Slaapapneu en overgewicht: oorzaken en aanpak

Slaapapneu en overgewicht zijn nauw met elkaar verbonden: overtollig vetweefsel rondom de keel en borstkas bemoeilijkt de ademhaling tijdens de slaap, terwijl verstoorde slaap op zijn beurt gewichtstoename bevordert. Zo versterken beide aandoeningen elkaar in een negatieve spiraal. In dit artikel leest u hoe dit verband werkt, welke klachten en risico's daarbij horen, welke behandelopties beschikbaar zijn en wanneer u naar de huisarts moet gaan.

Wat is het verband tussen slaapapneu en overgewicht?

Overgewicht is de belangrijkste beïnvloedbare risicofactor voor obstructieve slaapapneu: hoe hoger de BMI, hoe groter de kans op slaapapneu en hoe ernstiger de klachten doorgaans zijn.

Overgewicht is de belangrijkste beïnvloedbare risicofactor voor obstructieve slaapapneu, een aandoening waarbij de ademhaling tijdens de slaap herhaaldelijk stopt of sterk vermindert. Slaapapneu en overgewicht versterken elkaar wederzijds: extra vetweefsel rondom de keel en de borstkas bemoeilijkt de ademhaling, terwijl verstoorde slaap op zijn beurt de hormoonhuishouding en het eetgedrag negatief beïnvloedt, wat gewichtstoename verder in de hand werkt.

Volgens de NHG-Standaard Slaapapneu heeft een groot deel van de mensen met obstructieve slaapapneu ook overgewicht of obesitas; schattingen in de internationale literatuur lopen uiteen van 60 tot 70 procent. De relatie is dosis-afhankelijk: hoe hoger de body-mass-index (BMI), hoe groter de kans op slaapapneu en hoe ernstiger de klachten doorgaans zijn. Dit verband wordt ook beschreven in de FMS/NVALT/NVvKNO Richtlijn Obstructief Slaapapneusyndroom bij volwassenen.

Belangrijk is dat slaapapneu ook kan voorkomen bij mensen zonder overgewicht, bijvoorbeeld door anatomische kenmerken van de kaak of keel. Overgewicht is dus een belangrijke, maar niet de enige oorzaak. Omgekeerd heeft niet iedereen met overgewicht slaapapneu. Dit maakt gerichte diagnostiek door een arts noodzakelijk voordat conclusies worden getrokken over de oorzaak bij een individuele patiënt.

Hoe ontstaat slaapapneu bij mensen met overgewicht?

Vetophoping rondom de bovenste luchtwegen vernauwt de doorgang en verhoogt de druk op de keelholte, waardoor de luchtweg tijdens de slaap kan dichtvallen en de ademhaling stopt.

Bij mensen met overgewicht ontstaat obstructieve slaapapneu doordat vetophoping in en rondom de bovenste luchtwegen de doorgang vernauwt en de spieren die de luchtweg opengehouden minder effectief werken tijdens de slaap. Wanneer de spiertonus in de keel tijdens de slaap afneemt, kan de vernauwde luchtweg volledig dichtvallen, waarna de ademhaling tijdelijk stopt. Dit noemt men een apneu. Duurt de onderbreking korter maar is de luchtstroom sterk verminderd, dan spreekt men van een hypopneu.

Vetweefsel rondom de hals verhoogt de druk op de farynx (keelholte) van buitenaf. Tegelijkertijd vermindert abdominaal vet de longinhoud in liggende positie, waardoor de luchtwegen minder worden opengehouden door de zogenoemde longitudinale tractie van de longen. Dit mechanisme verklaart waarom slaapapneu bij mensen met overgewicht vaak erger is in rugligging.

Daarnaast speelt centrale vetopstapeling (rond de buik) een grotere rol dan subcutaan vet. Een verhoogde buikomvang kan al bijdragen aan een verhoogd risico, ook bij een BMI die nog niet in de categorie obesitas valt. De NHG-Standaard Slaapapneu benoemt overgewicht en een grote nekomvang als klinisch relevante risicofactoren die de huisarts meeneemt bij de beoordeling. Veelgebruikte screeningsinstrumenten zoals de STOP-BANG-vragenlijst hanteren een nekomvang van meer dan 40 centimeter als drempelwaarde; de exacte grens die uw huisarts gebruikt kan per richtlijn of instrument verschillen. Raadpleeg de NHG-Standaard of uw huisarts voor de actuele drempelwaarden die in uw situatie worden toegepast.

Welke klachten en risico's horen bij deze combinatie?

