Visceraal vet vrouw: risico's en meting

Visceraal vet bij vrouwen is vetweefsel dat diep in de buikholte de organen omgeeft en hormonaal actief is, in tegenstelling tot het zichtbare vet onder de huid. Ook vrouwen met een normaal gewicht kunnen te veel visceraal vet hebben, wat het risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes en het metabool syndroom vergroot. Na de overgang neemt dit risico toe doordat oestrogeen daalt en de vetverdeling verschuift. Dit artikel legt uit wat visceraal vet is, hoe je het meet en wanneer je een arts raadpleegt.

Wat is visceraal vet en waarom is het anders dan gewoon buikvet?

Visceraal vet zit diep in de buikholte rondom de organen en is hormonaal actief, in tegenstelling tot subcutaan vet onder de huid. Het bevordert insulineresistentie en ontsteking, ook bij een normaal BMI.

Visceraal vet is vetweefsel dat zich diep in de buikholte bevindt en de inwendige organen omgeeft, zoals de lever, de darmen en de alvleesklier. Dit onderscheidt het fundamenteel van subcutaan vet, het vet dat direct onder de huid zit en dat je kunt vastpakken. Subcutaan vet is zichtbaar en voelbaar, maar is doorgaans minder ongunstig voor de gezondheid dan visceraal vet. Visceraal vet gedraagt zich anders: het is hormonaal actief en scheidt ontstekingsbevorderende stoffen en hormonen af, zoals adipokinen en cytokinen, die via de poortader rechtstreeks naar de lever worden afgevoerd en zo in de bloedbaan terechtkomen.^[6]

Dit maakt visceraal vet klinisch relevant, ook bij vrouwen die een normaal lichaamsgewicht hebben. Iemand kan een gezond BMI hebben en toch een verhoogde hoeveelheid visceraal vet dragen, een situatie die in de literatuur wel wordt aangeduid als 'metabolisch obese, normaal gewicht'.^[7][8] De hoeveelheid visceraal vet is dus geen directe afspiegeling van het totale lichaamsgewicht.

Visceraal vet draagt bij aan insulineresistentie, laaggradige chronische ontsteking en een ongunstig lipidenprofiel. Deze effecten treden op ongeacht de totale vetmassa. Juist omdat visceraal vet niet zichtbaar is van buitenaf, wordt het risico ervan in de dagelijkse praktijk regelmatig onderschat. De NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement (CVRM) benoemt buikomvang als een zelfstandige risicofactor voor cardiometabole aandoeningen, naast bloeddruk en lipidenprofiel.^[1][2]

Waarom stapelen vrouwen vaker visceraal vet op na de overgang?

Na de overgang daalt oestrogeen, waardoor de beschermende werking op de vetverdeling wegvalt en vet zich vaker rondom de organen ophoopt. Afname van spiermassa en slaapproblemen versterken dit effect.

Na de overgang verschuift de vetverdeling bij vrouwen aantoonbaar in de richting van meer visceraal vet, voornamelijk doordat de oestrogeenproductie sterk daalt. Oestrogeen heeft een beschermende werking op de vetverdeling: het bevordert de opslag van vet in de heupen, billen en dijen (het zogenoemde gynoïde patroon) en remt tegelijkertijd de ophoping van vet rondom de organen. Wanneer de oestrogeenspiegel na de menopauze daalt, verdwijnt dit beschermende effect en verschuift de vetverdeling naar een meer androïd patroon, vergelijkbaar met het patroon dat bij mannen vaker voorkomt.^[6]

Daarnaast spelen andere hormonale veranderingen een rol. De verhouding tussen oestrogeen en androgenen verschuift ten nadele van oestrogeen, wat de vetopslag in de buikstreek verder bevordert. Tegelijkertijd neemt de spiermassa af met de leeftijd (sarcopenie), waardoor het basaalmetabolisme daalt en de energiebalans gemakkelijker verstoord raakt.

Ook leefstijlfactoren spelen een rol. Slaapproblemen, die frequent voorkomen rondom de menopauze, zijn in observationeel onderzoek geassocieerd met een hogere cortisolspiegel; of dit een directe oorzaak is van meer visceraal vet is minder eenduidig aangetoond. Verminderde lichamelijke activiteit en veranderingen in eetpatroon dragen eveneens bij. Het is belangrijk te begrijpen dat deze veranderingen fysiologisch zijn en niet betekenen dat gewichtstoename onvermijdelijk is: gerichte leefstijlinterventies kunnen de ophoping van visceraal vet beperken, ook na de overgang, al verschilt de mate van effect per persoon.

Gezondheidsrisico's van te veel visceraal vet bij vrouwen

Te veel visceraal vet vergroot het risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes, hoge bloeddruk en bepaalde kankers, onafhankelijk van het totale lichaamsgewicht. Een buikomvang van 88 cm of meer geldt als risicodrempel in de Nederlandse praktijk.

Een verhoogde hoeveelheid visceraal vet vergroot bij vrouwen het risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes, hoge bloeddruk en bepaalde vormen van kanker, waaronder borstkanker en endometriumcarcinoom (op basis van onderzoek van onder andere het World Cancer Research Fund en KWF Kankerbestrijding). Deze risico's zijn onafhankelijk van het totale lichaamsgewicht en worden verklaard door de metabolische activiteit van visceraal vetweefsel. De ontstekingsstoffen die visceraal vet afscheidt, bevorderen atherosclerose en verstoren de insulinegevoeligheid van cellen.

