Wat is PCOS: oorzaken, klachten en diagnose

Wat is PCOS? Polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) is een veelvoorkomende hormonale aandoening die naar schatting 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd treft. Het syndroom kenmerkt zich door een combinatie van onregelmatige eisprong, verhoogde androgeenspiegels en een polycysteus beeld van de eierstokken op echografie. De klachten en gevolgen verschillen sterk per persoon. In dit artikel leest u hoe PCOS ontstaat, welke klachten erbij horen, hoe de diagnose wordt gesteld en wat u zelf kunt doen.

Wat is PCOS en hoe ontstaat het?

PCOS is een hormonaal syndroom waarbij insulineresistentie, erfelijke aanleg en verstoorde hormoonbalans leiden tot onregelmatige eisprong en verhoogde androgeenspiegels. Het treft 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd.

PCOS, voluit polycysteus-ovariumsyndroom, is een veelvoorkomende hormonale aandoening waarbij de eierstokken niet goed functioneren. De naam verwijst naar het polycysteuze beeld op echografie, maar de term is enigszins misleidend: het gaat niet om echte cysten, maar om onrijpe follikels (kleine vochtblaasjes) die in de eierstok achterblijven omdat de eisprong niet plaatsvindt. PCOS treft naar schatting 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd en is daarmee een van de meest voorkomende hormonale stoornissen bij vrouwen.^[8]

De exacte oorzaak is nog niet volledig opgehelderd, maar er spelen meerdere factoren een rol:

• Insulineresistentie: de lichaamscellen reageren minder goed op insuline, waardoor de alvleesklier meer insuline aanmaakt. Die verhoogde insulinespiegel stimuleert de eierstokken om extra androgenen (mannelijke geslachtshormonen zoals testosteron) te produceren.^[18][19]

• Hormonale ontregeling: verstoringen in de hormoonbalans, waaronder variaties in LH (luteïniserend hormoon) en FSH (follikelstimulerend hormoon), kunnen de rijping van eicellen en de eisprong beïnvloeden. Een afwijkende LH/FSH-verhouding wordt bij een deel van de vrouwen met PCOS gezien, maar is niet bij iedereen aanwezig en is geen vereiste voor de diagnose.

• Erfelijke aanleg: PCOS komt vaker voor in families, wat wijst op een genetische component.

Door de verhoogde androgeenspiegels rijpen de follikels in de eierstokken niet volledig uit en vindt de eisprong onregelmatig of helemaal niet plaats. De onrijpe follikels blijven als kleine vochtblaasjes achter in de eierstok. Het is belangrijk te begrijpen dat PCOS geen ziekte is met één vaste oorzaak, maar een syndroom: een combinatie van kenmerken die per persoon sterk kan verschillen. Overgewicht kan de klachten verergeren, maar PCOS komt ook voor bij mensen met een normaal gewicht.

Welke klachten horen bij PCOS?

De meest voorkomende klachten zijn onregelmatige menstruatie, hirsutisme, acne en verminderde vruchtbaarheid. Op lange termijn is er een verhoogd risico op type 2 diabetes, hart- en vaatziekten en endometriumhyperplasie.

PCOS kan zich uiten in een breed scala aan klachten, waarbij niet iedereen met PCOS dezelfde combinatie ervaart. De meest voorkomende klachten zijn:

• Onregelmatige of uitblijvende menstruatie: doordat de eisprong niet of onregelmatig plaatsvindt, is de cyclus vaak langer dan 35 dagen of ontbreekt de menstruatie meerdere maanden.

• Tekenen van verhoogde androgeenspiegels: dit kan zich uiten als overmatige haargroei op het gezicht, de borst of de buik (hirsutisme), acne of een vette huid, en soms haaruitval op het hoofd (androgenetische alopecia).

• Verminderde vruchtbaarheid: omdat de eisprong onregelmatig is, kan het moeilijker zijn om zwanger te worden.

• Gewichtstoename: met name rondom de buik, wat samenhangt met insulineresistentie.

