Afvallen overgang pillen: opties en advies

Afvallen tijdens de overgang is voor veel vrouwen een uitdaging. Hormonale veranderingen, een trager metabolisme en slaapproblemen maken gewichtsbeheersing complexer dan voorheen. Steeds meer vrouwen vragen zich af of pillen of injecties kunnen helpen. In dit artikel leest u welke geneesmiddelen in Nederland beschikbaar zijn, wat het wetenschappelijk onderzoek zegt over werkzaamheid en veiligheid, en wanneer een gesprek met de huisarts zinvol is. Leefstijl blijft de onmisbare basis, maar medicamenteuze ondersteuning kan in bepaalde situaties een aanvulling zijn.

Waarom is afvallen tijdens de overgang vaak moeilijker?

Dalende oestrogeenspiegels verschuiven vet naar de buik, verlagen de spiermassa en het basaalmetabolisme, en verstoren slaap en eetlustregulatie, waardoor afvallen moeilijker wordt.

Tijdens de overgang verandert de hormoonbalans op een manier die gewichtstoename bevordert en afvallen bemoeilijkt. De daling van oestrogeen en progesteron beïnvloedt de vetverdeling in het lichaam: vet verschuift van de heupen en dijen naar de buikstreek, wat gepaard gaat met een verhoogd risico op metabool syndroom en hart- en vaatziekten. De NHG-Standaard De overgang en Thuisarts.nl beschrijven deze veranderingen als een normaal onderdeel van de menopauze, waarbij individuele variatie groot is.

Daarnaast neemt de spiermassa geleidelijk af naarmate vrouwen ouder worden, een proces dat versnelt rond de menopauze. Omdat spierweefsel meer energie verbrandt dan vetweefsel, daalt het basaalmetabolisme. Dit betekent dat het lichaam bij dezelfde voedselinname minder calorieën verbrandt dan voorheen.

Hormoonschommelingen kunnen ook de slaapkwaliteit verstoren, onder andere door nachtelijk zweten en opvliegers. Slaaptekort beïnvloedt op zijn beurt de hormonen leptine en ghreline, die honger en verzadiging reguleren, waardoor de eetlust toeneemt.^[19][20] Stress en stemmingswisselingen, eveneens veelvoorkomend in de overgang, kunnen leiden tot emotioneel eten.

Ten slotte speelt leeftijdsgerelateerde insulineresistentie een rol: cellen reageren minder goed op insuline, waardoor bloedsuikerspiegels minder stabiel zijn en vetopslag wordt gestimuleerd. Al deze factoren samen verklaren waarom vrouwen in de overgang ondanks een ongewijzigd eet- en beweegpatroon toch kunnen aankomen. Leefstijl en eventueel medicatiegebruik zijn mede bepalend voor het verloop.

Welke pillen of middelen worden bij gewichtsbeheersing in de overgang gebruikt?

In Nederland zijn orlistat, semaglutide 2,4 mg (Wegovy), tirzepatide (Mounjaro) en naltrexon/bupropion (Mysimba) geregistreerd voor gewichtsbeheersing, maar geen enkel middel heeft de overgang als specifieke indicatie.

Verschillende geneesmiddelen zijn in Nederland geregistreerd voor gewichtsbeheersing bij volwassenen met overgewicht of obesitas, maar geen enkel middel is specifiek goedgekeurd voor gewichtsbeheersing tijdens de overgang als aparte indicatie. De Europese Commissie heeft op basis van een EMA-advies de volgende middelen toegelaten; de actuele productinformatie per middel is te raadplegen via de CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank en het Farmacotherapeutisch Kompas:

• Orlistat (onder andere Xenical): remt de opname van vet in de darm en is in Nederland beschikbaar als receptgeneesmiddel. Een lagere dosering (Alli 60 mg) is in Nederland zonder recept verkrijgbaar; gebruik bij voorkeur in overleg met een apotheker of huisarts.^[11][12]

• Semaglutide 2,4 mg (Wegovy, subcutane injectie): een GLP-1-receptoragonist die de eetlust remt via werking op hersengebieden die verzadiging reguleren.^[1][13] De Europese Commissie heeft op basis van een EMA-advies ook een hogere dosering van 7,2 mg geautoriseerd.^[5][6] Autorisatie staat los van feitelijke leverbaarheid in Nederland; de actuele leveringsstatus kan wisselen.

