Overgewicht in Nederland: oorzaken en aanpak

Overgewicht in Nederland is een groeiend volksgezondheidsprobleem: meer dan de helft van de volwassen bevolking heeft een BMI van 25 kg/m² of hoger. De oorzaken zijn complex en omvatten voeding, beweging, genetische aanleg en omgevingsfactoren. Overgewicht verhoogt het risico op diabetes type 2, hart- en vaatziekten en andere chronische aandoeningen. In dit artikel leest u hoe vaak overgewicht voorkomt, wat de oorzaken en risico's zijn, wanneer u een arts raadpleegt en welke begeleiding beschikbaar is in Nederland.

Hoe vaak komt overgewicht voor in Nederland?

Meer dan de helft van de Nederlandse volwassenen heeft overgewicht (BMI 25 of hoger); bij circa 15 procent is sprake van obesitas. Ook 13 tot 15 procent van kinderen tussen 4 en 17 jaar heeft overgewicht.

Meer dan de helft van de volwassen bevolking in Nederland heeft overgewicht. Volgens CBS StatLine en de RIVM Leefstijlmonitor had in 2023 ongeveer 50 tot 55 procent van de volwassenen een body-mass-index (BMI) van 25 kg/m² of hoger, en bij circa 15 procent was sprake van ernstig overgewicht (obesitas, BMI 30 kg/m² of hoger). Overgewicht is daarmee een van de meest voorkomende gezondheidsproblemen in Nederland.

Bij kinderen en jongeren is de situatie eveneens zorgwekkend. Ongeveer 13 tot 15 procent van de kinderen tussen 4 en 17 jaar heeft overgewicht, gemeten met leeftijds- en geslachtspecifieke grenswaarden (BMI-SDS of percentielen) conform de JGZ-richtlijn Overgewicht. Er zijn duidelijke verschillen naar sociaaleconomische achtergrond en herkomst: kinderen uit gezinnen met een lager inkomen of met een niet-westerse migratieachtergrond hebben vaker overgewicht dan leeftijdgenoten.

De prevalentie is de afgelopen decennia gestaag gestegen. De RIVM Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) en de monitor van het Nationaal Preventieakkoord laten zien dat deze trend zonder gerichte maatregelen naar verwachting aanhoudt, mede door veranderingen in eetgewoonten, bewegingspatronen en de inrichting van de leefomgeving. Het Nationaal Preventieakkoord, dat in 2018 werd gesloten, stelt als doel het percentage mensen met overgewicht in Nederland te stabiliseren en uiteindelijk te verlagen.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van overgewicht?

Overgewicht is vrijwel altijd multifactorieel: een te hoge energie-inname, onvoldoende beweging, genetische aanleg, een obesogene omgeving en psychosociale factoren spelen allemaal een rol.

Overgewicht ontstaat wanneer de energie-inname structureel hoger is dan het energieverbruik, maar de onderliggende oorzaken zijn complex en omvatten biologische, gedragsmatige en omgevingsfactoren. Een combinatie van te veel calorierijke voeding, onvoldoende lichaamsbeweging en een zittende leefstijl vormt in de meeste gevallen de kern van het probleem.

Genetische aanleg speelt een rol: sommige mensen zijn van nature gevoeliger voor gewichtstoename door verschillen in stofwisseling, vetopslag en hongersignalen. Hormonen zoals insuline, leptine en ghreline reguleren honger en verzadiging, en verstoringen in deze systemen kunnen bijdragen aan overgewicht. Bepaalde aandoeningen zoals hypothyreoïdie of het syndroom van Cushing kunnen gewichtstoename bevorderen, maar deze endocriene oorzaken zijn relatief zeldzaam; gericht onderzoek hiernaar vindt plaats bij klinische aanwijzingen, niet standaard. Sommige geneesmiddelen, waaronder bepaalde antidepressiva, antipsychotica en corticosteroïden, kunnen eveneens gewichtstoename veroorzaken; het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-Standaard Obesitas geven hiervan een overzicht.

