PCOS klachten: oorzaken, diagnose en behandeling

PCOS klachten zoals onregelmatige menstruaties, overmatige haargroei en acne treffen naar schatting 5 tot 15 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Het polycysteusovariumsyndroom is een hormonale aandoening met een breed en wisselend klachtenpatroon, waarbij ook insulineresistentie, vermoeidheid en vruchtbaarheidsproblemen een rol kunnen spelen. In dit artikel leest u hoe de diagnose wordt gesteld, welke behandelingen beschikbaar zijn, wat leefstijl kan bijdragen en wanneer verwijzing naar een specialist nodig is.

Wat is PCOS en welke klachten horen daarbij?

PCOS is een hormonale aandoening waarbij te veel androgenen worden aangemaakt, met als kernsymptomen onregelmatige menstruaties, verhoogde androgeenspiegels en polycysteuze eierstokken. Aanvullende klachten zijn insulineresistentie, vermoeidheid en vruchtbaarheidsproblemen.

Het polycysteusovariumsyndroom (PCOS) is een hormonale aandoening waarbij de eierstokken te veel androgenen (mannelijke geslachtshormonen) aanmaken, wat leidt tot een breed scala aan klachten die per persoon sterk kunnen verschillen. PCOS is een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd, met een geschatte prevalentie van 5 tot 15 procent.

De diagnose PCOS wordt gesteld aan de hand van de zogenoemde Rotterdam-criteria. Daarvoor moeten ten minste twee van de volgende drie kenmerken aanwezig zijn:

• Onregelmatige of uitblijvende menstruaties (oligo-ovulatie of anovulatie)

• Verhoogde androgeenspiegels in het bloed of klinische tekenen daarvan, zoals overmatige haargroei (hirsutisme), acne of haaruitval op het hoofd

• Polycysteuze eierstokken zichtbaar op echografie

Naast deze kernsymptomen ervaren veel vrouwen met PCOS ook andere klachten. Insulineresistentie komt frequent voor en kan bijdragen aan gewichtstoename en moeite met afvallen. Stemmingswisselingen, vermoeidheid en slaapproblemen worden eveneens regelmatig gemeld. Op de langere termijn is er een verhoogd risico op het ontwikkelen van type 2 diabetes mellitus en hoge bloeddruk. Of PCOS ook leidt tot meer hart- en vaatziekten zelf is minder eenduidig aangetoond; het gaat vooral om een toename van risicofactoren zoals dyslipidemie, hypertensie en insulineresistentie.

Langdurige anovulatie zonder cyclusregulatie kan bovendien het risico op endometriumhyperplasie verhogen.^[3][4] In Nederland wordt dit risico besproken met de huisarts of gynaecoloog, die zo nodig een behandeling adviseert om de baarmoederslijmvlies te beschermen.

Vruchtbaarheidsproblemen vormen voor veel vrouwen een belangrijke reden om hulp te zoeken: doordat de eisprong onregelmatig of afwezig is, kan het moeilijker zijn om zwanger te worden.

Bij jongeren kort na de eerste menstruatie is terughoudendheid met de diagnose PCOS op zijn plaats, omdat onregelmatige cycli in de eerste jaren na de menarche normaal kunnen zijn. De NVOG-richtlijn Polycysteus Ovarium Syndroom adviseert in die gevallen beoordeling over de tijd.

PCOS is een syndroom, geen ziekte met één oorzaak, en de klachten en hun ernst kunnen per individu aanzienlijk variëren. Vrouwen die herkenbare klachten ervaren, worden aangeraden contact op te nemen met hun eigen huisarts voor verdere beoordeling.

Hoe worden PCOS-klachten vastgesteld door de huisarts?

De huisarts stelt de diagnose via anamnese, lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek op hormonen en metabole parameters, met de Rotterdam-criteria als leidraad. Bij twijfel of complexe klachten volgt verwijzing naar gynaecoloog of internist.