De combinatie van slaapapneu en overgewicht verhoogt het risico op hypertensie, hartritmestoornissen, hartinfarct, beroerte en type 2 diabetes cumulatief, bovenop klachten als snurken en overmatige slaperigheid.

De combinatie van slaapapneu en overgewicht gaat gepaard met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes en hoge bloeddruk, bovenop de klachten die beide aandoeningen afzonderlijk al veroorzaken. De meest voorkomende klachten van slaapapneu zijn luid snurken, herhaaldelijk wakker schrikken met een verstikkingsgevoel, overmatige slaperigheid overdag en concentratieproblemen. Bedpartners merken de ademstops vaak eerder op dan de patiënt zelf.

Door de herhaalde zuurstofdalingen tijdens de nacht raakt het hart- en vaatstelsel chronisch belast. Volgens de FMS/NVALT/NVvKNO Richtlijn Obstructief Slaapapneusyndroom verhoogt onbehandelde obstructieve slaapapneu de kans op:

• Hypertensie (hoge bloeddruk), die bij slaapapneu soms moeilijker te behandelen is dan bij mensen zonder slaapapneu

• Hartritmestoornissen, waaronder atriumfibrilleren

• Verhoogd risico op een hartinfarct of beroerte

• Insulineresistentie en verslechtering van de bloedsuikerregulatie

Overgewicht vergroot al deze risico's onafhankelijk, waardoor de combinatie een cumulatief effect heeft op de gezondheid. Chronische vermoeidheid door slaapapneu kan bovendien lichamelijke activiteit verminderen, wat gewichtstoename verder bevordert en een negatieve spiraal in stand houdt.

Mentale gezondheid wordt eveneens beïnvloed: depressieve klachten en angstklachten komen vaker voor bij mensen met onbehandelde slaapapneu.

Verkeersveiligheid is een serieus aandachtspunt. Overmatige slaperigheid overdag kan het rijvermogen ernstig beïnvloeden. In Nederland gelden voor mensen met (onbehandelde) slaapapneu specifieke regels rondom rijgeschiktheid, vastgelegd in de Regeling eisen geschiktheid 2000 van het CBR. Uw huisarts kan u informeren over uw situatie en eventuele meldplicht. Thuisarts.nl biedt toegankelijke informatie over slaapapneu en de gevolgen voor het dagelijks leven.

Behandelopties: van gewichtsafname tot CPAP-therapie

CPAP-therapie houdt de luchtweg open tijdens de slaap en is de meest toegepaste behandeling; gewichtsafname via GLI of bariatrische chirurgie kan de ernst van slaapapneu significant verminderen.

De behandeling van slaapapneu bij overgewicht richt zich op twee sporen tegelijk: het verminderen van de ernst van de apneu en het aanpakken van het overgewicht als onderliggende oorzaak. De meest effectieve en meest toegepaste behandeling voor matige tot ernstige obstructieve slaapapneu is CPAP-therapie (Continuous Positive Airway Pressure). Een CPAP-apparaat blaast via een masker licht overdruk in de luchtweg, waardoor deze opengehouden wordt tijdens de slaap. CPAP vermindert klachten zoals overmatige slaperigheid en kan de bloeddruk verlagen bij veel patiënten. Veelvoorkomende nadelen zijn neusverstopping of een droge neus en keel, huidirritatie door het masker, aerofagie (lucht in de maag), geluid van het apparaat en moeite met het wennen aan het masker. Een goede maskerpassing en begeleiding door de zorgverlener zijn belangrijk voor een goede therapietrouw op de lange termijn.

Gewichtsafname is een bewezen effectieve aanvullende maatregel. Onderzoek laat zien dat gewichtsreductie de ernst van slaapapneu, gemeten als de apneu-hypopneu-index (AHI), significant kan verminderen; een reductie van 10 procent lichaamsgewicht wordt in de literatuur geassocieerd met een relevante daling van de AHI, al varieert het effect per persoon. Bij sommige patiënten met lichte slaapapneu en overgewicht kan gewichtsafname de aandoening sterk verbeteren of doen verdwijnen, maar controle door een arts blijft noodzakelijk.

In Nederland is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) een gestructureerd programma voor mensen met overgewicht of obesitas, dat via de huisarts kan worden aangevraagd en onder voorwaarden vergoed wordt vanuit de basisverzekering. Bij ernstige obesitas kan bariatrische chirurgie worden overwogen; dit vereist een specialistische beoordeling. Raadpleeg Zorginstituut Nederland voor actuele vergoedingskaders voor GLI en bariatrische chirurgie.

