PCOS en overgang: klachten en behandeling

PCOS en overgang is een combinatie die veel vrouwen voor vragen stelt. Polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) is een hormonale aandoening die niet verdwijnt als de menopauze nadert, maar zich juist anders kan manifesteren. De dalende oestrogeenspiegels en relatief hoog blijvende androgenen zorgen voor een wisselwerking die zowel klassieke overgangsklachten als aanhoudende PCOS-kenmerken kan opleveren. In dit artikel leest u wat u kunt verwachten, hoe artsen de diagnose stellen en welke behandelopties beschikbaar zijn.

Wat is PCOS en hoe verandert het tijdens de overgang?

PCOS is een hormonale aandoening met onregelmatige eisprong en verhoogde androgenen, die tijdens de overgang niet verdwijnt maar verandert doordat oestrogeen daalt en androgenen relatief dominant blijven.

PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom) is een hormonale aandoening waarbij de eierstokken te veel androgenen aanmaken, de eisprong onregelmatig verloopt en er vaak kleine follikels zichtbaar zijn op echografie. Het syndroom treft naar schatting 5 tot 15 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd.^[17][1] De diagnose wordt gesteld aan de hand van de Rotterdam-criteria: ten minste twee van de drie kenmerken (onregelmatige cyclus, verhoogde androgenen, polycysteuze eierstokken) moeten aanwezig zijn, nadat andere oorzaken zijn uitgesloten.^[2][1] Andere aandoeningen die vergelijkbare klachten kunnen geven, zijn onder meer niet-klassieke congenitale bijnierhyperplasie, hyperprolactinemie, schildklierstoornissen en, zeldzamer, androgeensecreterende tumoren. Uitsluiting van deze aandoeningen is een vereiste voordat de diagnose PCOS wordt gesteld, conform de NVOG-richtlijn PCOS en de internationale PCOS-richtlijn (Monash/ESHRE/ASRM, 2023).^[1][2]

Tijdens de perimenopauze, de jaren rondom de laatste menstruatie, daalt de oestrogeenproductie geleidelijk. Bij vrouwen met PCOS kunnen de androgeenspiegels relatief hoog blijven ten opzichte van de dalende oestrogenen, waardoor androgene effecten zoals overmatige haargroei of acne kunnen aanhouden of tijdelijk toenemen. Tegelijkertijd neemt de onregelmatigheid van de cyclus toe, wat het onderscheid tussen PCOS-gerelateerde onregelmatigheden en de normale overgangsveranderingen bemoeilijkt.

Na de menopauze verdwijnen de eierstokken als bron van oestrogeen grotendeels, maar de androgeenproductie door de bijnieren blijft deels bestaan. Sommige onderzoeken suggereren dat vrouwen met PCOS de menopauze gemiddeld iets later bereiken dan vrouwen zonder PCOS, vermoedelijk doordat zij een grotere follikelreserve hebben. Dit is echter geen vaststaand gegeven en de individuele variatie is groot. Vrouwen met PCOS dragen ook een verhoogd risico op insulineresistentie en metabool syndroom, risico's die in de overgang kunnen toenemen door de veranderende hormoonbalans.

Welke klachten kun je verwachten als je PCOS hebt en in de overgang komt?

Vrouwen met PCOS in de overgang kunnen zowel overgangsklachten (opvliegers, slaapproblemen) als aanhoudende PCOS-kenmerken (hirsutisme, acne, gewichtstoename) ervaren, met een verhoogd risico op diabetes en hart- en vaatziekten.

Vrouwen met PCOS die in de overgang komen, kunnen zowel klassieke overgangsklachten als aanhoudende PCOS-gerelateerde klachten ervaren, en deze twee groepen overlappen elkaar regelmatig. Opvliegers, nachtzweten, slaapproblemen en stemmingswisselingen zijn typische overgangsklachten die ook bij vrouwen met PCOS voorkomen. Of opvliegers bij vrouwen met PCOS gemiddeld minder hevig zijn dan bij andere vrouwen is niet eenduidig aangetoond; dit verschilt sterk per persoon.

Aanhoudende PCOS-kenmerken in de overgang kunnen zijn:

• Overmatige haargroei (hirsutisme) op gezicht, borst of buik, doordat androgenen relatief dominant blijven

• Haaruitval op het hoofd (androgenetische alopecia)

• Acne of een vette huid

• Gewichtstoename, met name rond de buik, mede door insulineresistentie

• Onregelmatige of uitblijvende menstruaties, die moeilijk te onderscheiden zijn van de normale overgangsveranderingen

Belangrijke aandachtspunten bij langdurige anovulatie zijn het verhoogde risico op endometriumhyperplasie en endometriumcarcinoom door onvoldoende progesteroonstimulatie.^[12][1] Bloedverlies na de menopauze (postmenopauzaal bloedverlies) is altijd een reden om de huisarts te raadplegen, ook bij vrouwen met een bekende PCOS-voorgeschiedenis.