De huisarts stelt de diagnose PCOS door een combinatie van anamnese, lichamelijk onderzoek en aanvullend bloedonderzoek te gebruiken, waarbij de Rotterdam-criteria als leidraad dienen. In Nederland zijn de NVOG-richtlijn Polycysteus Ovarium Syndroom en de NHG-Standaard Subfertiliteit de belangrijkste leidraden voor een gestructureerde aanpak, zodat andere oorzaken van de klachten worden uitgesloten.

Tijdens het gesprek vraagt de huisarts naar:

• De regelmaat en frequentie van de menstruatiecyclus

• Klachten zoals overmatige haargroei, acne of haaruitval

• Gewichtsverloop en eventuele moeite met afvallen

• Zwangerschapswens en eventuele vruchtbaarheidsproblemen

• Familiaire belasting voor diabetes of hart- en vaatziekten

Bij amenorroe wordt eerst een zwangerschapstest verricht om zwangerschap uit te sluiten.

Het lichamelijk onderzoek omvat meting van bloeddruk, gewicht en buikomvang, en beoordeling van huidkenmerken zoals hirsutisme en acne. Bloedonderzoek richt zich op hormoonspiegels, waaronder luteïniserend hormoon (LH), follikelstimulerend hormoon (FSH), testosteron, SHBG (geslachtshormoonbindend globuline), prolactine en TSH (schildklierfunctie). Daarnaast worden DHEAS en 17-hydroxyprogesteron bepaald om een niet-klassiek adrenogenitaal syndroom uit te sluiten. Nuchtere bloedglucose en lipiden worden bepaald om het metabole risicoprofiel in kaart te brengen.

Bij vrouwen met PCOS en een verhoogd risico op diabetes, zoals bij een BMI van 25 of hoger, wordt in Nederland een orale glucosetolerantietest (OGTT, 75 g) aanbevolen voor een betrouwbaardere inschatting van het glucosemetabolisme. Deze screening kan periodiek worden herhaald op indicatie.

Echografie van de eierstokken kan worden aangevraagd om polycysteuze morfologie vast te stellen, maar dit is niet altijd noodzakelijk als de andere twee Rotterdam-criteria al aanwezig zijn. De huisarts sluit ook schildklierafwijkingen en het adrenogenitaal syndroom uit. Bij klinische aanwijzingen voor het syndroom van Cushing (zoals centrale obesitas, striae en hypertensie) is gerichte diagnostiek of verwijzing aangewezen.

Bij twijfel over de diagnose of bij complexe klachten verwijst de huisarts door naar een gynaecoloog of internist. Het is raadzaam om klachten zo volledig mogelijk te beschrijven tijdens het consult, zodat de huisarts een goed beeld kan vormen.

Welke behandelingen helpen bij klachten van PCOS?

Behandeling is klachtgericht: de anticonceptiepil reguleert de cyclus, metformine (off-label) verbetert insulinegevoeligheid en letrozol (off-label) is eerste keus bij ovulatie-inductie. Alle medicamenteuze behandelingen worden gecombineerd met leefstijlinterventies.

De behandeling van PCOS-klachten is gericht op de specifieke klachten die iemand ervaart, en er bestaat geen universele therapie die alle aspecten van het syndroom tegelijk aanpakt. De keuze voor een behandeling hangt af van de zwangerschapswens, de ernst van de klachten en het aanwezige metabole risico.

Bij onregelmatige menstruaties en anticonceptiebehoefte is een combinatiepreparaat met oestrogeen en progestageen (de anticonceptiepil) een veelgebruikte optie. Dit middel reguleert de cyclus en vermindert androgeenspiegels, wat ook gunstig kan zijn voor acne en hirsutisme. De keuze van het preparaat wordt bepaald door de arts op basis van het individuele risicoprofiel.

Endometriumprotectie bij aanhoudende anovulatie is van belang voor vrouwen die (nog) niet zwanger willen worden. Langdurige anovulatie zonder cyclusregulatie verhoogt het risico op endometriumhyperplasie. In Nederland kan de huisarts of gynaecoloog een periodieke progestageenkuur, een levonorgestrel-afgevend spiraal of continue progestageenbehandeling overwegen, afhankelijk van de individuele situatie.

