Afvallen lukt niet: wat kan de huisarts doen?

Afvallen lukt niet en je vraagt je af of de huisarts kan helpen: dat is een terechte vraag. Wanneer gewicht ondanks serieuze inspanningen niet daalt, kunnen hormonale, metabole of medicamenteuze factoren een rol spelen. De huisarts kan onderliggende oorzaken opsporen, gericht bloedonderzoek aanvragen en een persoonlijk begeleidingsplan opstellen. In dit artikel lees je wanneer een consult zinvol is, wat de arts onderzoekt en welke begeleiding via de huisartsenpraktijk beschikbaar is.

Wanneer is afvallen medisch gezien moeilijker dan verwacht?

Afvallen is medisch gezien moeilijker dan verwacht wanneer iemand ondanks consistent calorietekort en beweging nauwelijks gewicht verliest, door verstoorde hormonale systemen, medicijngebruik, slaaptekort of langdurig bestaand overgewicht.

Afvallen is medisch gezien moeilijker dan verwacht wanneer iemand ondanks een consistent calorietekort en voldoende beweging gedurende meerdere maanden nauwelijks gewicht verliest, of wanneer het gewicht steeds terugkeert na een periode van verlies. Dit is geen kwestie van onvoldoende wilskracht: het menselijk lichaam beschikt over complexe hormonale en metabole mechanismen die het gewicht actief proberen te handhaven. Vetweefsel produceert hormonen zoals leptine, en de darm geeft signalen af via hormonen zoals GLP-1, die samen de eetlust en het energieverbruik reguleren.^[13] Bij sommige mensen met overgewicht of obesitas kunnen deze systemen verstoord zijn, waardoor gewichtsverlies extra moeilijk wordt. De mate waarin dit speelt, verschilt per persoon.

Er zijn ook specifieke situaties die afvallen extra kunnen bemoeilijken:

• Langdurig bestaand overgewicht, waarbij het lichaam een hoger gewicht als 'normaal' is gaan beschouwen

• Leeftijd en hormonale veranderingen, zoals de overgang bij vrouwen of een dalend testosterongehalte bij mannen

• Bepaalde medicijnen, zoals sommige antidepressiva, corticosteroïden of antipsychotica, die gewichtstoename als bijwerking kunnen hebben; niet elk middel binnen deze groepen heeft een klinisch relevante invloed op het gewicht

• Slaaptekort en chronische stress, die de hormoonbalans kunnen verstoren en de eetlust verhogen

Volgens de NHG-standaard Obesitas wordt obesitas, gedefinieerd als een BMI van 30 kg/m² of hoger, beschouwd als een chronische aandoening die medische aandacht verdient. Overgewicht (BMI 25 tot 29,9 kg/m²) is geen chronische aandoening, maar kan bij aanwezige comorbiditeiten wel aanleiding zijn voor begeleiding. Wanneer afvallen ondanks serieuze inspanningen niet lukt, is een gesprek met de eigen huisarts een logische en zinvolle stap. Meer informatie is te vinden op Thuisarts.nl.

Wat kan de huisarts voor je doen als afvallen niet lukt?

De huisarts brengt de voorgeschiedenis in kaart, vraagt gericht bloedonderzoek aan, beoordeelt medicatiegebruik en kan verwijzen naar een diëtist, leefstijlcoach of gespecialiseerd obesitascentrum.

De huisarts kan bij aanhoudend overgewicht een gestructureerde beoordeling uitvoeren, onderliggende oorzaken opsporen en een persoonlijk begeleidingsplan opstellen. Een consult begint doorgaans met het in kaart brengen van de voorgeschiedenis: eetpatroon, beweging, slaap, stress, medicatiegebruik en eventuele eerdere pogingen om af te vallen. Op basis hiervan besluit de huisarts of aanvullend onderzoek nodig is.

Concreet kan de huisarts:

• Bloedonderzoek aanvragen om schildklierafwijkingen en diabetes type 2 of prediabetes op te sporen; screening op diabetes en prediabetes gebeurt in de eerste lijn met nuchtere bloedglucose (in mmol/L) en/of HbA1c, conform de NHG-standaard Diabetes mellitus type 2^[3]

• Medicatiegebruik beoordelen en zo nodig alternatieven bespreken voor middelen die gewichtstoename kunnen bevorderen

• Doorverwijzen naar een diëtist, een leefstijlcoach of een gespecialiseerd obesitascentrum, afhankelijk van de ernst van het overgewicht en de aanwezige comorbiditeiten

• Een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) indiceren, een gestructureerd programma dat in Nederland onder voorwaarden vergoed kan worden vanuit de basisverzekering; de indicatiestelling verloopt via de huisarts en de actuele vergoedingsvoorwaarden worden vastgesteld door het Zorginstituut Nederland^[5][6]

• Medicamenteuze behandeling bespreken, wanneer leefstijlinterventies onvoldoende effect hebben en wordt voldaan aan de indicatiecriteria zoals beschreven in de productinformatie van het betreffende middel; in Nederland is vergoeding van gewichtsbehandelende medicatie doorgaans beperkt en afhankelijk van specifieke voorwaarden; bespreek dit met de huisarts of zorgverzekeraar

De NHG-standaard Obesitas benadrukt dat behandeling van overgewicht een langdurig proces is waarbij continuïteit van begeleiding essentieel is.^[1] De huisarts is daarin een centrale schakel, maar werkt bij voorkeur samen met andere zorgverleners. Bij urgente klachten buiten kantooruren, zoals plotselinge pijn op de borst of ernstige kortademigheid, is de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt. Bel 112 uitsluitend bij een levensbedreigende situatie.

Welke oorzaken onderzoekt een arts bij aanhoudend overgewicht?