Daarnaast lopen vrouwen met PCOS een verhoogd risico op:

• Type 2 diabetes, door langdurige insulineresistentie

• Hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten

• Slaapapneu, dat in de overgang kan verergeren; signalen zijn luid snurken, waargenomen ademstops en ernstige slaperigheid overdag

• Stemmingsproblemen zoals angst en depressie, die zowel bij PCOS als bij de overgang vaker voorkomen

Niet elke vrouw met PCOS ervaart alle bovenstaande klachten. De ernst en combinatie van klachten verschilt per persoon en wordt mede bepaald door leefstijl, gewicht en de aanwezigheid van insulineresistentie. Een goede begeleiding richt zich op het geheel van klachten en risicofactoren.

Hoe stellen artsen PCOS vast bij vrouwen rond de menopauze?

De diagnose PCOS rond de menopauze is complex omdat overgangsveranderingen PCOS-kenmerken kunnen nabootsen; artsen gebruiken de Rotterdam-criteria aangevuld met bloedonderzoek naar androgenen, glucose en schildklierfunctie.

Het vaststellen van PCOS rond de menopauze is complexer dan bij jongere vrouwen, omdat de normale overgangsveranderingen veel PCOS-kenmerken kunnen maskeren of nabootsen. De diagnose PCOS wordt bij vrouwen in de perimenopauze nog steeds gesteld op basis van de Rotterdam-criteria, maar artsen moeten daarbij rekening houden met het feit dat de cyclus bij alle vrouwen in deze levensfase onregelmatiger wordt.

In Nederland wordt de menopauze in de huisartsenpraktijk primair klinisch vastgesteld, op basis van de klachten en de menstruatiegeschiedenis. Routinematige meting van FSH en LH wordt door de NHG-Standaard De overgang ontraden.^[3][4] Bloedonderzoek naar FSH kan in specifieke situaties zinvol zijn, bijvoorbeeld bij vrouwen jonger dan 45 jaar bij wie vroegtijdige ovariële insufficiëntie (POI) wordt vermoed, of bij gebruik van hormonale anticonceptie waarbij de cyclus wordt onderdrukt.

De huisarts zal bij vermoeden van PCOS of bij aanhoudende klachten een uitgebreide anamnese afnemen, gericht op:

• De menstruatiegeschiedenis en eventuele eerdere PCOS-diagnose

• Klachten van overmatige haargroei, acne of haaruitval

• Gewichtsverloop en buikomvang

• Familiegeschiedenis van diabetes of hart- en vaatziekten

Bloedonderzoek kan aanvullend worden ingezet. Relevante bepalingen zijn onder meer:

• Testosteron en DHEAS: als maat voor androgeenactiviteit

• Nuchtere glucose en HbA1c: om diabetes of een verhoogd risico daarop op te sporen; een orale glucosetolerantietest (OGTT, 75 g) kan worden overwogen conform de internationale PCOS-richtlijn (Monash/ESHRE/ASRM, 2023)^[1]

• Schildklierfunctie: om andere oorzaken van onregelmatige cyclus uit te sluiten

• Prolactine en 17-hydroxyprogesteron: op indicatie, om hyperprolactinemie respectievelijk niet-klassieke congenitale bijnierhyperplasie uit te sluiten

Echografie van de eierstokken is bij vrouwen boven de 40 jaar minder betrouwbaar als diagnostisch criterium, omdat het aantal follikels met de leeftijd afneemt.^[1] Artsen beoordelen de bevindingen altijd in samenhang.

Een rode vlag is snel progressieve toename van hirsutisme of tekenen van virilisatie (zoals stemverlaging of clitorishypertrofie): dit vraagt om snelle verwijzing naar gynaecologie of endocrinologie om een androgeensecreterende tumor uit te sluiten. Wanneer de diagnose onduidelijk blijft of de klachten complex zijn, kan de huisarts in Nederland doorverwijzen naar een gynaecoloog of internist met expertise in hormonale aandoeningen.

Behandelmogelijkheden bij PCOS en overgangsklachten

De behandeling is symptoomgericht en begint met leefstijlinterventie; metformine, anti-androgenen en hormonale therapie kunnen op individuele indicatie worden toegevoegd.

De behandeling van PCOS in de overgang is gericht op het verlichten van klachten, het verminderen van cardiovasculaire en metabole risico's en het verbeteren van de kwaliteit van leven. Er bestaat geen behandeling die PCOS geneest; de aanpak is altijd symptoomgericht en afgestemd op de individuele situatie.

Leefstijl als basis Een gezond voedingspatroon, voldoende beweging en gewichtsbeheersing vormen de hoeksteen van de behandeling. Zelfs een gewichtsafname van 5 tot 10 procent kan de insulinegevoeligheid verbeteren en klachten verminderen.^[1] De NHG-Standaard Obesitas benadrukt leefstijlinterventie als eerste stap. In Nederland is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) voor mensen met bepaalde BMI- en risicoprofielen vergoed vanuit de basisverzekering; de huisarts kan hiernaar verwijzen.^[11]

Medicamenteuze opties

• Metformine: bij insulineresistentie of verhoogd risico op type 2 diabetes kan de huisarts of internist metformine overwegen. Metformine is niet specifiek geregistreerd voor PCOS, maar wordt in de praktijk ingezet op geleide van de individuele situatie. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn maag-darmklachten (misselijkheid, diarree); langdurig gebruik kan leiden tot een daling van vitamine B12.^[9][10] Raadpleeg het Farmacotherapeutisch Kompas voor een volledig overzicht van bijwerkingen en contra-indicaties.

