Afvallen met PCOS: oorzaken en behandeling

Afvallen met PCOS is voor veel vrouwen een uitdaging door hormonale verstoringen, insulineresistentie en psychologische factoren die het gewichtsbeheer bemoeilijken. Het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) is een veelvoorkomende hormonale aandoening die de energiebalans, eetlustregulatie en vetopslag beïnvloedt. Toch kan al een bescheiden gewichtsverlies de hormoonbalans en menstruatiecyclus positief beïnvloeden. In dit artikel leest u waarom afvallen met PCOS moeilijker is, welke leefstijlveranderingen en medicatie helpen, en wanneer u het beste een arts raadpleegt.

Waarom is afvallen met PCOS vaak moeilijker dan zonder?

Insulineresistentie, verhoogde androgeenspiegels en verstoorde eetlustregulatie maken afvallen bij PCOS moeilijker dan zonder deze aandoening. Psychologische factoren zoals angst en depressie bemoeilijken het volhouden van leefstijlveranderingen.

Afvallen met het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) is voor veel vrouwen moeilijker dan zonder deze aandoening, omdat PCOS gepaard gaat met hormonale en metabole verstoringen die de energiebalans beïnvloeden. PCOS is een veelvoorkomende hormonale aandoening die wordt gekenmerkt door verhoogde androgeenspiegels, onregelmatige menstruaties en, bij echografisch onderzoek, polycysteuze ovaria.^[12][18] De diagnose wordt gesteld aan de hand van de zogenoemde Rotterdam-criteria, waarbij ten minste twee van de drie kenmerken aanwezig moeten zijn.^[12] Conform de NVOG-richtlijn PCOS worden andere oorzaken van vergelijkbare klachten, zoals een schildklieraandoening, verhoogde prolactinespiegels of niet-klassieke congenitale bijnierschorshyperplasie, eerst uitgesloten voordat de diagnose PCOS wordt gesteld.^[12]

Een centrale rol speelt insulineresistentie, die bij een aanzienlijk deel van de vrouwen met PCOS voorkomt, ook bij vrouwen met een normaal gewicht.^[13][17] Schattingen lopen uiteen afhankelijk van het PCOS-fenotype en het gewicht van de onderzochte groep. Bij insulineresistentie reageert het lichaam minder goed op insuline, waardoor de alvleesklier meer insuline aanmaakt. Verhoogde insulinespiegels stimuleren op hun beurt de aanmaak van androgenen in de eierstokken, wat de hormonale ontregeling versterkt. Dit mechanisme maakt het voor het lichaam moeilijker om vet af te breken en bevordert vetopslag, met name rondom de buik.

Er zijn aanwijzingen dat de eetlustregulatie bij PCOS verstoord kan zijn, onder meer door afwijkende spiegels van hormonen zoals ghreline en leptine, hoewel het onderzoek hiernaar nog niet eenduidig is. Of vrouwen met PCOS een structureel lager rustmetabolisme hebben, is evenmin onomstotelijk aangetoond. Psychologische factoren spelen ook een rol: PCOS gaat vaker gepaard met angst, depressie en een negatief lichaamsbeeld, wat het volhouden van leefstijlveranderingen kan bemoeilijken. Het is belangrijk te weten dat gewichtstoename op zichzelf de symptomen van PCOS kan verergeren, terwijl bescheiden gewichtsverlies de hormoonbalans en de menstruatiecyclus positief kan beïnvloeden.

Vrouwen die last hebben van snelle en onverwachte vermannelijking, een sterk vergroot clitoris, een uitblijvende menstruatie van meer dan drie maanden, of ongewoon hevig bloedverlies, worden aangeraden dit snel te bespreken met hun eigen huisarts, zodat andere oorzaken tijdig kunnen worden uitgesloten.

Welke leefstijlveranderingen helpen bij PCOS en gewicht?

Een combinatie van energiebeperkte voeding met vezelrijke koolhydraten en voldoende eiwitten, aangevuld met minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, vormt de basis. Via de huisarts kan worden verwezen naar een vergoede Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI).

Leefstijlveranderingen, met name een combinatie van voedingsaanpassing en regelmatige lichaamsbeweging, vormen de eerste stap in de behandeling van PCOS bij vrouwen met overgewicht. Uit onderzoek blijkt dat een gewichtsverlies van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht al kan leiden tot verbetering van de menstruatiecyclus, verlaging van androgeenspiegels en vermindering van insulineresistentie. Er is geen specifiek PCOS-dieet dat wetenschappelijk superieur is bewezen. De NHG-Standaard Obesitas legt de nadruk op energiebeperking, gezonde voedingspatronen en meer bewegen als basis voor gewichtsbehandeling in de eerste lijn. Voedingspatronen die de bloedsuikerspiegel stabiel houden, sluiten aan bij de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad en de adviezen van het Voedingscentrum.

Praktische voedingsadviezen die aansluiten bij deze principes zijn:

• Kies voor vezelrijke koolhydraten zoals volkorenproducten, peulvruchten en groenten, die de bloedsuikerspiegel geleidelijker laten stijgen.

