Hormonen en overgewicht: oorzaken en aanpak

Hormonen en overgewicht zijn nauw met elkaar verbonden: hormonen zoals insuline, leptine, ghreline, cortisol en schildklierhormonen sturen honger, verzadiging en vetopslag aan. Overgewicht kan op zijn beurt de hormoonbalans verstoren, waardoor een zichzelf versterkende cyclus ontstaat. In dit artikel leest u welke hormonen een rol spelen, wanneer een hormonale oorzaak waarschijnlijk is, hoe diagnostiek in Nederland verloopt en wat u zelf kunt doen om de hormoonhuishouding te ondersteunen.

Welke hormonen beïnvloeden je gewicht?

Insuline, leptine, ghreline, cortisol, schildklierhormonen en geslachtshormonen reguleren samen energiebalans, vetopslag en eetlust via een complex, onderling afhankelijk netwerk.

Meerdere hormonen werken samen om lichaamsgewicht te reguleren, waaronder insuline, leptine, ghreline, cortisol en schildklierhormonen. Elk van deze stoffen heeft een specifieke rol in de energiebalans, het vetmetabolisme en het honger- en verzadigingsgevoel.

Insuline, aangemaakt door de alvleesklier, regelt de opname van glucose in cellen. Insuline remt ook de afbraak van vet (lipolyse) en bevordert vetopslag wanneer de bloedsuikerspiegel (gemeten in mmol/L) langdurig verhoogd is.^[6] Dit is een fysiologisch proces; pas bij aanhoudend hoge insulinespiegels, zoals bij insulineresistentie, kan dit bijdragen aan gewichtstoename.

Leptine wordt geproduceerd door vetcellen en geeft aan de hersenen het signaal dat er voldoende energie beschikbaar is, waardoor de eetlust afneemt.^[10][11] Ghreline werkt tegengesteld: dit hormoon stijgt voor een maaltijd en stimuleert honger.^[13] Naast leptine en ghreline spelen ook darmhormonen zoals GLP-1 en PYY een rol bij het verzadigingsgevoel, evenals adipokines zoals adiponectine, die de insulinegevoeligheid beïnvloeden.

Cortisol, het zogenoemde stresshormoon dat door de bijnieren wordt aangemaakt, beïnvloedt de vetverdeling en kan bij langdurig verhoogde spiegels mogelijk bijdragen aan gewichtstoename, met name rond de buik.

Schildklierhormonen (T3 en T4) bepalen mede hoe snel het lichaam energie verbrandt. Een trage schildklier (hypothyreoïdie) verlaagt het basaalmetabolisme en kan gewichtstoename veroorzaken, hoewel deze toename in de praktijk doorgaans beperkt is en deels door vochtretentie wordt verklaard.^[1] Dit wordt beschreven in de NHG-Standaard Schildklieraandoeningen en op Thuisarts.nl.

Daarnaast spelen geslachtshormonen zoals oestrogeen en testosteron een rol. Oestrogeen beïnvloedt de vetverdeling bij vrouwen, terwijl een laag testosterongehalte bij mannen kan samengaan met meer vetmassa en minder spiermassa. Al deze hormonen werken niet onafhankelijk van elkaar: ze vormen een complex netwerk dat voortdurend reageert op voeding, beweging, slaap en stress.

Hoe verstoort overgewicht de hormoonbalans?

Overgewicht veroorzaakt leptineresistentie en insulineresistentie, verlaagt adiponectine en verstoort via slaapapneu de leptine-ghrelinebalans, waardoor gewichtsverlies extra moeilijk wordt.

Overgewicht kan op zijn beurt de hormoonhuishouding verstoren, waardoor een zichzelf versterkende cyclus ontstaat die gewichtsverlies bemoeilijkt. Dit mechanisme wordt ook wel hormonale dysregulatie bij obesitas genoemd.

