Mediterraan dieet en betaïne (TMG): voeding

Mediterraan dieet en betaïne (TMG) gaan goed samen: dit eetpatroon levert van nature methyldonoren via groenten, volkoren granen en vis. Betaïne, ook bekend als trimethylglycine, speelt een rol in de homocysteïnestofwisseling en in celvochtbalans. In dit artikel leest u welke mediterrane voedingsmiddelen betaïne bevatten, hoeveel u dagelijks binnenkrijgt, en wanneer een TMG-supplement zinvol of juist overbodig is. Alle informatie is gebaseerd op Nederlandse richtlijnen en Europese regelgeving.

Wat is betaïne (TMG) en waar zit het van nature in?

Betaïne (TMG) is een methyldonor afgeleid van glycine, die het lichaam via voeding of via omzetting van choline verkrijgt en die homocysteïne helpt omzetten naar methionine.

Betaïne, ook bekend als trimethylglycine (TMG), is een natuurlijk voorkomende stof die het lichaam gebruikt als methyldonor bij biochemische processen, waaronder de omzetting van homocysteïne naar methionine. De naam betaïne is afgeleid van Beta vulgaris, de suikerbiet, waarin de stof voor het eerst werd geïsoleerd. Chemisch gezien is betaïne een derivaat van het aminozuur glycine, waarbij drie methylgroepen aan het stikstofatoom zijn gebonden.

In het menselijk lichaam vervult betaïne twee hoofdrollen. Ten eerste fungeert het als osmolyt: het helpt cellen hun vochtbalans te handhaven bij osmotische stress, wat met name relevant is voor nier- en levercellen. Ten tweede draagt het bij aan methyleringsreacties die nodig zijn voor de aanmaak van DNA, fosfolipiden en neurotransmitters. Betaïne werkt hierbij samen met foliumzuur, vitamine B6 en vitamine B12 in de eenkoolstofmetabolisme-cyclus.

Het lichaam kan betaïne op twee manieren verkrijgen:

• Via de voeding, door directe inname van betaïnerijke producten

• Via endogene synthese, waarbij choline in de lever en nieren wordt omgezet naar betaïne door het enzym cholinedehydrogenase^[8][9]

Deze endogene productie is beperkt en afhankelijk van voldoende cholineinname. Betaïne wordt niet als essentieel nutriënt geclassificeerd. De Gezondheidsraad en het Voedingscentrum hebben geen officiële aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) voor betaïne vastgesteld in Nederland, omdat het beschikbare bewijs daarvoor onvoldoende is.

Belangrijk onderscheid: TMG als voedingssupplement valt in Nederland onder de Warenwet. Er bestaat daarnaast een geregistreerd geneesmiddel op basis van betaïne, namelijk Cystadane (betaïne anhydraat), dat in Nederland is toegelaten voor de behandeling van homocystinurie, een zeldzame erfelijke stofwisselingsziekte.^[1][2] Cystadane valt onder de Geneesmiddelenwet en wordt uitsluitend op specialistische indicatie voorgeschreven. Supplementair TMG en dit geneesmiddel zijn niet uitwisselbaar.

Betaïne in het mediterraan dieet: welke voedingsmiddelen tellen mee?

Tarwekiemen, spinazie, rode bieten en zeevruchten zijn de betaïnerijkste mediterrane voedingsmiddelen; stomen of kort blancheren behoudt meer betaïne dan langdurig koken.

Het mediterraan dieet bevat van nature diverse voedingsmiddelen die betaïne leveren. De betaïnegehaltes in voedingsmiddelen variëren aanzienlijk afhankelijk van ras, herkomst en bereidingswijze; de onderstaande waarden zijn ontleend aan de USDA Database for the Choline and Betaine Content of Common Foods (USDA, 2008), omdat de Nederlandse NEVO-database geen betaïnegehaltes bevat. De waarden gelden voor het gekookte of gebruiksklare product, tenzij anders vermeld:

• Tarwekiemen (rauw): circa 1.240 mg per 100 gram, daarmee een van de rijkste bronnen

• Spinazie (gekookt): circa 600 tot 650 mg per 100 gram

• Rode bieten (gekookt): circa 114 tot 297 mg per 100 gram, afhankelijk van bereidingswijze

• Zeevruchten, waaronder garnalen en inktvis: circa 200 tot 400 mg per 100 gram

• Volkoren brood en pasta: circa 70 tot 150 mg per 100 gram

Quinoa is geen klassiek mediterraan basisproduct, maar wordt in Nederland soms als aanvulling op een mediterraan eetpatroon gebruikt; gekookte quinoa bevat volgens de USDA-database circa 630 mg betaïne per 100 gram rauw gewicht, maar dit getal daalt aanzienlijk na koken door wateropname en uitloging.

Het mediterraan dieet, zoals omschreven door het Voedingscentrum, is gebaseerd op ruime inname van groenten, peulvruchten, volkoren granen, olijfolie, vis en noten. Deze combinatie levert op een natuurlijke wijze betaïne via de voeding.

De betaïneconcentratie in groenten kan dalen bij langdurig koken in veel water, omdat betaïne goed wateroplosbaar is. Stomen, roerbakken of kort blancheren behoudt meer van de stof. Peulvruchten zoals linzen en kikkererwten leveren bescheidener hoeveelheden betaïne (circa 30 tot 60 mg per 100 gram gekookt), maar dragen bij aan de totale dagelijkse inname wanneer ze regelmatig worden gegeten.

Hoeveel betaïne heb je dagelijks nodig via voeding?

