Snel afvallen supplementen: werken ze?

Snel afvallen supplementen worden breed aangeprezen, maar wat zegt de wetenschap er werkelijk over? In Nederland vallen afslanksupplementen onder de Warenwet en hoeven zij, anders dan geneesmiddelen, geen bewijs van werkzaamheid te leveren. Klinisch relevant gewichtsverlies door supplementen alleen is in goed onderzoek nauwelijks aangetoond. Dit artikel legt uit welke ingrediënten er in zitten, wat Nederlandse en Europese richtlijnen zeggen, en wanneer een gesprek met een arts of diëtist verstandig is.

Werken supplementen echt als je snel wilt afvallen?

De meeste afslanksupplementen hebben geen bewezen klinisch relevante werking; gewichtsverlies sneller dan 0,5 tot 1 kg per week brengt bovendien gezondheidsrisico's met zich mee.

De meeste supplementen die worden aangeprezen voor snel afvallen hebben geen bewezen klinisch relevante werking op gewichtsverlies bij mensen. In Nederland vallen voedingssupplementen onder de Warenwet. Anders dan geneesmiddelen hoeven zij geen bewijs van werkzaamheid te leveren voordat ze op de markt komen. Dat betekent dat het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG-MEB) of de Europese Geneesmiddelenautoriteit (EMA) de werkzaamheid niet toetst.

Belangrijk is dat gezondheidsclaims voor voedingssupplementen in de Europese Unie wel degelijk zijn gereguleerd. Op grond van EU-Verordening 1924/2006 moeten gezondheidsclaims vooraf zijn goedgekeurd door de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) en de Europese Commissie. Medische claims, dat wil zeggen beweringen dat een supplement een ziekte voorkomt, behandelt of geneest, zijn wettelijk verboden. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) houdt hierop toezicht in Nederland.

Studies naar afzonderlijke ingrediënten zoals groene-thee-extract, cafeïne of glucomannaan laten hooguit bescheiden effecten zien die in de praktijk zelden klinisch betekenisvol zijn. Gewichtsverlies dat uitsluitend aan een supplement wordt toegeschreven, is in goed opgezet onderzoek moeilijk te onderscheiden van het effect van gelijktijdige veranderingen in voeding en beweging.

Belangrijk is ook dat 'snel afvallen' als doel op zichzelf risico's met zich meebrengt. Een te snel gewichtsverlies, meer dan ongeveer 0,5 tot 1 kilogram per week, kan leiden tot verlies van spiermassa, tekorten aan micronutriënten en galsteenvorming. Supplementen die dit tempo beloven, wekken daarmee een verwachting die zowel onrealistisch als potentieel schadelijk kan zijn. Wie overweegt een supplement te gebruiken, doet er verstandig aan eerst een arts of diëtist te raadplegen.

Welke ingrediënten zitten er in afslanksupplementen?

Afslanksupplementen bevatten vaak cafeïne, groene-thee-extract, glucomannaan of thermogene mengsels, maar klinisch bewijs voor betekenisvol gewichtsverlies ontbreekt voor al deze stoffen.

Afslanksupplementen bevatten vaak een combinatie van plantaardige extracten, vezels, stimulantia en vitamines. De meest voorkomende zijn:

• Cafeïne en groene-thee-extract: Kunnen het energieverbruik tijdelijk licht verhogen, maar het effect is klein en neemt af bij regelmatig gebruik. De EFSA hanteert als veilige bovengrens voor gezonde volwassenen een inname van maximaal 400 mg cafeïne per dag uit alle bronnen samen. Hoge doses cafeïne kunnen hartkloppingen, slapeloosheid en verhoogde bloeddruk veroorzaken.

• Glucomannaan: Een oplosbare vezel waarvoor de EFSA een beperkte gezondheidsclaim heeft goedgekeurd: de claim geldt alleen bij een inname van circa 3 gram per dag, verdeeld over drie doses, ingenomen met één tot twee glazen water vóór de maaltijd, en uitsluitend in combinatie met een energiebeperkt dieet. Bij onvoldoende vochtinname bestaat een risico op verslikken of verstopping; dit ingrediënt is daardoor niet geschikt voor mensen met slikproblemen.

• Garcinia cambogia (hydroxycitroenzuur): Populair ingrediënt waarvoor klinisch bewijs van gewichtsreductie bij mensen ontbreekt. Er zijn meldingen van leverbeschadiging in combinatie met andere supplementen, hoewel een oorzakelijk verband in de meeste gevallen niet met zekerheid is vastgesteld.^[10][11]

• Chroom: Wordt soms gekoppeld aan bloedsuikerregulatie, maar bewijs voor een effect op lichaamsgewicht is niet overtuigend.

• Thermogene mengsels: Combinaties van stimulantia, zoals synefrine en cafeïne, die de stofwisseling zouden verhogen. Deze kunnen interacties hebben met geneesmiddelen en zijn bij hart- en vaatziekten of hoge bloeddruk af te raden.

Bijwerkingen van afslanksupplementen worden in Nederland gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.^[5][6] Wie een onverwachte reactie ervaart na gebruik van een supplement, kan dit daar melden. Wees ook alert op producten die als supplement worden verkocht maar niet-aangegeven farmacologisch actieve stoffen bevatten, zoals sibutramine of dinitrofenol (DNP).^[8] De NVWA signaleert dit probleem regelmatig en publiceert waarschuwingen op haar website.