Daarnaast spelen omgevingsfactoren een grote rol. De zogenoemde obesogene omgeving, met een ruim aanbod van bewerkte, energiedichte voedingsmiddelen, grote porties en beperkte mogelijkheden voor beweging, maakt het moeilijker om een gezond gewicht te handhaven. Psychosociale factoren zoals stress, slaaptekort en emotie-eten dragen eveneens bij. De NHG-Standaard Obesitas benadrukt dat overgewicht vrijwel altijd multifactorieel van aard is en dat een aanpak op meerdere niveaus nodig is.

Welke gezondheidsrisico's zijn verbonden aan overgewicht?

Overgewicht verhoogt het risico op diabetes type 2, hart- en vaatziekten, bepaalde kankers, slaapapneu en artrose. Psychosociale gevolgen zoals stigmatisering en depressie komen ook vaker voor.

Overgewicht verhoogt het risico op een reeks ernstige chronische aandoeningen, waaronder diabetes mellitus type 2, hart- en vaatziekten, bepaalde vormen van kanker, slaapapneu, gewrichtsklachten, leververvetting en galstenen. Het risico neemt toe naarmate het BMI hoger is en de vetophoping meer centraal (buikvet) is gelokaliseerd. Voor een volledig overzicht van gezondheidsrisico's verwijst Thuisarts.nl naar betrouwbare, patiëntgerichte informatie die aansluit bij de NHG-adviezen.

Bij diabetes mellitus type 2 is de relatie bijzonder sterk: overgewicht leidt tot insulineresistentie, waarbij cellen minder goed reageren op insuline en de bloedglucose (gemeten in mmol/L) stijgt. Cardiovasculaire risicofactoren zoals hypertensie, verhoogd LDL-cholesterol en laaggradige ontstekingen komen vaker voor bij mensen met overgewicht. Het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-standaarden beschrijven deze samenhang uitgebreid.

Naast lichamelijke gevolgen heeft overgewicht ook psychosociale consequenties. Mensen met overgewicht ervaren vaker stigmatisering, een verminderd zelfbeeld en een hogere kans op depressie en angststoornissen. De kwaliteit van leven kan aanzienlijk worden beïnvloed. Gewrichtsklachten, met name artrose van knie en heup, komen vaker voor doordat de gewrichten meer belast worden.

Belangrijk is dat zelfs een bescheiden gewichtsafname van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht al meetbare gezondheidswinst kan opleveren, zoals een verlaging van de bloeddruk en een verbetering van de bloedglucosewaarden, zoals beschreven in de NHG-Standaard Obesitas. Dit onderstreept het belang van tijdige begeleiding.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts bij een BMI van 30 of hoger, bij gezondheidsklachten gerelateerd aan gewicht, of als eerdere afnamepogingen mislukten. Bel 112 bij acute klachten zoals pijn op de borst.

Het is verstandig om de eigen huisarts te raadplegen wanneer overgewicht gepaard gaat met gezondheidsklachten, wanneer eerdere pogingen tot gewichtsafname niet het gewenste resultaat hebben opgeleverd, of wanneer het BMI 30 kg/m² of hoger is. De huisarts kan beoordelen of er sprake is van onderliggende aandoeningen die bijdragen aan het gewicht en kan passende begeleiding of doorverwijzing regelen.

Bij acute klachten die mogelijk verband houden met overgewicht, zoals pijn op de borst, ernstige kortademigheid of plotselinge neurologische verschijnselen, moet direct 112 worden gebeld. Voor dringende vragen buiten kantooruren, op avonden, nachten en in het weekend, is de huisartsenpost bereikbaar.