• Beperk sterk bewerkte voedingsmiddelen en suikerhoudende dranken, die insulinepieken veroorzaken.

• Zorg voor voldoende eiwitten bij elke maaltijd, wat bijdraagt aan een langer verzadigd gevoel.

• Eet gevarieerd en regelmatig, in lijn met de adviezen van het Voedingscentrum.

Wat betreft beweging is een combinatie van aerobe training, zoals wandelen, fietsen of zwemmen, en krachttraining effectief gebleken voor het verbeteren van insulinegevoeligheid en het verminderen van buikvet. De Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad adviseren volwassenen minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week.^[5] Slaapkwaliteit en stressmanagement zijn eveneens relevant: chronische stress verhoogt cortisolspiegels, wat insulineresistentie kan verergeren.

In Nederland kunnen vrouwen met overgewicht of obesitas via de huisarts worden verwezen naar een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). Een GLI combineert begeleiding op het gebied van voeding, beweging en gedrag en is onder voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering. Informatie over de voorwaarden is te vinden via Zorginstituut Nederland. Begeleiding door een diëtist of leefstijlcoach met kennis van PCOS kan de kans op duurzame gedragsverandering verder vergroten.

Medicatie bij PCOS: wanneer komt dit in aanmerking?

Medicatie komt in aanmerking als leefstijlveranderingen onvoldoende helpen; metformine wordt off-label ingezet bij insulineresistentie, terwijl semaglutide en tirzepatide beschikbaar zijn op basis van BMI-criteria. PCOS zelf is geen zelfstandige indicatie voor gewichtsmedicatie.

Medicatie bij PCOS komt in aanmerking wanneer leefstijlveranderingen onvoldoende effect hebben of wanneer specifieke klachten, zoals insulineresistentie, onvruchtbaarheid of ernstig overgewicht, aanvullende behandeling vereisen. De keuze voor medicatie is altijd afhankelijk van de individuele situatie en wordt bepaald in overleg met de behandelend arts.

Metformine is een bloedsuikerverlagend middel dat in Nederland ook bij PCOS wordt ingezet, met name bij vrouwen met insulineresistentie of een verhoogd risico op diabetes mellitus type 2. Metformine verbetert de insulinegevoeligheid en kan de menstruatiecyclus reguleren. Het effect op gewicht is bescheiden en wisselend; metformine is niet geregistreerd als afslankmiddel. Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft metformine als een optie bij PCOS, maar benadrukt dat het gebruik buiten de geregistreerde indicatie (diabetes mellitus type 2) valt en dus off-label is. De inzet ervan bij PCOS vereist een weloverwogen beslissing in overleg met de arts.

Voor vrouwen met PCOS en ernstig overgewicht kunnen in Nederland, onder strikte voorwaarden, geneesmiddelen voor gewichtsbehandeling worden overwogen. De GLP-1-receptoragonist semaglutide (Wegovy) is door de Europese Commissie goedgekeurd voor gewichtsbehandeling bij volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, of bij een BMI van 27 kg/m² of hoger in combinatie met ten minste één gewichtsgerelateerde comorbiditeit. Wegovy is tevens goedgekeurd voor gebruik bij adolescenten vanaf 12 jaar met obesitas, onder specifieke voorwaarden conform de SmPC.^[1] De GIP/GLP-1-receptoragonist tirzepatide (Mounjaro) is door de Europese Commissie goedgekeurd voor gewichtsbehandeling bij volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, of bij een BMI van 27 kg/m² of hoger met ten minste één gewichtsgerelateerde comorbiditeit.

PCOS is geen zelfstandige indicatie voor deze middelen; de geregistreerde indicaties zijn gebaseerd op BMI-criteria en bijkomende aandoeningen. In Nederland zijn deze middelen voor gewichtsbehandeling op dit moment grotendeels niet vergoed vanuit de basisverzekering; de actuele vergoedingsstatus is te raadplegen via Zorginstituut Nederland. Beide middelen zijn uitsluitend op recept verkrijgbaar en vereisen medische begeleiding. Vrouwen die zwanger willen worden of zwanger zijn, komen niet in aanmerking voor deze behandelingen.

Wat zegt de huisarts of gynaecoloog over gewichtsbehandeling bij PCOS?

De huisarts is het eerste aanspreekpunt, screent op comorbiditeiten en verwijst zo nodig door naar een gynaecoloog, internist of diëtist. Multidisciplinaire samenwerking is belangrijk omdat PCOS meerdere orgaansystemen betreft.

De huisarts is in Nederland het eerste aanspreekpunt voor vrouwen met PCOS die vragen hebben over gewichtsbehandeling, en verwijst zo nodig door naar een gynaecoloog, internist of diëtist. Voor de eerste lijn zijn relevante richtlijnen onder meer de NHG-Standaard Obesitas, de NHG-Standaard CVRM en de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2. Voor specialistische diagnostiek en behandeling van PCOS is de NVOG-richtlijn PCOS leidend in Nederland. De huisarts beoordeelt de ernst van de klachten, screent op comorbiditeiten zoals diabetes mellitus type 2, hypertensie en dyslipidemie, en stelt samen met de patiënt behandeldoelen op.