• Anti-androgenen: spironolacton kan worden overwogen bij ernstig hirsutisme of androgenetische alopecia, in overleg met een specialist. Spironolacton is voor deze indicatie in Nederland offlabel. Mogelijke bijwerkingen zijn hyperkaliëmie; regelmatige controle van kalium en nierfunctie is aangewezen. Omdat spironolacton teratogeen is, is betrouwbare anticonceptie noodzakelijk zolang zwangerschap mogelijk is.^[8][16]

• Hormonale therapie (HT): bij vrouwen met matig tot ernstige vasomotorische klachten die de kwaliteit van leven beïnvloeden, kan hormonale therapie worden besproken, conform de NHG-Standaard De overgang. HT is niet bedoeld voor cardiovasculaire preventie. Bij vrouwen met een intacte baarmoeder is een combinatie van oestrogeen en progestageen aangewezen om het baarmoederslijmvlies te beschermen; dit geldt ook bij vrouwen met PCOS en chronische anovulatie, bij wie het endometriumrisico verhoogd is. HT brengt risico's met zich mee, waaronder veneuze trombo-embolie, beroerte en, afhankelijk van de duur en het type, een mogelijk verhoogd borstkankerrisico. De keuze voor HT wordt altijd individueel afgewogen op basis van klachten, risicofactoren en contra-indicaties.

• Anticonceptie in de perimenopauze: vrouwen in de perimenopauze die nog zwanger kunnen worden, hebben anticonceptie nodig. Afhankelijk van de individuele situatie en risicofactoren kan een levonorgestrel-afgevend spiraaltje (LNG-IUD) zowel anticonceptie bieden als het baarmoederslijmvlies beschermen bij gebruik van oestrogeen. De huisarts of gynaecoloog bespreekt de meest passende optie.

• Statines en antihypertensiva: bij verhoogd cardiovasculair risico kunnen aanvullende medicijnen nodig zijn, op indicatie van de behandelend arts.

In Nederland worden gewichtsbeheersingsmedicijnen voor PCOS niet standaard vergoed vanuit de basisverzekering. De vergoedingsvoorwaarden zijn afhankelijk van de specifieke indicatie en de actuele standpunten van Zorginstituut Nederland; raadpleeg de meest recente informatie via zorginstituutnederland.nl.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts bij klachten die de kwaliteit van leven beïnvloeden, postmenopauzaal bloedverlies, snel toenemend hirsutisme of tekenen van verhoogde bloedsuiker.

Vrouwen met PCOS die overgangsklachten ervaren, doen er verstandig aan hun eigen huisarts in Nederland te raadplegen voor een persoonlijk advies en eventueel aanvullend onderzoek. Een consult is zeker zinvol wanneer:

• Klachten zoals opvliegers, slaapproblemen of stemmingswisselingen de dagelijkse kwaliteit van leven aanzienlijk beïnvloeden

• Er sprake is van aanhoudende of verergerende haargroei, acne of haaruitval

• De menstruaties volledig uitblijven en onduidelijk is of dit door PCOS of de menopauze komt

• Er bloedverlies optreedt na de menopauze, of abnormaal hevig of aanhoudend bloedverlies in de perimenopauze: dit vraagt altijd om beoordeling door de huisarts

• Er tekenen zijn van verhoogde bloedsuiker, zoals overmatige dorst, vermoeidheid of frequent urineren

• Er een familiegeschiedenis is van hart- en vaatziekten of diabetes type 2

• Eerder vastgestelde PCOS niet meer goed onder controle lijkt

• Hirsutisme of andere tekenen van verhoogde androgeenwerking snel toenemen: dit vraagt om snelle verwijzing naar gynaecologie of endocrinologie

Bij plotselinge ernstige klachten zoals hevige, aanhoudende drukkende pijn op de borst, acute neurologische uitval of ernstige kortademigheid is direct contact met 112 aangewezen. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt.

Vrouwen die bijwerkingen ervaren van medicijnen die zij voor PCOS of overgangsklachten gebruiken, kunnen deze melden bij Bijwerkingencentrum Lareb. Dit draagt bij aan de kennis over de veiligheid van geneesmiddelen in de praktijk.

Een goede samenwerking tussen huisarts, gynaecoloog en eventueel internist of endocrinoloog is bij complexe gevallen van PCOS in de overgang waardevol. Vrouwen hoeven niet te wachten tot klachten ernstig worden: tijdig overleg maakt het mogelijk om risico's vroegtijdig te signaleren en de behandeling goed af te stemmen op de veranderende hormonale situatie.

Frequently Asked Questions