De huisarts zal bij het eerste gesprek doorgaans het BMI en de middelomtrek meten en de bloeddruk controleren. Laboratoriumonderzoek wordt afgestemd op de klinische situatie en kan nuchtere bloedglucose of HbA1c omvatten voor het opsporen van diabetes mellitus type 2, een lipidenprofiel en, bij klinische aanwijzingen voor een schildklieraandoening, een TSH-bepaling. Routinematige TSH-bepaling zonder klinische verdenking is niet conform de NHG-Standaard Schildklieraandoeningen. Op basis van het onderzoek wordt een individueel behandelplan opgesteld.

In Nederland verwijst de huisarts bij complexe gevallen door naar een diëtist, een gespecialiseerde leefstijlcoach of, bij ernstige obesitas met comorbiditeiten, naar een internist of een multidisciplinair obesitascentrum. Bariatrische chirurgie wordt in Nederland overwogen bij een BMI van 40 kg/m² of hoger, of bij een BMI van 35 kg/m² of hoger met ernstige comorbiditeit, na onvoldoende resultaat van intensieve leefstijlinterventie; de NVvH-richtlijn Bariatrische Chirurgie beschrijft de verwijscriteria en de multidisciplinaire zorgstandaard.

Mensen die geneesmiddelen gebruiken die gewichtstoename kunnen veroorzaken, worden aangeraden dit te bespreken met de voorschrijvend arts voordat zij zelf aanpassingen doen aan hun medicatie.

Leefstijladvies en begeleiding bij overgewicht in Nederland

De behandeling start met leefstijlinterventie: aangepaste voeding, meer bewegen en gedragsverandering, bij voorkeur via de vergoede Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). Medicatie wordt pas overwogen na intensieve leefstijlinterventie.

De basis van de behandeling van overgewicht in Nederland bestaat uit leefstijlinterventie: aanpassing van voeding, meer bewegen en gedragsverandering, bij voorkeur begeleid door een multidisciplinair team. De NHG-Standaard Obesitas en het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijven dit als de eerste stap, ongeacht de ernst van het overgewicht.

Voor voeding wordt in Nederland doorgaans aangesloten bij de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad: veel groenten, fruit, volkoren producten, peulvruchten en onbewerkte voedingsmiddelen, en minder bewerkte producten, suikerhoudende dranken en verzadigd vet. Een diëtist kan helpen bij het opstellen van een persoonlijk voedingsplan dat aansluit bij de individuele situatie en voorkeuren.

Bewegen is een onmisbaar onderdeel van de aanpak. De Nederlandse Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad en het RIVM adviseren volwassenen minimaal 150 minuten per week matig intensief te bewegen, aangevuld met ten minste twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten. Ouderen wordt daarnaast geadviseerd balansoefeningen te doen. Minder zitten is voor alle leeftijden van belang. Gedragsmatige begeleiding, gericht op het herkennen van eetpatronen, het omgaan met terugval en het stellen van haalbare doelen, vergroot de kans op duurzame gewichtsafname.

In Nederland wordt de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) vergoed vanuit de basisverzekering voor volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, of met een BMI van 25 kg/m² of hoger in combinatie met een verhoogd gezondheidsrisico. Deelname loopt doorgaans via verwijzing van de huisarts. Volgens het Zorginstituut Nederland valt de GLI onder de basisverzekering en is het eigen risico hierop doorgaans niet van toepassing; raadpleeg voor de actuele vergoedingsvoorwaarden de informatie van het Zorginstituut Nederland of de eigen zorgverzekeraar.

Medicamenteuze behandeling van overgewicht wordt in Nederland pas overwogen na een periode van intensieve leefstijlinterventie en bij specifieke indicaties. De vergoeding van geneesmiddelen tegen obesitas is in Nederland beperkt en voorwaardelijk; het Zorginstituut Nederland beoordeelt welke behandelingen voor vergoeding in aanmerking komen. Het Farmacotherapeutisch Kompas geeft een actueel overzicht van beschikbare opties en hun vergoedingsstatus. Thuisarts.nl biedt betrouwbare, laagdrempelige informatie voor mensen die een eerste stap willen zetten.

Frequently Asked Questions