Wat zeggen Nederlandse richtlijnen over afslanksupplementen?

Nederlandse richtlijnen, waaronder de NHG-Standaard Obesitas, bevelen geen enkel afslanksupplement aan; de nadruk ligt op duurzame leefstijlverandering via de Gecombineerde Leefstijlinterventie.

Nederlandse richtlijnen bevelen afslanksupplementen niet aan als onderdeel van de behandeling van overgewicht of obesitas. De NHG-Standaard Obesitas en het Farmacotherapeutisch Kompas richten zich op bewezen interventies: een combinatie van aanpassing van het voedingspatroon, meer bewegen en gedragsverandering, eventueel aangevuld met begeleiding door een diëtist of leefstijlcoach.^[3]

Een in Nederland bewezen en onder voorwaarden vergoede aanpak is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). De GLI is een gestructureerd programma gericht op voeding, beweging en gedrag, en is opgenomen in het basispakket van de zorgverzekering voor mensen met een BMI van 30 of hoger, of een BMI van 25 of hoger in combinatie met verhoogde gezondheidsrisico's. Verwijzing verloopt via de eigen huisarts in Nederland.

Het Zorginstituut Nederland beoordeelt welke behandelingen worden vergoed vanuit de basisverzekering. Voedingssupplementen voor gewichtsbeheersing vallen hier niet onder. Voor geneesmiddelen die zijn geregistreerd voor de behandeling van obesitas, zoals orlistat, geldt dat de vergoedingsstatus per middel verschilt en aan verandering onderhevig is.^[4][9] Raadpleeg voor de actuele situatie de website van het Zorginstituut Nederland of bespreek dit met de eigen huisarts.

De NVWA houdt toezicht op de veiligheid en etikettering van supplementen in Nederland. Producten die medische claims maken die zijn voorbehouden aan geneesmiddelen, mogen wettelijk niet als supplement worden verkocht. Toch verschijnen dergelijke producten regelmatig op de markt, ook via online aanbieders. Wie online geneesmiddelen koopt, controleert het beste of de aanbieder is geregistreerd bij het CIBG via het register op aanbiedersmedicijnen.nl. Dit register geldt uitsluitend voor internetaanbieders van geneesmiddelen, niet voor aanbieders van voedingssupplementen. Voor informatie over de veiligheid van supplementen en actuele waarschuwingen verwijst de NVWA naar haar eigen website.

Kortom: er is geen supplement dat door Nederlandse of Europese richtlijnen wordt aanbevolen als effectief middel voor gewichtsverlies. De nadruk in de zorg ligt op duurzame leefstijlverandering, niet op snelle oplossingen.

Wanneer is een gesprek met een arts of diëtist verstandig?

Raadpleeg een arts of diëtist bij overgewicht, gebruik van geneesmiddelen, zwangerschap of klachten na inname van een supplement, omdat interacties en risico's zonder medische beoordeling moeilijk zijn in te schatten.

Een gesprek met de eigen huisarts is verstandig wanneer iemand overweegt supplementen te gebruiken voor gewichtsverlies, zeker als er sprake is van bestaande gezondheidsproblemen, gebruik van geneesmiddelen of een sterk verhoogd gewicht. Supplementen kunnen interacties hebben met voorgeschreven medicatie, zoals bloedverdunners of schildkliermedicatie, en dat risico is zonder medische beoordeling moeilijk in te schatten.

Een diëtist kan helpen bij het opstellen van een realistisch en voedingskundig verantwoord plan voor gewichtsbeheersing, zonder dat daarvoor supplementen nodig zijn. Diëtisten in Nederland kunnen zich registreren in het Kwaliteitsregister Paramedici en werken op basis van wetenschappelijk onderbouwde richtlijnen. Verwijzing via de huisarts is mogelijk en kan in bepaalde situaties worden vergoed vanuit de basisverzekering. De huisarts kan ook beoordelen of verwijzing naar een GLI-programma in aanmerking komt.

Supplementen voor gewichtsverlies zijn in ieder geval af te raden zonder medische beoordeling bij:

• Zwangerschap of borstvoeding

• Jongeren onder de 18 jaar

• Mensen met een (voorgeschiedenis van) eetstoornis

Neem contact op met de eigen huisarts bij de volgende signalen:

• Onbedoeld gewichtsverlies zonder aanpassing van voeding of beweging

• Klachten na gebruik van een supplement, zoals hartkloppingen, misselijkheid, leverklachten of huidreacties

• Een BMI boven 30, of boven 25 in combinatie met andere risicofactoren zoals diabetes of hoge bloeddruk

• Eerdere mislukte pogingen tot gewichtsverlies ondanks aanpassingen in leefstijl

Bij acute klachten na inname van een supplement, zoals ernstige pijn op de borst, kortademigheid of plotselinge verwardheid, bel dan 112. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar. Een arts of diëtist kan samen met de patiënt beoordelen welke aanpak veilig en haalbaar is, afgestemd op de individuele situatie.

Frequently Asked Questions