiedenis van nierstenen hebt. De huisarts kan de nierfunctie beoordelen via een eenvoudig bloedonderzoek en zo nodig doorverwijzen naar een diëtist of nefroloog voor persoonlijk advies.

Ook tijdens een koolhydraatarm dieet zijn er signalen die aanleiding geven om contact op te nemen met de eigen huisarts:

• Aanhoudende vermoeidheid of misselijkheid die niet verbetert na de eerste weken van het dieet.

• Verminderde urineproductie of donkere urine, wat kan wijzen op uitdroging of nierproblemen.

• Zwelling van enkels of benen, wat een teken kan zijn van vochtretentie of verminderde nierfunctie.

• Pijn in de zij of rug, mogelijk passend bij nierstenen.

• Spierkrampen of hartkloppingen: deze kunnen optreden bij verstoringen in de vocht- en elektrolytenbalans, waarbij niet alleen natrium maar ook kalium en magnesium een rol spelen. Laat aanhoudende klachten beoordelen door de huisarts.

Mensen die medicijnen gebruiken die de nierfunctie of elektrolytenbalans beïnvloeden, doen er goed aan hun arts te informeren over een dieetwijziging voordat zij starten. Dit geldt in het bijzonder voor:

• Insuline en sulfonylureumderivaten: een koolhydraatarm dieet verlaagt de bloedsuikerwaarden (in mmol/L), waardoor de kans op hypoglykemie toeneemt en dosisaanpassing vaak nodig is.

• SGLT2-remmers: in combinatie met een streng koolhydraatarm of ketogeen dieet bestaat een verhoogd risico op (euglycemische) ketoacidose. Overleg met de behandelaar is noodzakelijk voordat met dit dieet wordt gestart.

• Diuretica, ACE-remmers, ARB's (sartans), mineralocorticoïdreceptorantagonisten en lithium: deze middelen kunnen bij volumedepletie of elektrolytveranderingen een aangepaste dosering vereisen.

Bij acute klachten zoals hevige pijn, kortademigheid of bewustzijnsverlies dient men in Nederland 112 te bellen. Voor dringende vragen buiten kantooruren is in Nederland de huisartsenpost beschikbaar.

Bijwerkingen of onverwachte klachten die mogelijk verband houden met medicijngebruik kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.^[16][17] Een diëtist met kennis van nierziekten kan helpen een voedingspatroon samen te stellen dat past bij de individuele gezondheidssituatie.

Frequently Asked Questions