Andere behandelopties zijn:

• Mandibulair repositie-apparaat (MRA): een mondbeugel die de onderkaak naar voren houdt, geschikt bij lichte tot matige slaapapneu. Mogelijke nadelen zijn kaak- of spierpijn, speekselvloed of een droge mond, en in sommige gevallen veranderingen in de stand van het gebit of klachten van het kaakgewricht. Een goede beetregistratie door een tandarts of orthodontist is belangrijk.

• Positietherapie: training om rugligging te vermijden, effectief bij positie-afhankelijke slaapapneu conform de FMS-richtlijn.

• Leefstijlinterventies: stoppen met roken, matigen van alcoholgebruik (alcohol ontspant de keelspieren) en regelmatige lichaamsbeweging.

• Chirurgie: in geselecteerde gevallen, afhankelijk van de anatomische oorzaak en conform indicaties uit de FMS/NVALT/NVvKNO Richtlijn.

In Nederland wordt de behandeling van slaapapneu begeleid door de huisarts en, bij indicatie, een longarts, kno-arts of slaapcentrum. CPAP en MRA worden onder voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering in Nederland; levering verloopt vaak via gecontracteerde leveranciers en aanvullende voorwaarden kunnen per zorgverzekeraar verschillen. Het eigen risico is van toepassing. Raadpleeg Zorginstituut Nederland voor de actuele vergoedingskaders en informeer bij uw eigen zorgverzekeraar naar de praktische toegang en eventuele contractvoorwaarden.

Wanneer moet ik naar de huisarts voor slaapapneu?

Raadpleeg de huisarts bij regelmatige overmatige slaperigheid overdag, luid snurken of door een bedpartner opgemerkte ademstops, zeker in combinatie met overgewicht.

Raadpleeg uw eigen huisarts als u regelmatig overdag slaperig bent, luid snurkt of als een bedpartner ademstops tijdens uw slaap opmerkt, zeker als u ook overgewicht heeft. De huisarts kan aan de hand van uw klachten, risicofactoren en een gevalideerde vragenlijst zoals de Epworth Sleepiness Scale (ESS) of de STOP-BANG-vragenlijst beoordelen of verder onderzoek nodig is. Bij verdenking op slaapapneu wordt doorgaans een slaapregistratie aangevraagd. In veel gevallen volstaat een thuispolygrafie (een draagbaar meetapparaat dat u thuis gebruikt); een volledige polysomnografie in een slaapcentrum is voorbehouden aan situaties waarbij de thuismeting onvoldoende uitsluitsel geeft of waarbij andere slaapstoornissen worden vermoed, conform de NHG-Standaard Slaapapneu en de FMS-richtlijn. De ernst van slaapapneu wordt uitgedrukt in de apneu-hypopneu-index (AHI): licht is een AHI van 5 tot 15 per uur, matig van 15 tot 30, en ernstig van 30 of meer.

Neem ook contact op met uw huisarts als:

• U al bekend bent met slaapapneu maar uw klachten ondanks behandeling aanhouden of verergeren

• U last heeft van ochtendhoofpijn, geheugen- of concentratieproblemen die u toeschrijft aan slechte slaap

• U merkt dat u in slaap valt achter het stuur of tijdens andere gevaarlijke situaties: dit is een reden voor spoedige beoordeling; uw huisarts kan u ook informeren over de CBR-regels voor rijgeschiktheid bij slaapapneu in Nederland

• Uw bloeddruk moeilijk onder controle te houden is ondanks medicatie

Bij acute klachten zoals ernstige benauwdheid of pijn op de borst belt u 112. Voor dringende vragen buiten kantooruren kunt u terecht bij de huisartsenpost.

Bijwerkingen van geneesmiddelen die worden voorgeschreven in het kader van slaapapneu of gerelateerde aandoeningen kunt u melden bij Bijwerkingencentrum Lareb, zodat deze informatie bijdraagt aan de bewaking van de veiligheid van geneesmiddelen in Nederland. Voor problemen met hulpmiddelen zoals een CPAP-apparaat of MRA wendt u zich tot uw zorgverlener of leverancier.

Slaapapneu is een behandelbare aandoening. Vroege herkenning en een gecombineerde aanpak van zowel de slaapstoornis als het overgewicht bieden de beste kansen op verbetering van de slaapkwaliteit, de dagelijkse energie en de algehele gezondheid op de lange termijn.

Frequently Asked Questions