Behandeling overgewicht: opties in Nederland

Behandeling van overgewicht vraagt om een persoonlijke aanpak, want overgewicht is een chronische, multifactoriële aandoening met uiteenlopende oorzaken. In Nederland zijn meerdere behandelopties beschikbaar, van de vergoede Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) tot medicamenteuze therapie en bariatrische chirurgie. De huisarts is het eerste aanspreekpunt en stelt samen met de patiënt een behandelplan op. Dit artikel geeft een overzicht van oorzaken, risico's, beschikbare behandelingen en de rol van de huisarts bij de begeleiding van overgewicht in Nederland.

Wat zijn de oorzaken en risico's van overgewicht?

Overgewicht is een multifactoriële aandoening waarbij genetische aanleg, hormonen, geneesmiddelen en leefomgeving een rol spelen; het verhoogt het risico op type 2 diabetes, hart- en vaatziekten, slaapapneu en bepaalde vormen van kanker.

Overgewicht ontstaat wanneer de energie-inname structureel hoger is dan het energieverbruik, maar de onderliggende oorzaken zijn zelden eenvoudig. Genetische aanleg, hormonale factoren, slaaptekort, bepaalde geneesmiddelen (zoals corticosteroïden of antipsychotica) en een omgeving die ongezond eetgedrag bevordert, spelen allemaal een rol. Ook psychosociale factoren zoals stress en emotie-eten dragen bij. Overgewicht is daarmee een chronische, multifactoriële aandoening en geen kwestie van wilskracht alleen.

In Nederland wordt overgewicht vastgesteld aan de hand van de Body Mass Index (BMI). Een BMI van 25 tot 30 kg/m² geldt als overgewicht, een BMI van 30 kg/m² of hoger als obesitas.^[10][11] Naast het BMI is de buikomvang een belangrijke maat voor het risico op hart- en vaatziekten. Volgens de NHG-standaard Obesitas gelden voor mensen van Europese afkomst de volgende drempelwaarden: een verhoogd risico bij een buikomvang van 80 cm of meer bij vrouwen en 94 cm of meer bij mannen; een sterk verhoogd risico bij meer dan 88 cm (vrouwen) respectievelijk meer dan 102 cm (mannen).^[10][12] Voor mensen van Zuid-Aziatische, Chinese of andere niet-Europese afkomst gelden lagere drempelwaarden, en ook de BMI-grenzen waarbij het gezondheidsrisico toeneemt kunnen voor deze groepen lager liggen.^[10][12] Een individuele risicobeoordeling door de huisarts is daarom altijd noodzakelijk.

Overgewicht verhoogt het risico op diverse ernstige aandoeningen, waaronder:

• Type 2 diabetes mellitus

• Hart- en vaatziekten, waaronder hypertensie en coronairlijden

• Slaapapneu

• Gewrichtsklachten, met name artrose van knie en heup

• Bepaalde vormen van kanker, zoals darmkanker en borstkanker

• Niet-alcoholische leververvetting (NAFLD)

De NHG-standaard Obesitas benadrukt dat het risicoprofiel niet alleen afhangt van het gewicht zelf, maar ook van de aanwezigheid van comorbiditeiten en de verdeling van het lichaamsvet. Meer informatie over oorzaken en risico's is te vinden op Thuisarts.nl.

Welke behandelingen voor overgewicht zijn beschikbaar in Nederland?

In Nederland zijn leefstijlinterventies (GLI), medicamenteuze therapie (semaglutide, tirzepatide, orlistat) en bariatrische chirurgie beschikbaar; de keuze hangt af van BMI, comorbiditeiten en individuele situatie.

In Nederland zijn meerdere behandelvormen beschikbaar voor overgewicht, variërend van leefstijlinterventies tot medicamenteuze therapie en bariatrische chirurgie. De keuze hangt af van de ernst van het overgewicht, de aanwezigheid van comorbiditeiten en de individuele situatie van de patiënt.

Leefstijlinterventies vormen de basis van elke behandeling. De Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), die in Nederland onder voorwaarden vergoed wordt vanuit de basisverzekering, combineert begeleiding op het gebied van voeding, beweging en gedragsverandering. Programma's zoals SLIMMER, CooL en BeweegKuur zijn erkende GLI-vormen (zie RIVM Loket Gezond Leven voor een actueel overzicht).

