PCOS Symptomen: Herkenning en Diagnose

PCOS symptomen zoals onregelmatige menstruatie, overmatige haargroei en acne treffen naar schatting 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Polycysteus-ovariumsyndroom is een hormonale aandoening waarbij een verstoorde hormoonbalans en insulineresistentie centraal staan. De klachten variëren sterk per persoon en ontstaan geleidelijk, waardoor PCOS regelmatig laat wordt herkend. In dit artikel leest u welke symptomen kenmerkend zijn, hoe de diagnose in Nederland wordt gesteld en wat u zelf kunt doen om uw klachten te ondersteunen.

Wat is PCOS en hoe ontstaan de klachten?

PCOS is een hormonale aandoening waarbij de eierstokken te veel androgenen produceren en insulineresistentie een versterkende rol speelt, wat leidt tot een verstoorde menstruatiecyclus en uiteenlopende lichamelijke klachten.

PCOS, voluit polycysteus-ovariumsyndroom, is een hormonale aandoening waarbij de eierstokken niet goed functioneren, wat leidt tot een breed scala aan lichamelijke klachten. De naam verwijst naar de vele kleine follikels die zichtbaar kunnen zijn op de eierstokken bij echografisch onderzoek, hoewel de aanwezigheid van cysten geen vereiste is voor de diagnose.

De kern van het probleem ligt in een verstoorde hormoonbalans. Bij vrouwen met PCOS produceren de eierstokken vaak te veel androgenen, de zogenoemde 'mannelijke' hormonen zoals testosteron. Dit overschot verstoort de normale rijping van eicellen en de regelmaat van de menstruatiecyclus. Tegelijkertijd speelt insulineresistentie bij veel vrouwen met PCOS een belangrijke rol: de lichaamscellen reageren minder goed op insuline, waardoor de alvleesklier meer insuline aanmaakt. Die verhoogde insulinespiegel stimuleert op zijn beurt de androgeenproductie, wat een zichzelf versterkende cyclus in gang zet.

De exacte oorzaak van PCOS is nog niet volledig opgehelderd. Erfelijke aanleg speelt een rol, maar ook leefstijlfactoren zoals overgewicht kunnen de klachten verergeren. PCOS is een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd: naar schatting heeft 5 tot 10 procent van de vrouwen in deze leeftijdsgroep de aandoening, afhankelijk van de gehanteerde diagnostische criteria.^[17][5] Een deel blijft ondergediagnosticeerd, omdat klachten geleidelijk ontstaan en sterk kunnen variëren van persoon tot persoon.

Bij adolescenten is terughoudendheid bij de diagnose op zijn plaats. In de eerste jaren na de eerste menstruatie zijn onregelmatige cycli normaal, en echografisch onderzoek van de eierstokken wordt bij jongeren doorgaans niet gebruikt als diagnostisch criterium. De NVOG-richtlijn PCOS en de NHG-Standaard Amenorroe bieden houvast voor de diagnostiek in de Nederlandse praktijk.

Welke symptomen horen bij PCOS en wanneer zijn ze herkenbaar?

Kenmerkende PCOS-symptomen zijn onregelmatige of uitblijvende eisprong, hirsutisme, acne en vruchtbaarheidsproblemen; bij snel toenemende virilisatie is spoedige beoordeling door de huisarts aangewezen.

De meest kenmerkende symptomen van PCOS zijn een onregelmatige of uitblijvende eisprong, tekenen van verhoogde androgenen (zoals overmatige haargroei of acne), en polycysteuze eierstokken zichtbaar op echografie. Deze drie kenmerken vormen de pijlers van de Rotterdam-criteria, die internationaal worden gebruikt om PCOS te diagnosticeren. De diagnose wordt gesteld als een vrouw aan ten minste twee van deze drie criteria voldoet, nadat andere oorzaken zijn uitgesloten. Overmatige haargroei en acne vallen onder het criterium van klinische of biochemische hyperandrogenemie; de echografische morfologie van de eierstokken is het derde, afzonderlijke criterium.