Visceraal vet is nauw verbonden met het metabool syndroom, een cluster van afwijkingen dat bestaat uit:

• Een verhoogde buikomvang

• Verhoogde nuchtere bloedglucose (5,6 mmol/L of hoger)

• Verhoogde triglyceriden (1,7 mmol/L of hoger)

• Verlaagd HDL-cholesterol (bij vrouwen lager dan 1,3 mmol/L)

• Verhoogde bloeddruk (130/85 mmHg of hoger)

De aanwezigheid van drie of meer van deze kenmerken verhoogt het risico op hart- en vaatziekten en diabetes aanzienlijk. Vrouwen na de overgang hebben een verhoogd risico op het metabool syndroom, mede door de toename van visceraal vet.

Daarnaast is er in observationeel onderzoek een verband beschreven tussen visceraal vet en niet-alcoholische leververvetting (NAFLD), slaapapneu en cognitieve achteruitgang op latere leeftijd; voor dit laatste geldt dat causaliteit nog niet is aangetoond. De NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement (CVRM) benoemt buikomvang als risicofactor die in de risicoschatting wordt meegenomen. Vrouwen met een buikomvang van 88 cm of meer worden in de Nederlandse CVRM-praktijk beschouwd als een risicogroep die nadere evaluatie verdient.^[1][2]

Hoe meet je visceraal vet thuis of bij de huisarts?

Meet de buikomvang met een meetlint op het middelpunt tussen ribbenboog en heupbeen: 80 cm of meer geldt als verhoogd risico (IDF), 88 cm of meer als risicodrempel in de Nederlandse CVRM-praktijk. MRI of CT is nauwkeuriger maar wordt niet routinematig ingezet.

De meest praktische en wetenschappelijk onderbouwde methode om visceraal vet in te schatten is het meten van de buikomvang met een meetlint. De meting wordt uitgevoerd op het exacte middelpunt tussen de onderste ribbenboog en de bovenkant van het heupbeen, terwijl de persoon rechtop staat en rustig heeft uitgeademd. Het meetlint wordt horizontaal aangelegd en mag niet in de huid drukken. De navel dient niet als meetpunt, omdat de navelstand per persoon kan variëren.

Voor de drempelwaarden zijn twee referentiekaders relevant. De International Diabetes Federation (IDF) hanteert voor Europese vrouwen een grens van 80 cm of meer als verhoogd risico. In de Nederlandse CVRM-praktijk wordt doorgaans 88 cm of meer als risicodrempel gehanteerd. Bij een buikomvang tussen 80 en 87 cm is het zinvol om ook andere risicofactoren mee te wegen.

De verhouding tussen buikomvang en heupomvang (de taille-heupverhouding) geeft aanvullende informatie over de vetverdeling. Een waarde boven 0,85 bij vrouwen wijst op een relatief hoge hoeveelheid abdominaal vet.^[4] Ook de verhouding tussen buikomvang en lichaamslengte (taille-lengteratio) wordt in onderzoek gebruikt: een waarde boven 0,5 wordt geassocieerd met een verhoogd cardiometabool risico.^[3]

Bij de huisarts kan aanvullend onderzoek worden gedaan. Een nuchtere bloedglucose, lipidenprofiel en bloeddrukmeting geven samen een beeld van het cardiometabole risico. Beeldvormend onderzoek zoals een MRI (geen ioniserende straling) of CT-scan (hogere stralingsbelasting) is de meest nauwkeurige methode om visceraal vet te kwantificeren, maar wordt in Nederland niet routinematig ingezet. DEXA-scanning biedt een alternatief met lage stralingsbelasting en wordt soms gebruikt in gespecialiseerde centra. Thuis volstaat een meetlint als eerste oriëntatie.

Wanneer is het verstandig om met een arts te overleggen?

Overleg met de huisarts bij een buikomvang van 88 cm of meer, of bij 80 tot 87 cm in combinatie met andere risicofactoren zoals hoge bloeddruk of verhoogde bloedglucose. De huisarts kan het cardiometabole risicoprofiel beoordelen en zo nodig doorverwijzen.

Overleg met de eigen huisarts is verstandig wanneer de buikomvang 88 cm of meer bedraagt, of wanneer de buikomvang tussen 80 en 87 cm ligt in combinatie met andere risicofactoren zoals hoge bloeddruk, verhoogde nuchtere bloedglucose (5,6 mmol/L of hoger), een belaste familiegeschiedenis voor hart- en vaatziekten of type 2 diabetes, of klachten die kunnen wijzen op het metabool syndroom. Ook vrouwen die rondom of na de overgang merken dat hun buikomvang snel toeneemt ondanks een ongewijzigde leefstijl, doen er goed aan dit te bespreken.

De huisarts kan het individuele cardiometabole risicoprofiel in kaart brengen aan de hand van de NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement en zo nodig doorverwijzen naar een internist, diëtist of gespecialiseerde leefstijlprogramma's.

In Nederland is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) opgenomen in het basispakket van de basisverzekering. De GLI valt niet onder het eigen risico. Toegang vereist een verwijzing van de huisarts en het voldoen aan de geldende indicatiecriteria, zoals vastgelegd door het Zorginstituut Nederland.^[9][10] Het is raadzaam de actuele voorwaarden vooraf te verifiëren bij de huisarts of zorgverzekeraar.

Bij acute klachten zoals pijn op de borst, kortademigheid of plotselinge duizeligheid dient direct 112 gebeld te worden. Voor niet-spoedeisende maar urgente vragen buiten kantooruren is in Nederland de huisartsenpost bereikbaar. Bijwerkingen van eventuele medicatie die in het kader van cardiometabool risicobeheer wordt voorgeschreven, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Leefstijlveranderingen, waaronder meer beweging, een voedingspatroon rijk aan vezels en arm aan bewerkte producten, en voldoende slaap, vormen de basis van elke aanpak van visceraal vet. Een arts of diëtist kan helpen bij het opstellen van een realistisch en persoonlijk plan.

Frequently Asked Questions