De arts onderzoekt gerichte oorzaken zoals hypothyreoïdie, prediabetes, PCOS, hypercortisolisme en medicatie-geïnduceerde gewichtstoename op basis van klachten en klinische aanwijzingen.

Bij aanhoudend overgewicht gaat de huisarts na of er een medische oorzaak is die gewichtsverlies belemmert. Aanvullend onderzoek wordt in Nederland gericht ingezet op basis van klachten en klinische aanwijzingen, niet routinematig voor alle mogelijke oorzaken tegelijk.

De meest onderzochte oorzaken zijn:

• Hypothyreoïdie: een traag werkende schildklier verlaagt het basaalmetabolisme en kan gewichtstoename veroorzaken; bloedonderzoek naar TSH en vrij T4 wordt aangevraagd wanneer er klachten of aanwijzingen zijn die passen bij schildklierproblematiek, conform de NHG-standaard Schildklieraandoeningen^[4]

• Prediabetes en diabetes type 2: screening vindt in de eerste lijn plaats met nuchtere bloedglucose (in mmol/L) en/of HbA1c; verminderde glucosetolerantie gaat vaak gepaard met vetopslag, met name rond de buik

• PCOS bij vrouwen: polycysteus-ovariumsyndroom gaat vaak gepaard met hormonale disbalans en moeite met afvallen; bij passende klachten kan de huisarts gericht onderzoek aanvragen of verwijzen^[12][14]

• Hypercortisolisme (syndroom van Cushing): zeldzaam; overproductie van cortisol leidt tot karakteristieke vetophoping en gewichtstoename; aanvullende diagnostiek of verwijzing naar een internist of endocrinoloog is aangewezen wanneer er specifieke klinische signalen zijn

• Medicatie-geïnduceerde gewichtstoename: diverse geneesmiddelen, waaronder sommige antidepressiva en antipsychotica, kunnen het gewicht beïnvloeden; het Farmacotherapeutisch Kompas biedt neutrale informatie over bijwerkingen per middel^[9][10]

• Psychische factoren: depressie, angststoornissen en eetbuistoornissen (zoals binge-eating disorder) spelen bij een deel van de patiënten een rol

Naast deze medische oorzaken brengt de arts ook leefstijlfactoren in kaart: slaapkwaliteit, stressniveau, alcoholgebruik en eetgedrag. Wanneer er een sterk vermoeden bestaat van een zeldzame endocriene aandoening of wanneer eerstelijnsbehandeling onvoldoende resultaat geeft, kan de huisarts in Nederland verwijzen naar een internist, endocrinoloog of gespecialiseerd obesitascentrum. Een goede diagnose is de basis voor een effectief behandelplan.

Leefstijladvies en begeleiding via de huisartsenpraktijk

Via de huisartsenpraktijk zijn voedingsadvies, bewegingsbegeleiding en een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) beschikbaar, waarbij de POH een centrale begeleidende rol vervult.

De huisartsenpraktijk biedt in Nederland meerdere vormen van leefstijlbegeleiding die verder gaan dan een enkel adviesgesprek. De praktijkondersteuner (POH) speelt hierin een belangrijke rol: zij of hij kan regelmatige gesprekken voeren over voeding, beweging en gedragsverandering, en de voortgang monitoren. Dit laagdrempelige contact maakt het makkelijker om tijdig bij te sturen wanneer een aanpak niet werkt.

Een belangrijk instrument is de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI), een wetenschappelijk onderbouwd programma dat bestaat uit begeleiding op het gebied van voeding, beweging en gedrag, uitgevoerd door gecertificeerde zorgverleners. In Nederland gelden de volgende toelatingscriteria voor vergoeding vanuit de basisverzekering: doorgaans een BMI van 30 kg/m² of hoger, of een BMI van 25 tot 29,9 kg/m² in combinatie met ten minste één gewichtsgerelateerde comorbiditeit.^[5][6] De indicatiestelling verloopt via de huisarts. GLI-programma's duren gemiddeld twee jaar en omvatten zowel groeps- als individuele sessies. Erkende programma's in Nederland zijn onder andere COOL, SLIMMER en BeweegKuur. Het Zorginstituut Nederland stelt de vergoedingsvoorwaarden vast; het is raadzaam de actuele situatie te bespreken met de huisarts of zorgverzekeraar, omdat de vergoedingsregels kunnen wijzigen. Actuele informatie is ook te vinden op Thuisarts.nl en via het RIVM.

Praktische elementen van leefstijlbegeleiding via de huisartsenpraktijk zijn:

• Voedingsadvies via een diëtist, gericht op een haalbaar en volwaardig eetpatroon, niet op een tijdelijk dieet

• Bewegingsadvies afgestemd op de fysieke mogelijkheden, met aandacht voor opbouw en duurzaamheid

• Gedragsmatige ondersteuning, zoals motiverende gespreksvoering en het herkennen van eetgedrag dat samenhangt met emoties of gewoonten

• Monitoring van gewicht en gezondheidsparameters, zodat vooruitgang zichtbaar wordt en risicofactoren tijdig worden gesignaleerd

Wanneer leefstijlbegeleiding onvoldoende resultaat geeft, kan de huisarts verdere stappen bespreken, waaronder verwijzing naar een specialist of een gespecialiseerd obesitascentrum. Bij een BMI van 40 kg/m² of hoger, of een BMI van 35 kg/m² of hoger in combinatie met ernstige comorbiditeiten, kan bariatrische chirurgie worden overwogen; verwijzing verloopt in Nederland via de huisarts.^[8][10] De eigen huisarts blijft het eerste aanspreekpunt voor vragen over gewicht en gezondheid. Bij bijwerkingen van geneesmiddelen die worden gebruikt in het kader van gewichtsbehandeling, kunnen meldingen worden gedaan bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Frequently Asked Questions