Medicamenteuze behandeling is beschikbaar voor specifieke patiëntengroepen. De toelatingsroute verschilt per middel:

• Semaglutide (Wegovy, GLP-1-receptoragonist), subcutaan toegediend: centraal toegelaten door de Europese Commissie op advies van het EMA^[1][2]

• Tirzepatide (Mounjaro, gecombineerde GIP- en GLP-1-receptoragonist), subcutaan toegediend: centraal toegelaten door de Europese Commissie op advies van het EMA

• Orlistat (remt vetopname in de darm): nationaal toegelaten via het CBG (College ter Beoordeling van Geneesmiddelen). Orlistat 120 mg (Xenical) is receptplichtig; orlistat 60 mg (Alli) is in Nederland zonder recept verkrijgbaar als zelfzorgmiddel^[5][6]

Het Zorginstituut Nederland beoordeelt of geneesmiddelen voor gewichtsbeheersing in aanmerking komen voor vergoeding vanuit de basisverzekering. Op basis van de actuele standpunten van het Zorginstituut Nederland worden gewichtsbeheersingsmiddelen zoals Wegovy en Mounjaro in Nederland niet vergoed vanuit de basisverzekering, waardoor patiënten deze kosten doorgaans zelf dragen.^[17][18] Vergoedingsvoorwaarden kunnen per indicatie en per verzekeraar verschillen; raadpleeg altijd de eigen zorgverzekeraar of het Farmacotherapeutisch Kompas voor de meest actuele informatie.

Bariatrische chirurgie (zoals een maagverkleining of gastric bypass) is een optie bij ernstige obesitas (BMI boven 40 kg/m², of boven 35 kg/m² met ernstige comorbiditeiten) wanneer andere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad en na een multidisciplinaire beoordeling.^[14][9] Verwijzing verloopt via de huisarts naar een gespecialiseerd bariatrisch centrum, conform de Nederlandse richtlijn voor bariatrische en metabole chirurgie (NVvH).

Wanneer komen leefstijlinterventies en medicatie in aanmerking?

Leefstijlinterventies komen in aanmerking vanaf BMI 25 kg/m²; medicatie wordt overwogen vanaf BMI 27 tot 30 kg/m² met comorbiditeiten, altijd als aanvulling op een leefstijlprogramma en na individuele beoordeling door een arts.

Leefstijlinterventies komen in aanmerking als eerste stap bij iedereen met overgewicht (BMI boven 25 kg/m²), terwijl medicamenteuze behandeling pas wordt overwogen bij een hogere BMI en aanvullende risicofactoren. Volgens de NHG-standaard Obesitas en het Farmacotherapeutisch Kompas geldt medicatie als aanvulling op, en niet als vervanging van, een leefstijlprogramma.

De GLI wordt in Nederland vergoed vanuit de basisverzekering voor volwassenen met een BMI van 25 kg/m² of hoger in combinatie met een gewichtsgerelateerde comorbiditeit, of voor iedereen met een BMI van 30 kg/m² of hoger.^[17][18] Voor de GLI geldt in Nederland geen eigen risico; dit is preventieve zorg binnen het basispakket (zie Zorginstituut Nederland en Rijksoverheid.nl voor actuele voorwaarden).

Voor medicamenteuze behandeling gelden de volgende algemene criteria op basis van de goedgekeurde productinformatie:

• Semaglutide (Wegovy): BMI van 30 kg/m² of hoger, of BMI van 27 kg/m² of hoger met ten minste één gewichtsgerelateerde comorbiditeit, als aanvulling op een caloriearm dieet en verhoogde lichamelijke activiteit.^[1][2] Wegovy mag niet worden gecombineerd met andere GLP-1-receptoragonisten.

• Tirzepatide (Mounjaro): BMI van 30 kg/m² of hoger, of BMI van 27 kg/m² of hoger met ten minste één gewichtsgerelateerde comorbiditeit, als aanvulling op een caloriearm dieet en verhoogde lichamelijke activiteit^[3][4]

• Orlistat: BMI van 28 kg/m² of hoger met risicofactoren, of BMI van 30 kg/m² of hoger

Medicatie wordt niet aanbevolen tijdens zwangerschap of borstvoeding. Voor vrouwen die orale anticonceptiva gebruiken en starten met tirzepatide (Mounjaro), adviseert de productinformatie om gedurende vier weken na de start en na elke dosisverhoging aanvullende of barrière-anticonceptie te gebruiken, omdat tirzepatide de maaglediging vertraagt en daarmee de opname van orale anticonceptiva kan beïnvloeden. Voor subcutaan semaglutide (Wegovy) is geen klinisch relevante invloed op orale anticonceptiva aangetoond.^[1][7] Bespreek dit altijd met de behandelend arts.