Bij insulineresistentie en metabole klachten kan metformine worden overwogen. Metformine is een bloedglucoseverlagend middel dat de insulinegevoeligheid verbetert. Het is in Nederland geregistreerd voor type 2 diabetes; bij PCOS is het gebruik off-label.^[6][7] Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft deze toepassing als een optie bij specifieke indicaties, zoals bij vrouwen met een verhoogd risico op diabetes, bij wie leefstijlinterventies onvoldoende effect hebben, of wanneer gecombineerde hormonale anticonceptiva gecontra-indiceerd of niet gewenst zijn. Voorschrijven vindt altijd plaats in overleg met de behandelaar.

Bij een zwangerschapswens kan ovulatie-inductie worden ingezet. Letrozol is in Nederland volgens de NVOG-richtlijn de eerste keus voor ovulatie-inductie bij PCOS. Het gebruik van letrozol voor deze indicatie is in Nederland off-label; het wordt uitsluitend op voorschrift en onder begeleiding van een gynaecoloog toegepast. Clomifeen is een alternatief, eveneens onder gynaecologische begeleiding.

Voor huidklachten zoals acne en hirsutisme bestaan zowel lokale als systemische behandelopties, afhankelijk van de ernst. Antiandrogene middelen, zoals spironolacton, kunnen worden overwogen. Het gebruik van spironolacton voor hirsutisme is in Nederland off-label. Tijdens gebruik is betrouwbare anticonceptie verplicht vanwege mogelijke risico's voor een mannelijke foetus, en zijn controles van kalium en nierfunctie noodzakelijk.

Alle medicamenteuze behandelingen worden altijd gecombineerd met leefstijladviezen, die een onmisbaar onderdeel vormen van de totale aanpak bij PCOS.

Leefstijl en voeding bij PCOS: wat maakt verschil?

Regelmatige beweging en een vezelrijk, onbewerkt voedingspatroon verbeteren de insulinegevoeligheid en kunnen de menstruatiecyclus reguleren. Leefstijlinterventies worden bij PCOS altijd als eerste stap aanbevolen, ongeacht het gewicht.

Een gezonde leefstijl, met name voldoende beweging en een evenwichtig voedingspatroon, vormt de basis van de behandeling bij PCOS en kan klachten aanzienlijk verminderen, ook zonder medicatie. De NVOG-richtlijn Polycysteus Ovarium Syndroom en de NHG-Standaard Subfertiliteit benadrukken dat leefstijlinterventies bij PCOS altijd als eerste stap worden aanbevolen, ongeacht het gewicht.

Beweging speelt een centrale rol. Regelmatige lichaamsbeweging, bij voorkeur een combinatie van aerobe training en krachttraining, verbetert de insulinegevoeligheid en kan bijdragen aan een regelmatiger menstruatiecyclus. De Gezondheidsraad adviseert in de Nederlandse Beweegrichtlijnen minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week.

Voeding heeft eveneens een meetbaar effect op hormoonspiegels en insulineresistentie. Er is geen specifiek PCOS-dieet wetenschappelijk bewezen als superieur, maar de volgende principes worden breed ondersteund:

• Kies voor vezelrijke, onbewerkte voedingsmiddelen zoals groenten, peulvruchten en volkoren granen

• Beperk sterk bewerkte producten en toegevoegde suikers

• Zorg voor voldoende eiwitten om de verzadiging te bevorderen

• Eet regelmatig; voor specifieke eetpatronen zoals tijdgebonden eten is het bewijs bij PCOS beperkt en maatwerk met een diëtist is wenselijk

Gewichtsreductie bij overgewicht, zelfs een bescheiden afname van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht, kan de hormoonbalans verbeteren, de menstruatiecyclus reguleren en de kans op een spontane eisprong vergroten.^[5] Dit geldt echter niet voor alle vrouwen met PCOS: ook vrouwen met een normaal gewicht kunnen baat hebben bij leefstijlaanpassingen.

