Afvallen en diarree: oorzaken en tips

Afvallen en diarree gaan regelmatig hand in hand. Een plotselinge verandering in voeding, de introductie van meer vezels of het gebruik van afvalmedicatie kan de darmwerking tijdelijk ontregelen. In de meeste gevallen is dit onschuldig en van korte duur, maar soms wijzen de klachten op iets dat medische aandacht verdient. Dit artikel legt uit waarom diarree bij afvallen optreedt, welke diëten en middelen het meeste risico geven, wat de bijsluiter van afvalmedicatie zegt en wanneer u de huisarts moet bellen.

Waarom kan afvallen gepaard gaan met diarree?

Afvallen gaat gepaard met diarree doordat een plotselinge verandering in voedingssamenstelling, zoals meer vezels of FODMAP-rijke producten, de darmpassage versnelt en het microbioom tijdelijk ontregelt.

Diarree wordt conform de NHG-Standaard Acute diarree (M44) gedefinieerd als drie of meer keer per dag waterdunne of brijige ontlasting. Bij veranderingen in voeding en energiebalans kan dit tijdelijk optreden, omdat het spijsverteringsstelsel gevoelig is voor plotselinge verschuivingen in de samenstelling van de voeding.

Een veelvoorkomende oorzaak is een forse toename van vezels, bijvoorbeeld bij de overstap naar meer groenten, fruit en volkoren producten. Vezels trekken water aan in de darm en kunnen bij een te snelle introductie de darmpassage versnellen, wat leidt tot losse ontlasting of diarree. Daarnaast bevatten veel producten die worden ingezet bij gewichtsbeheersing suikeralcoholen (polyolen) of FODMAP-rijke ingrediënten, die slecht worden geabsorbeerd en in de dikke darm fermenteren.

Niet-dieetgerelateerde oorzaken mogen niet worden vergeten: een darminfectie, recent antibioticagebruik of een verhoogde inname van lactose of FODMAP-rijke vervangers kunnen eveneens diarree uitlokken, ook als iemand tegelijkertijd bezig is met afvallen.

De samenstelling van de darmflora (het microbioom) verandert wanneer de voeding ingrijpend wijzigt. Dit aanpassingsproces verloopt per persoon en dieet verschillend en kan langer duren dan enkele weken. Bij aanhoudende klachten is het verstandig advies te vragen aan de eigen huisarts.

Welke diëten of middelen geven het meeste kans op diarree?

Ketogene diëten, orlistat en suikeralcoholen in dieetproducten geven de meeste kans op diarree, door vetmalabsorptie, galzuurwerking of fermentatie in de dikke darm.

Koolhydraatarme en vetrijke diëten, zoals het ketogeen dieet, geven een verhoogde kans op diarree, met name in de eerste weken van de aanpassing. Een hoge vetinname kan leiden tot vetmalabsorptie en galzuur-gerelateerde diarree, waarbij onverteerde vetten en galzouten de darmpassage versnellen.

Orlistat, een geneesmiddel dat in Nederland verkrijgbaar is op recept (Xenical) en in een lagere dosering als zelfzorgmiddel (Alli), remt de vetopname in de darm. Dit leidt bij gebruik in combinatie met vetrijke maaltijden regelmatig tot vettige, olieachtige ontlasting (steatorroe) en diarree. Dit staat expliciet vermeld in de bijsluiter en de SmPC, raadpleegbaar via de CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank.

Voedingssupplementen die worden ingezet bij gewichtsbeheersing kunnen eveneens diarree veroorzaken:

• Suikeralcoholen (zoals sorbitol, maltitol en xylitol), die worden gebruikt in suikervrije producten en sommige eiwitrepen, worden slecht geabsorbeerd in de dunne darm en fermenteren in de dikke darm, wat leidt tot gasvorming en losse ontlasting.

• Magnesiumsupplementen hebben bij hogere doseringen een laxerend effect.