• Tirzepatide (Mounjaro, subcutane injectie): een dubbele GIP- en GLP-1-receptoragonist, eveneens door de Europese Commissie geautoriseerd voor gewichtsbeheersing.^[2][7]

• Naltrexon/bupropion (Mysimba): een combinatiepreparaat dat inwerkt op belonings- en verzadigingscentra in de hersenen.

Hormoontherapie (HT) met oestrogeen, al dan niet gecombineerd met progestageen, is in Nederland geregistreerd voor de behandeling van overgangsklachten zoals opvliegers en vaginale droogheid. Hoewel HT de vetverdeling gunstig kan beïnvloeden en spiermassa kan helpen behouden, is gewichtsbeheersing geen erkende indicatie voor HT. Of een van deze middelen passend is, hangt af van de individuele situatie en wordt beoordeeld door een arts.

Wat zegt het wetenschappelijk onderzoek over werkzaamheid en veiligheid?

Semaglutide en tirzepatide toonden in grote studies substantiële gewichtsreductie ten opzichte van placebo, mits gecombineerd met leefstijlinterventie; orlistat geeft bescheidener resultaten.

Klinisch onderzoek naar gewichtsbeheersende geneesmiddelen is overwegend uitgevoerd in brede populaties van volwassenen met overgewicht of obesitas, niet uitsluitend in vrouwen in de overgang. De beschikbare gegevens geven desondanks inzicht in wat verwacht kan worden. Effecten verschillen per persoon en zijn niet vergelijkbaar tussen middelen op basis van de beschikbare informatie.

Voor semaglutide 2,4 mg (Wegovy) toonden grote gerandomiseerde studies aan dat deelnemers gemiddeld een substantieel percentage van hun lichaamsgewicht verloren ten opzichte van placebo, mits gecombineerd met leefstijlinterventie. Volgens de productinformatie (SmPC, raadpleegbaar via de CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank) hangt het effect af van therapietrouw en individuele respons.

Tirzepatide (Mounjaro) liet in fase-3-onderzoek eveneens gewichtsreductie zien ten opzichte van placebo.^[2][7] Ook hier geldt dat de resultaten zijn behaald in combinatie met leefstijlaanpassingen en dat individuele uitkomsten sterk variëren, zoals beschreven in de productinformatie (SmPC, raadpleegbaar via de CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank).

Voor orlistat zijn de effecten bescheidener: gemiddeld enkele kilogrammen extra gewichtsverlies ten opzichte van dieet alleen. Het middel heeft een langere veiligheidsgeschiedenis dan de nieuwere injectables.

Wat betreft hormoontherapie: observationeel onderzoek suggereert dat HT de toename van buikvet kan afremmen en de insulinegevoeligheid kan verbeteren, maar gecontroleerde studies naar gewichtsverlies als primair eindpunt ontbreken grotendeels. HT wordt dan ook niet aanbevolen als gewichtsbeheersende interventie. Alle geneesmiddelen zijn uitsluitend onderzocht als aanvulling op een gezonde leefstijl, niet als vervanging ervan.

Bijwerkingen en risico's: waar moet u op letten?

GLP-1-agonisten veroorzaken vaak maag-darmklachten; ernstigere risico's zijn pancreatitis, galstenen en bij semaglutide een zeldzame oogaandoening (NAION).

Elk geneesmiddel voor gewichtsbeheersing heeft een eigen bijwerkingenprofiel dat zorgvuldig moet worden afgewogen. In Nederland kunnen bijwerkingen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.

GLP-1- en GIP/GLP-1-receptoragonisten (Wegovy, Mounjaro) geven het vaakst maag-darmklachten: misselijkheid, braken, diarree en obstipatie. Deze klachten zijn doorgaans het sterkst bij het ophogen van de dosis en nemen bij de meeste gebruikers af na verloop van tijd. Ernstigere, maar zeldzamere risico's die in de productinformatie worden vermeld, zijn onder andere:

• Acute pancreatitis. Bij verdenking op pancreatitis dient het middel direct te worden gestaakt. Bij bevestigde pancreatitis mag het middel niet worden hervat. Dit is een instructie uit de SmPC's van Wegovy en Mounjaro.

• Galstenen en galblaasaandoeningen.

• Verhoogde hartslag (een lichte stijging van de hartfrequentie, zoals beschreven in de SmPC's; dit verschilt van klinische tachycardie).

• Dehydratie en mogelijke verslechtering van de nierfunctie bij aanhoudende maag-darmklachten. Voldoende vochtinname is belangrijk; bij ernstige klachten dient een arts te worden geraadpleegd.