In Nederland kunnen vrouwen met overgewicht en PCOS in aanmerking komen voor een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), die onder voorwaarden vergoed wordt vanuit de basisverzekering. De eigen huisarts kan informeren over de actuele toegangscriteria en verwijsmogelijkheden.

Slaap en stressmanagement worden steeds vaker erkend als relevante factoren bij PCOS. Chronische stress en slaaptekort kunnen de cortisolspiegel verhogen en insulineresistentie verergeren. Begeleiding door een diëtist of leefstijlcoach kan zinvol zijn bij het doorvoeren van duurzame veranderingen.

Wanneer moet je met PCOS-klachten naar een specialist?

Spoedige verwijzing is nodig bij tekenen van virilisatie; verwijzing naar gynaecoloog is aangewezen bij zwangerschapswens met uitblijvende eisprong of aanhoudende onregelmatige bloedingen. De huisarts blijft het eerste aanspreekpunt voor beoordeling.

Verwijzing naar een specialist is aangewezen wanneer de klachten van PCOS complex zijn, onvoldoende reageren op de behandeling door de huisarts, of wanneer er sprake is van een actieve zwangerschapswens met uitblijvende eisprong. De huisarts beoordeelt op basis van de individuele situatie of en naar welke specialist wordt verwezen.

Spoedige verwijzing naar gynaecoloog of endocrinoloog in Nederland is aangewezen bij tekenen van virilisatie, zoals een snel toenemende overmatige haargroei, stemverlaging of clitoromegalie. Deze verschijnselen kunnen wijzen op een androgenen-producerende tumor en vereisen snelle beoordeling in de tweedelijn.

Verwijzing naar een gynaecoloog is gebruikelijk bij:

• Een zwangerschapswens waarbij ovulatie-inductie nodig is

• Onregelmatige bloedingen die niet reageren op hormonale behandeling

• Amenorroe langer dan 3 tot 6 maanden, waarbij bespreking van endometriumprotectie of verdere diagnostiek aangewezen kan zijn

• Twijfel over de diagnose of vermoeden van andere gynaecologische aandoeningen

Verwijzing naar een internist of endocrinoloog is aangewezen bij:

• Sterk verhoogde androgeenspiegels die wijzen op een andere oorzaak, zoals een bijniertumor

• Aanwezigheid van type 2 diabetes of ernstige insulineresistentie

• Metabole complicaties die gespecialiseerde begeleiding vereisen

Verwijzing naar een dermatoloog kan overwogen worden bij ernstige acne of hirsutisme die niet voldoende reageert op eerstelijnsbehandeling.

Bij psychische klachten zoals aanhoudende somberheid, angst of een verstoorde relatie met eten is begeleiding door een psycholoog of gz-psycholoog zinvol, omdat PCOS een aanzienlijke impact kan hebben op het welzijn en het zelfbeeld.

Voor spoedeisende klachten, zoals hevige buikpijn of plotselinge ernstige bloedingen, dient men buiten kantooruren contact op te nemen met de huisartsenpost. Bij levensbedreigende situaties belt u 112. In alle andere gevallen is de eigen huisarts het eerste aanspreekpunt voor beoordeling en eventuele doorverwijzing.

Mogelijke bijwerkingen van veelgebruikte PCOS-medicatie

De anticonceptiepil kan misselijkheid en een licht verhoogd tromboserisico geven; metformine veroorzaakt frequent maag-darmklachten en vereist bij langdurig gebruik controle van vitamine B12. Bijwerkingen dienen altijd besproken te worden met de behandelaar.

De meest gebruikte medicijnen bij PCOS hebben elk een eigen bijwerkingenprofiel, en het is belangrijk dat vrouwen hierover goed worden geïnformeerd voordat zij met een behandeling starten. Bijwerkingen variëren per middel en per persoon, en niet iedereen ervaart ze in dezelfde mate.