• Psylliumvezels en andere bulkvormende middelen kunnen bij onvoldoende vochtinname de darmpassage ontregelen; bij voldoende vocht werken ze juist verdikkend op de ontlasting.

• Cafeïnehoudende preparaten en groene thee-extracten stimuleren de darmbeweging en kunnen bij gevoelige personen diarree uitlokken.

Vrij verkrijgbare supplementen voor gewichtsbeheersing vallen in Nederland onder de Warenwet en staan onder toezicht van de NVWA. Ze kennen niet dezelfde registratieprocedure als geneesmiddelen, en de werkzaamheid en veiligheid zijn vaak niet aangetoond in goed opgezet klinisch onderzoek. Bij twijfel over de veiligheid van een supplement is overleg met de eigen huisarts of apotheker aan te raden.

Diarree bij afvalmedicatie: wat zegt de bijsluiter?

De SmPC van Mounjaro en Wegovy noemt diarree als veelvoorkomende bijwerking, vooral bij de start en bij dosisverhoging; aanhoudende klachten kunnen leiden tot uitdroging en nierfunctieproblemen.

Diarree is een van de meest gemelde bijwerkingen van geneesmiddelen die zijn goedgekeurd voor gewichtsbeheersing, en dit staat expliciet vermeld in de goedgekeurde productinformatie. In Nederland zijn voor gewichtsbeheersing onder meer tirzepatide (Mounjaro) en semaglutide (Wegovy) door de Europese Commissie centraal goedgekeurd op basis van een positief advies van het EMA. Beide middelen zijn in Nederland geïndiceerd als aanvulling op een caloriebeperkt dieet en meer lichaamsbeweging.

Volgens de SmPC van Mounjaro en Wegovy, raadpleegbaar via de CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank, behoren misselijkheid, braken, diarree en obstipatie tot de meest voorkomende bijwerkingen. Deze klachten treden vooral op aan het begin van de behandeling en bij elke dosisverhoging, en nemen bij de meeste gebruikers af naarmate het lichaam aan het geneesmiddel gewent. Beide middelen zijn GLP-1-receptoragonisten (tirzepatide werkt daarnaast ook op de GIP-receptor) die de maaglediging vertragen en de darmbeweging beïnvloeden, wat de gastro-intestinale bijwerkingen verklaart.

De SmPC waarschuwt ook dat aanhoudende misselijkheid, braken of diarree kan leiden tot uitdroging, met als zeldzame complicatie verslechtering van de nierfunctie. Het is daarom belangrijk voldoende te blijven drinken en bij ernstige of langdurige klachten tijdig contact op te nemen met een arts.

De productinformatie waarschuwt verder voor acute pancreatitis. Aanhoudende, ernstige buikpijn die uitstraalt naar de rug en gepaard gaat met misselijkheid of braken is een reden om direct medische hulp te zoeken en niet af te wachten. Dit onderscheidt zich van de gewone, milde diarree die in de beginfase van de behandeling verwacht kan worden.

Bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, zodat de veiligheidsgegevens van deze middelen continu worden gemonitord.

Wanneer is diarree tijdens het afvallen een reden om de huisarts te bellen?

Bel de huisarts bij diarree langer dan twee weken, bloed of slijm in de ontlasting, koorts met buikpijn, tekenen van uitdroging of ernstige buikpijn bij gebruik van afvalmedicatie.

Diarree tijdens het afvallen is een reden om de eigen huisarts te bellen wanneer de klachten langer dan twee weken aanhouden (conform de NHG-Standaard Acute diarree geldt dit als de grens tussen acuut en chronisch), gepaard gaan met andere alarmsymptomen of de dagelijkse activiteiten ernstig belemmeren. Milde, kortdurende diarree bij een dieetwijziging of bij de start van afvalmedicatie is doorgaans onschuldig, maar bepaalde kenmerken vragen om medische beoordeling.