De klachten kunnen per persoon sterk verschillen in ernst en combinatie:

• Menstruatieproblemen: cycli die langer duren dan 35 dagen, of minder dan acht menstruaties per jaar, zijn een veelvoorkomend signaal.^[1] Sommige vrouwen menstrueren helemaal niet (amenorroe). Bij langdurige anovulatie bestaat ook risico op hevig of langdurig bloedverlies, wat aandacht verdient vanwege het risico op endometriumhyperplasie.

• Tekenen van verhoogde androgenen: dit uit zich als overmatige haargroei op de kin, boven de lip, borst of buik (hirsutisme), maar ook als haaruitval op het hoofd (androgenetische alopecia) of hardnekkige acne op het gezicht, de rug of de borst.

• Gewichtstoename: met name rondom de buik, wat samenhangt met insulineresistentie. Acanthosis nigricans, een donkere verkleuring van de huid in huidplooien zoals de nek of oksels, kan eveneens een teken zijn van insulineresistentie.

• Vruchtbaarheidsproblemen: doordat de eisprong onregelmatig of afwezig is, kan het moeilijker zijn om zwanger te worden.

• Vermoeidheid en stemmingsklachten: angst en depressieve gevoelens komen vaker voor bij vrouwen met PCOS, al is de relatie complex.^[8][9]

De klachten worden vaak zichtbaar rond de puberteit, maar kunnen ook pas later in de vruchtbare leeftijd duidelijk worden. Herkent u meerdere van deze klachten bij uzelf, neem dan contact op met uw eigen huisarts.

Wanneer sneller hulp zoeken: bij snel toenemende overmatige haargroei, stemverlaging of andere tekenen van virilisatie is een spoedige beoordeling door de huisarts aangewezen, omdat dit kan wijzen op een andere oorzaak die nader onderzoek vereist. Bij hevig bloedverlies dat niet stopt of gepaard gaat met tekenen van circulatoire instabiliteit (zoals extreme bleekheid of flauwvallen), bel dan 112 in Nederland. Voor dringende vragen buiten kantooruren kunt u de huisartsenpost bellen.

Hoe wordt PCOS vastgesteld door een arts in Nederland?

In Nederland stelt de huisarts de diagnose PCOS via de Rotterdam-criteria, aangevuld met bloedonderzoek en uitsluitingsdiagnostiek; bij een kinderwens of behoefte aan aanvullende expertise volgt verwijzing naar een specialist.

In Nederland wordt PCOS vastgesteld aan de hand van de Rotterdam-criteria: de diagnose wordt gesteld als een vrouw aan ten minste twee van de drie volgende kenmerken voldoet: een onregelmatige of uitblijvende eisprong, klinische of biochemische tekenen van verhoogde androgenen, en polycysteuze eierstokken zichtbaar op echografie. Andere oorzaken van vergelijkbare klachten moeten eerst worden uitgesloten.

De huisarts is in Nederland doorgaans het eerste aanspreekpunt. Bij vermoeden van PCOS zal de huisarts een uitgebreide anamnese afnemen en bloedonderzoek aanvragen. Relevante stappen in de diagnostiek zijn:

• Uitsluitingsdiagnostiek: een zwangerschapstest, TSH en prolactine om andere oorzaken van menstruatiestoornissen uit te sluiten.^[1] Bij klinische aanwijzingen voor niet-klassieke congenitale bijnierschorshyperplasie wordt ook 17-hydroxyprogesteron bepaald.^[10][11] Bij verdenking op een androgenen-producerende tumor of het syndroom van Cushing is aanvullend onderzoek aangewezen.

• Androgeenstatus: totaal testosteron en SHBG (voor berekening van de vrije-androgenenindex) en DHEAS geven inzicht in de androgeenstatus. LH en FSH worden bepaald voor beoordeling van de gonadotrope as en om andere oorzaken uit te sluiten, maar zijn geen directe maat voor de androgeenstatus.

• Screening op diabetes type 2: conform de Nederlandse richtlijnen wordt bij vrouwen met PCOS, zeker bij overgewicht (BMI 25 of hoger) of andere risicofactoren, een 75 g orale glucosetolerantietest (OGTT) of HbA1c-bepaling aanbevolen. Nuchtere insulinebepaling als routinescreening voor insulineresistentie maakt geen deel uit van de standaard eerstelijnsdiagnostiek in Nederland.^[13]

• Lipidenprofiel: bepaling vindt in Nederland doorgaans plaats op indicatie, binnen de totaalrisicobenadering voor cardiovasculair risicomanagement, niet standaard bij iedere vrouw met PCOS.