Combinatiepreparaten (anticonceptiepil) kunnen de volgende bijwerkingen geven:

• Misselijkheid, hoofdpijn en gevoelige borsten, vooral in de eerste weken

• Stemmingswisselingen of verminderd libido

• Een licht verhoogd risico op veneuze trombo-embolie, afhankelijk van het type progestageen en het individuele risicoprofiel

• Bloeddrukverhoging bij sommige gebruikers

Metformine, dat off-label wordt ingezet bij PCOS, geeft frequent maag-darmklachten:

• Misselijkheid, diarree en buikpijn, met name bij de start van de behandeling

• Deze klachten verminderen doorgaans bij geleidelijke dosisopbouw en inname bij de maaltijd

• Bij langdurig gebruik bestaat een kans op vitamine B12-deficiëntie; periodieke controle van de vitamine B12-spiegel is daarom aangewezen^[6][17]

• Zeldzaam maar ernstig: lactaatacidose, met name bij nierfunctiestoornissen

Letrozol en clomifeen, gebruikt bij ovulatie-inductie (letrozol off-label in Nederland), kunnen opvliegers, stemmingswisselingen en buikklachten veroorzaken. Bij clomifeen worden ook visusstoornissen als zeldzame bijwerking beschreven; bij optreden dient de behandeling te worden gestaakt en de arts te worden geraadpleegd.^[10][11] Bij beide middelen bestaat een verhoogd risico op meerlingzwangerschap, waarbij dit risico bij clomifeen hoger is dan bij letrozol.^[15][16] Een lichte mate van ovariële hyperstimulatie is mogelijk bij ovulatie-inductie met beide middelen.

Antiandrogene middelen zoals spironolacton (off-label bij hirsutisme in Nederland) kunnen duizeligheid, vermoeidheid en menstruatiestoornissen veroorzaken. Hyperkaliëmie is een bekende bijwerking; controle van kalium en nierfunctie is noodzakelijk tijdens gebruik.^[8] Omdat spironolacton schadelijk kan zijn voor een mannelijke foetus, is betrouwbare anticonceptie tijdens gebruik verplicht.

Vrouwen die bijwerkingen ervaren van hun medicatie, worden aangeraden dit te bespreken met hun eigen huisarts of behandelend specialist. Bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen ook worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb in Nederland, zodat deze informatie bijdraagt aan de bredere geneesmiddelenbewaking. Nooit op eigen initiatief stoppen met medicatie zonder overleg met een arts.

Scientific References

1. Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to polycystic ovary syndrome.
2. Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to polycystic ovary syndrome (Rotterdam consensus).
3. Screening for endometrial hyperplasia and endometrial cancer in premenopausal women with PCOS.
4. Polycystic ovary syndrome is associated with a higher risk of premalignant and malignant endometrial polyps in premenopausal women.
5. Fertiliteitsbehandeling.
6. Metformine (preparaattekst).
7. Diabetes mellitus type 2 (indicatietekst).
8. Spironolacton (preparaattekst).
9. Anticonceptiva, combinatiepreparaten (groepstekst).
10. Anti-oestrogenen (groepstekst).
11. Clomifeen (preparaattekst).
12. Kans op trombose van de pil en andere anticonceptie.
13. Systematic review and meta-analysis of the association of combined oral contraceptives on the risk of venous thromboembolism: The role of the progestogen type and estrogen dose.
14. Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) (Zvw).
15. Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome.
16. Comparative Outcomes of Letrozole Versus Clomiphene Citrate for Ovulation Induction in Patients With PCOS: Systematic Review and Meta-Analysis.
17. Vitamin B12 deficiency and long-term metformin use: a scoping review.
18. Hemoglobin Trajectories After Metformin Initiation Compared With Dipeptidyl Peptidase-4 Inhibitors: A Real-World Cohort Study.
19. Recent advances in polyendocrine metabolic ovarian syndrome, formerly polycystic ovary syndrome, with emphasis on endocrine and metabolic dysfunction and cardiovascular risk.
20. PCOS and Obesity: Contraception Challenges.

Frequently Asked Questions