Een van de bekendste verstoringen is leptineresistentie. Bij mensen met overgewicht zijn de leptinespiegels vaak verhoogd, maar de hersenen reageren minder gevoelig op het signaal. Het gevolg is dat het verzadigingsgevoel verminderd blijft, ook al zijn er voldoende vetreserves aanwezig. Op vergelijkbare wijze kan insulineresistentie ontstaan: cellen reageren minder goed op insuline, waardoor de alvleesklier meer insuline moet aanmaken om de bloedsuikerspiegel in mmol/L te reguleren. Dit bevordert verdere vetopslag. Bij obesitas daalt ook de spiegel van adiponectine, een adipokine dat de insulinegevoeligheid ondersteunt; een lagere adiponectinespiegel draagt bij aan insulineresistentie.^[17]

Overgewicht gaat ook gepaard met laaggradige chronische ontsteking van vetweefsel, wat mogelijk de cortisolregulatie kan beïnvloeden. Verhoogde cortisolspiegels kunnen op hun beurt de eetlust stimuleren en de opslag van buikvet bevorderen. Bij vrouwen kan overgewicht leiden tot verhoogde oestrogeenproductie in vetweefsel, wat de hormonale balans verder verstoort; bij mannen kan dit bijdragen aan een relatief lagere testosteronspiegel.

Slaapgebrek, dat vaker voorkomt bij mensen met overgewicht (onder andere door slaapapneu), verlaagt leptine en verhoogt ghreline, waardoor de eetlust toeneemt.^[14][15] Dit illustreert hoe overgewicht en hormonale ontregeling elkaar wederzijds kunnen versterken, en waarom een aanpak die alleen gericht is op caloriebeperking niet altijd voldoende is. De Zorgstandaard Obesitas van het Partnerschap Overgewicht Nederland (PON) en Thuisarts.nl bieden meer informatie over dit samenspel.

Wanneer is een hormonale oorzaak van overgewicht waarschijnlijk?

Een hormonale oorzaak is waarschijnlijk bij snelle onverklaarde gewichtstoename met bijkomende klachten zoals extreme vermoeidheid, kouwelijkheid, menstruatiestoornissen of een afwijkende vetverdeling.

Een hormonale aandoening als primaire oorzaak van overgewicht is relatief zeldzaam, maar verdient overweging wanneer gewichtstoename gepaard gaat met specifieke bijkomende klachten of een atypisch patroon. De meest voorkomende hormonale aandoeningen die samengaan met gewichtstoename zijn hypothyreoïdie, het syndroom van Cushing en het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS).

Bij hypothyreoïdie zijn vermoeidheid, kouwelijkheid, droge huid, obstipatie en een trage hartslag veelvoorkomende signalen naast gewichtstoename. De gewichtstoename is doorgaans beperkt en wordt deels veroorzaakt door vochtretentie.

Het syndroom van Cushing, veroorzaakt door langdurig verhoogde cortisolspiegels, kenmerkt zich door een karakteristieke vetverdeling: ronde gelaatstrekken (maangelaat), een vetbult in de nek en dunne armen en benen bij een dikke romp. Hoge bloeddruk, blauwe plekken die gemakkelijk ontstaan en paarse striemen op de huid zijn aanvullende signalen.

PCOS treft vrouwen in de vruchtbare leeftijd. In Nederland wordt de diagnose PCOS gesteld aan de hand van de Rotterdam-criteria: ten minste twee van de drie kenmerken zijn aanwezig, namelijk onregelmatige of uitblijvende eisprong, klinische of biochemische tekenen van verhoogd androgeen, en polycysteuze eierstokken op echografie.^[18] Andere oorzaken van vergelijkbare klachten, zoals schildklieraandoeningen of verhoogde prolactinespiegels, worden eerst uitgesloten. Gewichtstoename is bij PCOS zowel een gevolg als een verergerende factor. Meer informatie is te vinden op Thuisarts.nl en in de NVOG-richtlijn PCOS.

In Nederland is medicatie een veelvoorkomende maar soms over het hoofd geziene oorzaak van gewichtstoename. Corticosteroïden, bepaalde antipsychotica, antidepressiva, insuline en sulfonylureumderivaten kunnen gewichtstoename veroorzaken.^[5][7] Wie vermoedt dat een geneesmiddel bijdraagt aan gewichtstoename, bespreekt dit met de eigen huisarts of apotheker.