• Voorzichtigheid bij (ernstige) gastroparese of ernstige maag-darmaandoeningen: gebruik van GLP-1- en GIP/GLP-1-receptoragonisten wordt in de SmPC's afgeraden bij patiënten met deze aandoeningen.

• Hypoglykemie bij combinatie met insuline of sulfonylureumderivaten: de SmPC's vermelden een verhoogd risico op lage bloedsuikerwaarden (in mmol/L) bij gelijktijdig gebruik; dosisverlaging van insuline of het sulfonylureumderivaat kan nodig zijn.

• NAION (niet-arteritische anterieure ischemische opticusneuropathie): voor semaglutide (Wegovy) vermeldt de SmPC een waarschuwing voor dit zeldzame oogaandoening.^[1][8] Patiënten met plotselinge visusveranderingen dienen direct een arts te raadplegen.

• Anesthesie en sedatie: door vertraagde maaglediging bestaat een verhoogd risico op aspiratie bij ingrepen onder narcose of sedatie. Informeer de behandelend arts of anesthesist tijdig over het gebruik van deze middelen.

Bij bestaande diabetische retinopathie in een pre-proliferatief of proliferatief stadium kan snelle daling van de bloedsuikerwaarden tijdelijke verslechtering van de oogaandoening veroorzaken. Dit is een aandachtspunt dat met de behandelend arts besproken moet worden.

Orlistat veroorzaakt vettige ontlasting, fecale incontinentie en een verminderde opname van vetoplosbare vitaminen (A, D, E en K). Suppletie met een multivitamine wordt aanbevolen.

Naltrexon/bupropion (Mysimba) is gecontra-indiceerd bij ongecontroleerde hypertensie, epilepsie en gelijktijdig gebruik van MAO-remmers.^[3][14] Misselijkheid en hoofdpijn zijn veelvoorkomende bijwerkingen.

Bij hormoontherapie zijn de risico's afhankelijk van het type, de dosis en de duur: verhoogd risico op veneuze trombose (met name bij orale toediening), borstkanker bij langdurig gebruik van combinatietherapie, en beroerte.^[23][24] De baten-risicoverhouding wordt individueel beoordeeld.

Wanneer is een gesprek met de huisarts of specialist zinvol?

Raadpleeg de huisarts als gewichtstoename gepaard gaat met gezondheidsklachten of als leefstijlaanpassingen onvoldoende helpen; de huisarts beoordeelt of medicatie of verwijzing passend is.

Een gesprek met de eigen huisarts is zinvol wanneer gewichtstoename tijdens de overgang gepaard gaat met gezondheidsklachten, zoals een sterk gestegen bloeddruk, verhoogde bloedsuikerwaarden (in mmol/L) of gewrichtsproblemen, of wanneer leefstijlaanpassingen onvoldoende resultaat geven. De huisarts kan beoordelen of er sprake is van overgewicht of obesitas met een verhoogd gezondheidsrisico en of medicamenteuze ondersteuning passend is.

In Nederland worden gewichtsbeheersende geneesmiddelen zoals Wegovy en Mounjaro voor de indicatie gewichtsbeheersing niet vergoed vanuit de basisverzekering. De meeste gebruikers betalen deze middelen zelf. Het vergoedingsbeleid kan wijzigen; de actuele situatie is te raadplegen via Zorginstituut Nederland. De huisarts kan uitleggen welke voorwaarden gelden en of verwijzing naar een internist, diëtist of gespecialiseerd obesitascentrum aangewezen is.

Bij overgangsklachten zoals ernstige opvliegers, slaapstoornissen of stemmingswisselingen die het dagelijks functioneren belemmeren, is een gesprek over hormoontherapie eveneens zinvol. De huisarts weegt daarbij de individuele risicofactoren af, zoals voorgeschiedenis van borstkanker, trombose of hart- en vaatziekten.

Bel 112 bij een levensbedreigende situatie, zoals:

• Plotselinge benauwdheid of pijn op de borst

• Eenzijdige zwelling van een been die kan wijzen op trombose

• Ernstige allergische reactie

Neem buiten kantooruren contact op met de huisartsenpost bij urgente klachten die niet kunnen wachten, zoals hevige buikpijn die kan wijzen op pancreatitis.

Bij minder urgente vragen over bijwerkingen of dosering is de eigen huisarts het juiste aanspreekpunt tijdens kantooruren.