Er is geen officiële Nederlandse aanbeveling; een gevarieerd mediterraan dieet levert meer dan de gemiddelde westerse inname van 100 tot 300 mg per dag.

Er bestaat in Nederland geen officieel vastgestelde aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor betaïne. De Gezondheidsraad en het Voedingscentrum hebben betaïne niet opgenomen in de Nederlandse referentiewaarden voor voedingsstoffen, omdat er onvoldoende bewijs is om een formele aanbeveling te onderbouwen.

Volgens schattingen op basis van de USDA-database levert de gemiddelde westerse voeding circa 100 tot 300 mg betaïne per dag. Een gevarieerd mediterraan eetpatroon, rijk aan groenten, volkoren granen en vis, kan de dagelijkse inname verhogen, maar exacte populatiecijfers voor Nederland ontbreken.

In de Europese Unie is voor betaïne een gezondheidsclaim toegestaan in het kader van de EU-verordening inzake voedings- en gezondheidsclaims (Verordening (EG) nr. 1924/2006): betaïne draagt bij aan een normale homocysteïnestofwisseling. Deze claim geldt uitsluitend onder de voorwaarde dat het product minimaal 500 mg betaïne per dagelijkse portie levert. Dit is een wettelijke claimvoorwaarde, geen algemene voedingsaanbeveling voor de bevolking.

Verhoogd homocysteïne is een medische bevinding die door een arts beoordeeld moet worden. Voedingsaanpassingen kunnen een aanvulling zijn op medisch advies, maar vervangen dat niet. Individuele behoeften kunnen variëren op basis van genetische factoren, zoals varianten in het MTHFR-gen.

In Nederland is routinemeting van betaïne of choline in het bloed niet gangbaar. Overleg met de eigen huisarts over homocysteïne, vitamine B12 of foliumzuur kan op indicatie passend zijn; de huisarts kan zo nodig bloedonderzoek aanvragen of doorverwijzen naar een diëtist.

Wanneer is een TMG-supplement zinvol en wanneer niet?

Voor gezonde volwassenen met een mediterraan dieet is een TMG-supplement waarschijnlijk niet zinvol; bij hyperhomocysteïnemie of NAFLD beslist de arts, niet de consument.

De beslissing om een TMG-supplement te gebruiken hoort thuis bij een arts of diëtist, niet bij de consument zelf. Hieronder staat wat de wetenschappelijke literatuur en Nederlandse richtlijnen zeggen over de situaties waarin suppletie is onderzocht.

In de wetenschappelijke literatuur is TMG-suppletie onderzocht bij:

• Persistente hyperhomocysteïnemie die onvoldoende reageert op foliumzuur en vitamine B12. Belangrijk: in Nederland is behandeling van hyperhomocysteïnemie met betaïne een specialistische aangelegenheid. Het geregistreerde geneesmiddel Cystadane (betaïne anhydraat) is uitsluitend geïndiceerd voor homocystinurie, een zeldzame erfelijke aandoening, en wordt voorgeschreven door een specialist. De NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (CVRM) beveelt behandeling van hyperhomocysteïnemie ter preventie van hart- en vaatziekten niet aan.^[4][5] Supplementair TMG is voor deze toepassing geen erkende eerstelijnsbehandeling in Nederland.

• Niet-alcoholische leververvetting (NAFLD). Onderzoek naar betaïne bij NAFLD bevindt zich nog in een vroege fase en heeft gemengde resultaten opgeleverd. In Nederland is de standaardzorg bij NAFLD gericht op leefstijlaanpassing, waaronder gezonde voeding en meer bewegen. Thuisarts.nl benadrukt deze leefstijlaanpak als eerste stap. TMG-suppletie bij NAFLD wordt niet aanbevolen in Nederlandse eerstelijnsrichtlijnen.

Een TMG-supplement is waarschijnlijk niet zinvol voor gezonde volwassenen die al een gevarieerd mediterraan dieet volgen, omdat zij via voeding al een relatief hoge betaïneinname realiseren. Suppletie bovenop een adequate voedingsinname heeft in de huidige literatuur geen bewezen meerwaarde voor de algemene bevolking.

Bij gebruik van TMG-supplementen zijn er enkele aandachtspunten. Hoge doses (meer dan 4.000 mg per dag) kunnen bij sommige mensen leiden tot maag-darmklachten zoals misselijkheid en diarree. Daarnaast zijn er aanwijzingen uit klinische studies dat betaïnesuppletie bij bepaalde personen de LDL-cholesterolspiegel kan verhogen; dit effect is beschreven bij doses van enkele grammen per dag en is klinisch relevant bij mensen met een verhoogd cardiovasculair risico.^[14][15] De EFSA heeft veiligheidsinformatie over betaïne gepubliceerd in het kader van de beoordeling als novel food-ingrediënt. Dit is een reden om suppletie altijd te bespreken met de eigen huisarts.

TMG-supplementen zijn in Nederland vrij verkrijgbaar als voedingssupplement en vallen onder de Warenwet, niet onder de Geneesmiddelenwet. Ze worden niet vergoed vanuit de basisverzekering. Wie bijwerkingen ervaart van een voedingssupplement, kan dit melden bij Bijwerkingencentrum Lareb, dat ook meldingen over supplementen registreert.^[6][7]

Voor niet-spoedeisende vragen is de eigen huisarts tijdens kantooruren in Nederland het juiste aanspreekpunt. Buiten kantooruren en in het weekend kunt u bij urgente vragen de huisartsenpost bellen. Bij acute klachten belt u altijd 112.

Frequently Asked Questions