De beslissing om medicatie te starten is altijd maatwerk en vereist een individuele beoordeling door een arts, waarbij comorbiditeiten, contra-indicaties en de verwachte baten en risico's zorgvuldig worden afgewogen.

Hoe verloopt de begeleiding bij overgewicht via de huisarts?

De huisarts is het eerste aanspreekpunt, stelt een individueel behandelplan op, bewaakt bijwerkingen van medicatie en verwijst zo nodig naar diëtist, psycholoog, internist of bariatrisch chirurg.

De huisarts is in Nederland het eerste aanspreekpunt bij overgewicht en coördineert de begeleiding op basis van een individuele risicobeoordeling. Bij het eerste consult brengt de huisarts het gewicht, de BMI, de buikomvang en eventuele comorbiditeiten in kaart. Vervolgens wordt samen met de patiënt een behandelplan opgesteld, waarbij motivatie en persoonlijke doelen centraal staan.

De huisarts kan verwijzen naar:

• Een diëtist voor voedingsadvies op maat

• Een fysiotherapeut of beweegcoach voor begeleiding bij lichaamsbeweging

• Een psycholoog of gedragstherapeut bij emotie-eten of psychosociale problematiek

• Een erkend GLI-programma voor een gestructureerde gecombineerde aanpak

• Een internist of bariatrisch chirurg bij ernstige obesitas of onvoldoende resultaat

Bij het voorschrijven van GLP-1-gebaseerde middelen bewaakt de huisarts de veiligheid en effectiviteit. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, braken, diarree en obstipatie, vooral in de opstartfase. Zeldzamere maar ernstige bijwerkingen omvatten onder meer:

• Acute pancreatitis: patiënten worden geïnformeerd over het waarschuwingssignaal van aanhoudende hevige buikpijn, die directe medische aandacht vereist

• Galstenen

• Hypoglykemie: het risico is verhoogd bij gelijktijdig gebruik van insuline of sulfonylureumderivaten; de dosering van deze middelen kan aanpassing vereisen

• Dehydratie en verslechtering van de nierfunctie bij ernstige gastro-intestinale klachten; voldoende vochtinname is belangrijk

• Voorzichtigheid bij gastroparese: GLP-1-receptoragonisten vertragen de maaglediging en zijn niet aanbevolen bij ernstige gastroparese

• Anesthesie- en aspiratierisico: de vertraagde maaglediging is relevant bij geplande ingrepen onder narcose; patiënten dienen dit vooraf te melden aan de anesthesioloog

• NAION (niet-arteritische anterieure ischemische opticopathie): bij semaglutide (Wegovy) zijn gevallen gemeld van dit zeldzame oogaandoening; patiënten met plotselinge visusklachten dienen direct medische hulp te zoeken^[21][22]

• Diabetische retinopathie: een snelle verbetering van de bloedglucoseregulatie kan bij patiënten met bestaande retinopathie tijdelijk verergering veroorzaken; deze patiënten dienen te worden gevolgd^[1][7]

Vermoed u een bijwerking van een geneesmiddel? In Nederland is Bijwerkingencentrum Lareb het aangewezen meldpunt voor het rapporteren van vermoedelijke bijwerkingen.

Reguliere follow-upconsulten zijn essentieel om de voortgang te evalueren en het behandelplan bij te stellen. Daarbij kan de huisarts standaardonderzoeken uitvoeren zoals meting van bloedglucose (in mmol/L) of HbA1c, bloeddruk, lipiden en leverenzymen, en zo nodig screenen op slaapapneu. Bij spoedeisende klachten, zoals ernstige pijn op de borst of plotselinge kortademigheid, dient de patiënt 112 te bellen. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost beschikbaar. Voor niet-spoedeisende vragen over de behandeling is de eigen huisarts het juiste aanspreekpunt.

Begeleiding bij overgewicht is een langdurig proces waarbij continuïteit van zorg een belangrijke rol speelt.

Frequently Asked Questions