Leefstijl als basis: wat werkt naast medicatie tijdens de overgang?

Een combinatie van eiwitrijk voedingspatroon, aerobe activiteit en krachttraining vormt de basis; de Nederlandse Beweegrichtlijnen adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve activiteit per week.

Leefstijlaanpassingen vormen de onmisbare basis voor gewichtsbeheersing tijdens de overgang, zowel zonder als met medicamenteuze ondersteuning. Alle geregistreerde geneesmiddelen voor gewichtsbeheersing zijn uitsluitend onderzocht en goedgekeurd als aanvulling op een gezond voedings- en beweegpatroon, niet als vervanging ervan.

Voeding: Een voedingspatroon rijk aan groenten, peulvruchten, volkoren granen, magere eiwitten en gezonde vetten ondersteunt een stabiele bloedsuikerspiegel en een gevoel van verzadiging. Voldoende eiwitinname (circa 1,2 gram per kilogram lichaamsgewicht per dag als algemene richtlijn) helpt spiermassa te behouden. De juiste hoeveelheid is individueel afhankelijk van factoren zoals nierfunctie en andere gezondheidssituaties; een geregistreerde diëtist kan een persoonlijk voedingsadvies opstellen.

Beweging: Een combinatie van aerobe activiteit (zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen) en krachttraining is effectiever dan alleen cardio. Krachttraining is specifiek waardevol omdat het spiermassa onderhoudt en het basaalmetabolisme ondersteunt. De Nederlandse Beweegrichtlijnen (RIVM/Gezondheidsraad) adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve activiteit per week, aangevuld met minimaal twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten.

Slaap en stressmanagement: Voldoende slaap (7 tot 9 uur per nacht) en technieken om stress te verminderen, zoals mindfulness of ontspanningsoefeningen, beïnvloeden de hormonen die honger en verzadiging reguleren gunstig.

Alcoholgebruik: Alcohol levert lege calorieën en kan opvliegers verergeren. Beperking draagt bij aan zowel gewichtsbeheersing als vermindering van overgangsklachten.

Thuisarts.nl biedt betrouwbare, praktische informatie over leefstijl tijdens de overgang en bij overgewicht. Voor een gestructureerde aanpak kan de huisarts in Nederland doorverwijzen naar een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI). De vergoedingsvoorwaarden voor GLI vanuit de basisverzekering zijn te raadplegen via Zorginstituut Nederland; de huisarts kan beoordelen of en hoe een verwijzing in aanmerking komt.

Wetenschappelijke bronnen

1. Wegovy EPAR productinformatie (semaglutide).
2. Mounjaro EPAR productinformatie (tirzepatide).
3. Mysimba – artikel-20-procedure productinformatie (naltrexon/bupropion).
4. Xenical EPAR productinformatie (orlistat).
5. Wegovy EPAR – Europese Commissie-autorisatie (incl. 7,2 mg).
6. CHMP post-autorisatie samenvatting positief advies Wegovy (7,2 mg).
7. Mounjaro EPAR – Europese Commissie-autorisatie voor gewichtsbeheersing.
8. PRAC concludeert dat NAION een zeer zeldzame bijwerking is van semaglutide-geneesmiddelen.
9. Oogziekte NAION is zeldzame bijwerking van semaglutide.
10. Afslankmedicijnen.
11. Zelfzorggeneesmiddelen.
12. Orlistat.
13. Semaglutide.
14. Naltrexon/bupropion.
15. NHG-Standaard De overgang.
16. Perimenopause and metabolic vulnerability: hormones, body composition and lifestyle changes.
17. Menopausal obesity and metabolic syndrome – PolSenior study.
18. Gaining weight and components of metabolic syndrome in the period of menopause.
19. Connecting the dots between sleep deprivation and obesity: the role of melatonin in appetite regulation and insulin sensitivity.
20. Sleep loss as a cardiometabolic risk factor: a narrative review.
21. Semaglutide 2.4 mg injectable vs oral: indirect treatment comparison of weight loss outcomes.
22. Evaluation of clinical relevance of weight nadirs during 3 years of tirzepatide treatment.
23. Long-term hormone therapy for perimenopausal and postmenopausal women (update 2024).
24. Long-term hormone therapy for perimenopausal and postmenopausal women (update 2025).
25. Menopausal Hormone Therapy – Risks, Benefits and Emerging Options: A Narrative Review.

Veelgestelde vragen