Naast deze directe klachten zijn er ook langetermijngevolgen waar rekening mee gehouden moet worden. Vrouwen met PCOS hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van type 2 diabetes mellitus, hoge bloeddruk en een ongunstig cholesterolprofiel. Doordat de eisprong langdurig uitblijft (chronische anovulatie), wordt het baarmoederslijmvlies niet regelmatig afgestoten. Dit kan op termijn leiden tot endometriumhyperplasie en, in zeldzame gevallen, endometriumcarcinoom.^[2][3] Regelmatige onttrekkingsbloedingen of andere vormen van endometriumprotectie zijn daarom belangrijk wanneer er geen zwangerschapswens is; de eigen huisarts in Nederland kan hierover adviseren.

Het risico op slaapapneu is verhoogd, met name bij vrouwen met overgewicht.^[5] Stemmingsklachten zoals angst en depressie komen vaker voor bij PCOS.^[6][7]

Op de echografie zijn bij PCOS vaak meerdere kleine follikels zichtbaar in de eierstokken, maar dit beeld alleen is niet voldoende voor de diagnose.

Wanneer direct contact opnemen met de eigen huisarts in Nederland? Neem contact op met de eigen huisarts bij:

• Snelle toename van lichaamsbeharing of andere tekenen van virilisatie (zoals stemverlaging of clitorisvergroting).

• Onregelmatig of abnormaal bloedverlies buiten de menstruatie om.

• Het uitblijven van de menstruatie gedurende drie maanden of langer.

• Een kinderwens in combinatie met een onregelmatige cyclus.

Bij spoedeisende klachten is 112 het juiste nummer; voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost beschikbaar.

Hoe wordt PCOS vastgesteld door een arts?

PCOS wordt vastgesteld via de Rotterdam-criteria: ten minste twee van drie kenmerken moeten aanwezig zijn. Bloedonderzoek, lichamelijk onderzoek en echografie sluiten andere oorzaken uit.

PCOS wordt vastgesteld aan de hand van de zogenoemde Rotterdam-criteria, waarbij ten minste twee van de drie volgende kenmerken aanwezig moeten zijn: onregelmatige of uitblijvende eisprong, klinische of biochemische tekenen van verhoogde androgeenspiegels, en een polycysteus beeld van de eierstokken op echografie. Andere oorzaken van vergelijkbare klachten moeten eerst worden uitgesloten voordat de diagnose PCOS gesteld kan worden.

Bij adolescenten is terughoudendheid geboden: menstruele onregelmatigheid in de eerste jaren na de eerste menstruatie is vaak fysiologisch, en de diagnose PCOS mag bij jongeren niet uitsluitend op het echobeeld worden gebaseerd.^[9][10]

De huisarts begint doorgaans met een uitgebreid gesprek over de klachten, de menstruatiecyclus en de medische voorgeschiedenis. Daarna volgt lichamelijk onderzoek, waarbij gelet wordt op tekenen van hirsutisme, acne, gewichtsverdeling, bloeddruk, BMI en middelomtrek. Bloedonderzoek is een belangrijk onderdeel van de diagnostiek en omvat onder andere:

• Hormoonbepalingen: LH, FSH, testosteron, SHBG (geslachtshormoonbindend globuline) en soms DHEAS en androstendion.

• Schildklierfunctie (TSH) en prolactine: om andere oorzaken van menstruatiestoornissen uit te sluiten.

• 17-hydroxyprogosteron (17-OHP): om niet-klassieke congenitale bijnierschorshyperplasie (CAH) uit te sluiten.

• Glykemische status: bij vrouwen met een verhoogd risico (zoals BMI van 25 of hoger, of andere risicofactoren) wordt bij voorkeur een orale glucosetolerantietest (OGTT) uitgevoerd conform de NVOG-richtlijn PCOS en de internationale PCOS-richtlijn.^[14] Bepaling van nuchtere insuline wordt in Nederland niet aanbevolen als standaard diagnostisch middel.^[14]

• Cholesterol en triglyceriden: vanwege het verhoogde cardiovasculaire risico.

Bij aanwijzingen voor snelle virilisatie of een androgenen-producerende tumor kan aanvullend onderzoek nodig zijn.

Echografie van de eierstokken, bij voorkeur via de vagina (transvaginale echografie), kan het polycysteuze beeld aantonen. Bij jonge vrouwen of vrouwen die nog geen seksueel contact hebben gehad, wordt soms gekozen voor een buikechografie.