Kwetsbare groepen, zoals ouderen, mensen met een verminderde nierfunctie of een verzwakt immuunsysteem, doen er verstandig aan eerder contact op te nemen dan twee weken te wachten.

Neem contact op met de eigen huisarts bij:

• Diarree die langer dan twee weken aanhoudt zonder duidelijke oorzaak

• Bloed of slijm in de ontlasting

• Onbedoeld gewichtsverlies dat niet het doel is van een dieet, of gewichtsverlies dat sneller gaat dan verwacht; laat de huisarts beoordelen of dit reden tot zorg is

• Koorts in combinatie met buikpijn en diarree

• Tekenen van uitdroging: extreme dorst, donkere urine, duizeligheid of verminderde urineproductie

• Ernstige buikpijn, met name pijn die uitstraalt naar de rug, bij gebruik van afvalmedicatie

Bij gebruik van geneesmiddelen zoals tirzepatide of semaglutide en het optreden van ernstige, aanhoudende buikpijn is het van belang snel te handelen, omdat dit een aanwijzing kan zijn voor pancreatitis.

Bij spoedeisende situaties, zoals tekenen van ernstige uitdroging bij kwetsbare personen of bij hevige buikpijn met koorts, is de huisartsenpost bereikbaar in de avond en het weekend voor urgent advies. Bel 112 uitsluitend bij een levensbedreigende situatie. Voor niet-urgente vragen is de eigen huisarts het juiste aanspreekpunt.

Praktische tips om diarree te verminderen zonder uw doel op te geven

Voer vezels geleidelijk in, vermijd suikeralcoholen, eet kleinere maaltijden en overleg bij aanhoudende klachten met de arts over een langzamere dosisopbouw van afvalmedicatie.

Diarree tijdens het afvallen is in veel gevallen te verminderen door gerichte aanpassingen in voeding en leefstijl, zonder dat het gewichtsdoel hoeft te worden losgelaten. De sleutel ligt in een geleidelijke aanpak en voldoende aandacht voor de samenstelling van de voeding.

Voedingsadviezen:

• Voer vezelrijke voeding geleidelijk in, zodat de darm de tijd krijgt zich aan te passen. Het Voedingscentrum adviseert een stapsgewijze opbouw; een te snelle toename vergroot de kans op klachten.

• Beperk suikeralcoholen door etiketten te lezen en producten met sorbitol, maltitol of xylitol te vermijden.

• Kies voor goed verteerbare, vetarme eiwitbronnen zoals kipfilet, vis en magere zuivel in plaats van grote hoeveelheden vet vlees of vette kaas.

• Drink voldoende, afgestemd op uw vochtverliezen en dorst. Als richtlijn geldt voor de meeste volwassenen ongeveer 1,5 tot 2,0 liter per dag, maar mensen met hart- of nierproblemen stemmen de vochtinname af met hun arts of diëtist.

• Bij frequente, waterdunne diarree kan orale rehydratatieoplossing (ORS) helpen om vocht en zouten aan te vullen; dit is verkrijgbaar bij de apotheek of drogist.

Bij gebruik van afvalmedicatie:

• Eet kleinere maaltijden, verspreid over de dag, in plaats van twee of drie grote maaltijden. Dit sluit aan bij het advies in de bijsluiter van GLP-1-gebaseerde middelen.

• Vermijd vetrijke en sterk gekruide maaltijden, die de gastro-intestinale bijwerkingen kunnen versterken.

• Overleg met de voorschrijvend arts of apotheker of een langzamere dosisopbouw mogelijk is, als de klachten aanhoudend zijn.

Algemeen:

• Houd een voedingsdagboek bij om te achterhalen welke producten de klachten uitlokken.

• Probiotische voeding, zoals yoghurt met levende culturen, kan de darmflora ondersteunen, al is het bewijs hiervoor bij dieetgerelateerde diarree beperkt.

Bij aanhoudende klachten ondanks deze aanpassingen is overleg met de eigen huisarts of een diëtist de aangewezen stap.

Frequently Asked Questions