Bij de diagnostische evaluatie kan de huisarts aanvullend bloedonderzoek aanvragen, waaronder nuchtere glucose of HbA1c bij verhoogd risico op diabetes mellitus type 2, en TSH en prolactine om andere oorzaken uit te sluiten. Bij een sterk verhoogd risico op diabetes mellitus type 2 kan een orale glucosetolerantietest (OGTT) worden overwogen, conform de NVOG-richtlijn.

Bij verwijzing naar de gynaecoloog staat vaak de vruchtbaarheidsvraag centraal, maar ook de hormonale behandeling van klachten zoals hirsutisme en acne. Bij complexe gevallen, zoals ernstige insulineresistentie of een sterk verhoogd cardiovasculair risico, kan verwijzing naar een internist of endocrinoloog aangewezen zijn.

Multidisciplinaire samenwerking is bij PCOS van belang, omdat de aandoening meerdere orgaansystemen betreft. In de praktijk betekent dit dat de huisarts, gynaecoloog, diëtist en soms een psycholoog of psychiater samenwerken. Vrouwen met PCOS hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van diabetes mellitus type 2 en hart- en vaatziekten op de lange termijn, wat periodieke controle van bloedglucose (in mmol/L), bloeddruk en lipiden rechtvaardigt.^[17][18] De huisarts speelt hierin een centrale coördinerende rol. Vrouwen die vragen hebben over hun gewicht in relatie tot PCOS, worden aangeraden dit te bespreken met hun eigen huisarts, die de situatie in de juiste medische context kan beoordelen.

Bijwerkingen en aandachtspunten bij behandeling van PCOS

Metformine veroorzaakt vooral maag-darmklachten bij de start; GLP-1-receptoragonisten kunnen misselijkheid, braken en zeldzaam pancreatitis geven. GLP-1-receptoragonisten moeten voor een geplande zwangerschap worden gestaakt.

Behandeling van PCOS, zowel met leefstijlinterventies als met medicatie, kent specifieke aandachtspunten en mogelijke bijwerkingen waarover vrouwen goed geïnformeerd moeten zijn. Bij metformine zijn maag-darmklachten de meest voorkomende bijwerkingen, waaronder misselijkheid, diarree en buikpijn. Deze treden vooral op bij de start van de behandeling en zijn vaak te verminderen door de dosering geleidelijk op te bouwen en het middel bij de maaltijd in te nemen.

Bij GLP-1-receptoragonisten en GIP/GLP-1-receptoragonisten, die soms bij ernstig overgewicht worden ingezet, kunnen misselijkheid, braken, diarree en obstipatie voorkomen, met name in de eerste weken van de behandeling. Aanhoudende maag-darmklachten kunnen leiden tot onvoldoende vochtinname; het is belangrijk voldoende te blijven drinken en bij aanhoudende klachten contact op te nemen met de arts. Zeldzamere maar ernstigere bijwerkingen zijn pancreatitis en galstenen. Vrouwen die deze middelen gebruiken en ernstige buikpijn ontwikkelen, moeten direct contact opnemen met hun huisarts. Andere aandachtspunten uit de productinformatie (SmPC) zijn onder meer een lichte stijging van de hartslag en, bij semaglutide, meldingen van diabetische retinopathie en een zeldzame oogaandoening (niet-arteritische anterieure ischemische optikusneuropathie, NAION).^[1][8] Vrouwen die deze middelen gebruiken en veranderingen in hun gezichtsvermogen opmerken, moeten dit melden aan hun arts. Bij vrouwen die naast gewichtsmedicatie ook sulfonylureumderivaten of insuline gebruiken vanwege diabetes mellitus type 2, is er een verhoogd risico op hypoglykemie; dit dient te worden besproken met de behandelend arts. Raadpleeg de volledige productinformatie via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank voor een compleet overzicht van waarschuwingen en bijwerkingen.

Bij spoedeisende klachten, zoals hevige pijn of tekenen van een ernstige allergische reactie, is 112 het juiste alarmnummer. Voor niet-spoedeisende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost beschikbaar.

Een belangrijk aandachtspunt bij vrouwen met PCOS die gewicht willen verliezen en tegelijkertijd zwanger willen worden, is dat sommige medicijnen niet gebruikt mogen worden tijdens een zwangerschap of bij een zwangerschapswens. Dit geldt uitdrukkelijk voor GLP-1-receptoragonisten en GIP/GLP-1-receptoragonisten: conform de SmPC moeten deze middelen worden gestaakt vóór een geplande zwangerschap en mogen zij niet worden gebruikt tijdens de zwangerschap of borstvoeding.^[1][2] Vrouwen die een zwangerschap plannen, moeten dit altijd bespreken met hun arts voordat zij met medicamenteuze behandeling starten of deze voortzetten.

Vrouwen die bijwerkingen van geneesmiddelen willen melden, kunnen dit doen via Bijwerkingencentrum Lareb, het Nederlandse centrum voor het verzamelen en analyseren van meldingen over bijwerkingen van geneesmiddelen.

Frequently Asked Questions