In Nederland biedt de NHG-Standaard Amenorroe huisartsen een leidraad voor de diagnostiek van cyclusstoornissen. Voor de verdere diagnostiek en behandeling van PCOS geldt in Nederland de NVOG-richtlijn PCOS als richtinggevend kader; Thuisarts.nl biedt betrouwbare patiënteninformatie. Bij onduidelijkheid of complexe situaties verwijst de huisarts door naar een gynaecoloog of internist.

Leefstijl en zelfzorg bij PCOS

Regelmatige beweging en een evenwichtig voedingspatroon verbeteren de insulinegevoeligheid en vormen de basis van de behandeling. Medicatie zoals de anticonceptiepil of metformine wordt op indicatie door een arts toegevoegd.

Een gezonde leefstijl vormt de basis van de behandeling van PCOS en kan de klachten aanzienlijk verminderen, ongeacht het gewicht. Regelmatige lichaamsbeweging en een evenwichtig voedingspatroon verbeteren de insulinegevoeligheid, wat een gunstig effect heeft op de hormoonbalans, de menstruatiecyclus en de vruchtbaarheid. Zelfs een gewichtsafname van 5 tot 10 procent bij overgewicht kan de eisprong herstellen en de androgeenspiegels verlagen.^[4]

Praktische adviezen voor dagelijkse zelfzorg zijn:

• Beweging: streef naar minimaal 150 minuten matig intensieve lichaamsbeweging per week, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen, conform de Richtlijnen Bewegen van de Gezondheidsraad. Krachttraining kan de insulinegevoeligheid extra verbeteren.

• Voeding: een volwaardig, vezelrijk voedingspatroon conform de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum vormt een goede basis. Kies voor groenten, peulvruchten, volkoren granen en magere eiwitten, en beperk suikerhoudende dranken en sterk bewerkte producten. Een voedingspatroon met een lagere glycemische index wordt soms als aanvullende strategie besproken, maar er is onvoldoende bewijs dat dit superieur is aan een algemeen gezond eetpatroon.

• Slaap en stressmanagement: voldoende slaap (7 tot 9 uur per nacht) en het beperken van chronische stress dragen bij aan een betere hormoonbalans.

• Stoppen met roken: roken verhoogt de androgeenspiegels en vergroot het cardiovasculaire risico.^[8]

Naast leefstijlaanpassingen zijn er medicamenteuze opties die een arts kan overwegen. De keuze hangt af van de individuele situatie, de klachten en de wens tot zwangerschap:

• Gecombineerde hormonale anticonceptiva (de anticonceptiepil): kunnen de cyclus reguleren, androgene klachten verminderen en het baarmoederslijmvlies beschermen bij aanhoudende anovulatie.^[15][20] Zoals bij alle geneesmiddelen zijn er bijwerkingen en contra-indicaties; raadpleeg de bijsluiter via de CBG Geneesmiddeleninformatiebank of het Farmacotherapeutisch Kompas, en bespreek dit met de eigen huisarts in Nederland.

• Metformine: wordt bij PCOS soms ingezet bij insulineresistentie. Het is belangrijk te weten dat metformine voor deze toepassing in Nederland off-label wordt voorgeschreven, dat wil zeggen buiten de geregistreerde indicatie. Het wordt uitsluitend op advies en onder begeleiding van een arts toegepast. Informatie over bijwerkingen en contra-indicaties is te vinden in de SmPC via de CBG Geneesmiddeleninformatiebank en het Farmacotherapeutisch Kompas.

• Bij een kinderwens: verwijzing naar de gynaecoloog is gebruikelijk voor ovulatie-inductie en verdere begeleiding.

• Endometriumprotectie: bij aanhoudende amenorroe (drie maanden of langer) zonder zwangerschapswens is het belangrijk om met de eigen huisarts in Nederland te bespreken hoe het baarmoederslijmvlies beschermd kan worden, bijvoorbeeld via periodieke progestageenkuren of gecombineerde anticonceptie.

Bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb. Wie vragen heeft over PCOS, kan terecht bij de eigen huisarts voor persoonlijk advies en begeleiding.

Frequently Asked Questions