De volgende signalen rechtvaardigen contact met de eigen huisarts:

• Snelle, onverklaarde gewichtstoename zonder verandering in eetpatroon of beweging

• Gewichtstoename gecombineerd met extreme vermoeidheid, kouwelijkheid of haaruitval

• Veranderingen in menstruatiecyclus bij vrouwen

• Zichtbare veranderingen in vetverdeling of huidafwijkingen

• Gewichtstoename bij kinderen of adolescenten, zeker wanneer de lengtegroei afneemt of stilstaat

Belangrijk is dat de meeste gevallen van overgewicht geen aanwijsbare hormonale oorzaak hebben. Leefstijlfactoren blijven in de meerderheid van de gevallen de voornaamste verklaring.

Onderzoek en diagnose bij hormonale gewichtsproblemen

De huisarts start diagnostiek met bloedonderzoek; TSH voor hypothyreoïdie, speekselcortisol of dexamethasontest voor Cushing, en LH/FSH/testosteron voor PCOS.

In Nederland is de huisarts het eerste aanspreekpunt bij vermoeden van een hormonale oorzaak van overgewicht, en bloedonderzoek vormt doorgaans de eerste stap in de diagnostiek. Op basis van de klachten en de bevindingen bij lichamelijk onderzoek bepaalt de huisarts welke hormoonwaarden worden gemeten.

Bij vermoeden van hypothyreoïdie wordt het TSH (thyroïdstimulerend hormoon) bepaald, eventueel aangevuld met vrij T4. Een verhoogd TSH in combinatie met een verlaagd vrij T4 bevestigt de diagnose, conform de NHG-Standaard Schildklieraandoeningen.

Voor het uitsluiten van het syndroom van Cushing zijn aanvullende tests nodig. In Nederland wordt als laagdrempelige eerste screening doorgaans de meting van het laat-avond-speekselcortisol gebruikt. Aanvullend kunnen een 24-uurs urineonderzoek op vrij cortisol of een lage-dosis dexamethasononderdrukkingstest worden ingezet. Dit onderzoek vindt meestal plaats in overleg met of na verwijzing naar een internist of endocrinoloog, conform de richtlijnen van de Nederlandse Vereniging voor Endocrinologie en BijnierNET.

Bij vrouwen met kenmerken van PCOS worden hormoonspiegels bepaald zoals LH, FSH, testosteron en SHBG. Aanvullend worden TSH en prolactine gemeten om andere oorzaken uit te sluiten; in sommige gevallen ook 17-OH-progesteron. Een echografie van de eierstokken maakt deel uit van de diagnostiek conform de Rotterdam-criteria. Meer informatie staat in de NVOG-richtlijn PCOS.

Screening op stoornissen in de glucoseregulatie, die samenhangen met insulineresistentie, vindt in Nederland in de eerstelijn plaats via nuchtere bloedglucose (in mmol/L) en/of HbA1c, conform de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2. Een orale glucosetolerantietest (OGTT) wordt alleen op specifieke indicatie ingezet. Routinematige bepaling van nuchtere insulinespiegels wordt in de Nederlandse eerstelijnszorg niet aanbevolen.

Het kader voor diagnostiek en begeleiding van mensen met overgewicht in Nederland wordt geboden door de Zorgstandaard Obesitas van het Partnerschap Overgewicht Nederland (PON) en de relevante NHG-zorgmodules en handreikingen over leefstijl en obesitas. Wanneer een hormonale oorzaak is uitgesloten of behandeld maar het gewicht toch een probleem blijft, wordt de begeleiding voortgezet op basis van leefstijlinterventie, eventueel in een multidisciplinair kader. Het Farmacotherapeutisch Kompas geeft richtlijnen voor medicamenteuze behandeling van de onderliggende hormonale aandoening.

Leefstijl en hormonen: wat kun je zelf doen?

Voeding met weinig bewerkte producten, minimaal 150 minuten beweging per week, 7 tot 9 uur slaap en stressreductie verbeteren aantoonbaar de insulinegevoeligheid en leptine-ghrelinebalans.