Echografisch onderzoek van de eierstokken kan aanvullende informatie geven, maar is niet altijd noodzakelijk voor de diagnose. De NHG-Standaard Amenorroe en de NVOG-richtlijn PCOS bieden houvast voor de diagnostiek en begeleiding in Nederland.

Als de huisarts aanvullende expertise nodig acht, kan worden doorverwezen naar een gynaecoloog of internist. Bij een kinderwens is verwijzing naar een fertiliteitsarts vaak aangewezen.

De diagnose PCOS heeft gevolgen voor de lange termijn. Naast een verhoogd risico op diabetes type 2 en metabool syndroom, bestaat bij chronische anovulatie ook een verhoogd risico op endometriumhyperplasie en endometriumcarcinoom.^[6][7] Periodieke onttrekkingsbloedingen of andere vormen van endometriumprotectie kunnen in overleg met de arts aangewezen zijn. Regelmatige controle na de diagnose, waaronder periodieke beoordeling van gewicht, bloeddruk en glucosestofwisseling (bijvoorbeeld OGTT of HbA1c elke twee tot drie jaar bij verhoogd risico), is daarom van belang.

Leefstijl en zelfzorg bij PCOS: wat kunt u zelf doen?

Een gezonde leefstijl met volwaardige voeding en minimaal 150 minuten beweging per week is de belangrijkste pijler van zelfzorg bij PCOS en kan insulinegevoeligheid en hormoonbalans verbeteren.

Een gezonde leefstijl is bij PCOS een belangrijke pijler van zelfzorg en kan de klachten ondersteunen, ook zonder medicatie. Bij vrouwen met overgewicht kan een gewichtsafname van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht de insulinegevoeligheid verbeteren, de androgeenspiegels verlagen en de menstruatiecyclus regelmatiger maken.^[14] Bij een normaal gewicht ligt de nadruk niet op afvallen, maar op een volwaardige voeding en voldoende beweging ter bevordering van de metabole gezondheid.

Voeding speelt een ondersteunende rol. Er is geen wetenschappelijk bewijs voor één specifiek PCOS-dieet, maar een volwaardig voedingspatroon wordt algemeen aanbevolen:^[14]

• Kies voor volkoren producten, groenten, peulvruchten en onverzadigde vetten.

• Beperk sterk bewerkte voedingsmiddelen, suikerhoudende dranken en geraffineerde koolhydraten.

• Een diëtist kan helpen bij het vertalen van algemene adviezen naar een persoonlijk passend voedingspatroon.

Beweging heeft een positief effect op insulineresistentie en metabole gezondheid. De Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve lichaamsbeweging per week, aangevuld met spierversterkende oefeningen.^[15] Zowel duurtraining als krachttraining kunnen bijdragen.

Slaap en stressreductie worden in de begeleiding van PCOS soms aanbevolen als ondersteunende maatregelen. Het bewijs hiervoor is beperkt en heterogeen; de relatie tussen stress, slaap en PCOS-klachten is complex. Voldoende slaap en ontspanningstechnieken kunnen desalniettemin bijdragen aan het algemeen welbevinden.

Stoppen met roken is bij PCOS extra relevant, omdat roken de androgeenspiegels kan verhogen en het cardiovasculaire risico vergroot.^[16]

In Nederland bestaat de mogelijkheid om via de huisarts te worden verwezen naar een diëtist of een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). Informatie over de voorwaarden voor vergoeding van GLI via de basisverzekering is te vinden via het Zorginstituut Nederland. Bij sterk overgewicht kan de huisarts ook beoordelen of screening op slaapapneu aangewezen is.

Voor vrouwen die ondanks leefstijlaanpassingen aanhoudende klachten ervaren, zijn er medicamenteuze opties beschikbaar. De keuze daarvoor is afhankelijk van de individuele klachten en een eventuele kinderwens, en wordt altijd in overleg met de huisarts of specialist bepaald. Heeft u vragen over uw klachten of twijfelt u of uw klachten bij PCOS passen, neem dan contact op met uw eigen huisarts voor persoonlijk advies.

Frequently Asked Questions