Leefstijlveranderingen hebben een meetbaar effect op de hormoonhuishouding en kunnen de cyclus van hormonale ontregeling bij overgewicht doorbreken. Voeding, beweging, slaap en stressbeheersing zijn de vier pijlers waarop dit effect berust.

Een voedingspatroon met weinig sterk bewerkte producten, voldoende vezels en een beperkte hoeveelheid toegevoegde suikers helpt insulinespiegels stabieler te houden. Regelmatige lichaamsbeweging, zowel duurtraining als krachttraining, verbetert de insulinegevoeligheid en ondersteunt een gezonde spiermassa, wat het basaalmetabolisme ten goede komt. De Nederlandse beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad adviseren voor volwassenen minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, aangevuld met spier- en botversterkende activiteiten op minimaal 2 dagen per week. Daarnaast wordt aanbevolen om langdurig zitten zoveel mogelijk te beperken.

Voldoende en kwalitatief goede slaap (7 tot 9 uur per nacht voor volwassenen) is essentieel voor de regulatie van leptine en ghreline.^[3][14] Slaaptekort verhoogt de ghrelinespiegels en verlaagt leptine, wat de eetlust vergroot. Bij vermoeden van slaapapneu is het raadzaam dit te bespreken met de eigen huisarts, omdat behandeling hiervan ook de hormonale balans kan verbeteren.

Chronische stress verhoogt de cortisolproductie. Ontspanningstechnieken zoals mindfulness, ademhalingsoefeningen of voldoende hersteltijd kunnen helpen de cortisolspiegel te normaliseren. Roken en overmatig alcoholgebruik beïnvloeden eveneens de hormoonhuishouding negatief en worden afgeraden.

In Nederland kan een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) onder bepaalde voorwaarden vergoed worden vanuit de basisverzekering.^[8][9] De eigen huisarts kan beoordelen of iemand hiervoor in aanmerking komt, conform de kaders van Zorginstituut Nederland.

Belangrijk is dat leefstijlveranderingen bij een vastgestelde hormonale aandoening een aanvulling zijn op de medische behandeling, niet een vervanging ervan. Thuisarts.nl biedt toegankelijke informatie over gezonde leefgewoonten. Bij aanhoudende klachten of twijfel is de eigen huisarts het juiste aanspreekpunt voor persoonlijk advies; buiten kantooruren kan de huisartsenpost worden geraadpleegd voor urgente vragen.

Scientific References

1. NHG-Standaard Schildklieraandoeningen.
2. NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2.
3. NHG-Standaard Slaapproblemen.
4. NHG-Standaard Obesitas.
5. Sulfonylureumderivaten – groepstekst.
6. Obesitas – indicatietekst.
7. Gewichtstoename en antipsychotica.
8. Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) (Zvw).
9. Standpunt gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) bij overgewicht en obesitas.
10. The Leptin Resistance. Advances in Experimental Medicine and Biology.
11. Novel mechanisms involved in leptin sensitization in obesity. Biochemical Pharmacology.
12. Leptin resistance in obesity: An epigenetic landscape. Life Sciences.
13. Effects of ghrelin in energy balance and body weight homeostasis. Hormones (Athens).
14. Elevated ghrelin predicts food intake during experimental sleep restriction. Obesity (Silver Spring).
15. Chronic Circadian Disruption and Sleep Restriction Influence Subjective Hunger, Appetite, and Food Preference. Nutrients.
16. Effects of sleep restriction on metabolism-related parameters in healthy adults: A comprehensive review and meta-analysis of randomized controlled trials. Sleep Medicine Reviews.
17. Adiponectin Resistance in Obesity: Adiponectin Leptin/Insulin Interaction. Advances in Experimental Medicine and Biology.
18. Polycystic Ovary Syndrome: Pathophysiology and Controversies in Diagnosis. Diagnostics (Basel).
19. Biochemical diagnosis of hypercortisolism: When and how? Vitamins and Hormones.
20. Late-night salivary cortisol and cortisone should be the initial screening test for Cushing's syndrome. Endocrine Connections.
21. Two-day low-dose dexamethasone suppression test more accurate than overnight 1-mg in women taking oral contraceptives. Endocrinology, Diabetes & Metabolism.

Frequently Asked Questions