Alcohol en bloedsuikerspiegel: risico's en advies

Alcohol en bloedsuikerspiegel hebben een complexe relatie die voor iedereen relevant is, maar zeker voor mensen met diabetes. Alcohol verstoort de glucoseregulatie op meerdere manieren tegelijk: suikerhoudende dranken kunnen de bloedsuiker tijdelijk verhogen, terwijl alcohol tegelijkertijd de glucoseproductie in de lever remt en zo hypoglykemie kan uitlokken. Dit effect kan uren aanhouden, ook na het stoppen met drinken. In dit artikel leest u hoe dit mechanisme werkt, wie extra risico loopt en wat Nederlandse richtlijnen adviseren.

Hoe beïnvloedt alcohol je bloedsuikerspiegel?

Alcohol remt de glucoseproductie in de lever en verstoort de hormonale tegenregulatie, waardoor de bloedsuiker kan dalen, ook zonder dat deze eerst stijgt door koolhydraten in de drank.

Alcohol verstoort de normale regulatie van de bloedsuikerspiegel op meerdere manieren tegelijk, afhankelijk van de hoeveelheid die gedronken wordt en of er tegelijkertijd gegeten wordt. Bij matig gebruik kunnen suikerhoudende dranken zoals bier, zoete wijnen of mixdrankjes met suiker de bloedglucose tijdelijk verhogen, omdat ze koolhydraten bevatten die snel worden opgenomen.^[23] Droge wijnen bevatten weinig koolhydraten en vallen niet in deze categorie. Tegelijkertijd remt alcohol de aanmaak van glucose in de lever, een proces dat gluconeogenese heet.^[17][18]

De lever speelt een centrale rol in de bloedsuikerregulatie: normaal gesproken geeft dit orgaan opgeslagen glucose af wanneer de bloedsuikerspiegel daalt. Wanneer de lever echter druk is met het afbreken van alcohol, heeft dit orgaan minder capaciteit om glucose vrij te maken. Dit kan leiden tot een daling van de bloedsuikerspiegel, ook wel hypoglykemie genoemd, soms al tijdens het drinken maar vaker in de uren erna.

Belangrijk is dat dranken met weinig of geen koolhydraten, zoals sterke drank met een suikervrije mixer of droge wijn, de bloedsuiker niet verhogen maar via remming van de gluconeogenese in de lever wél hypoglykemie kunnen uitlokken. Het risico op een te lage bloedsuiker bestaat dus ook zonder dat de bloedsuiker eerst stijgt.

Daarnaast beïnvloedt alcohol de hormonale tegenregulatie bij een dalende bloedsuiker: de afgifte van glucagon en de adrenerge respons, die normaal de bloedsuiker helpen herstellen, worden door alcohol verminderd. Bij mensen zonder diabetes verloopt dit proces doorgaans zonder ernstige gevolgen, mits er voldoende gegeten wordt. Bij mensen die bloedsuikerverlagende medicijnen gebruiken, zoals insuline of sulfonylureumderivaten, is het risico op een gevaarlijk lage bloedsuiker echter aanzienlijk groter.

Waarom daalt je bloedsuiker soms uren na het drinken?

De lever is na alcoholgebruik nog uren bezig met afbraak en kan daardoor minder glucose aanmaken, wat nachtelijke hypoglykemie kan veroorzaken, ook bij mensen die al gestopt zijn met drinken.

De bloedsuikerspiegel kan nog uren na het drinken van alcohol dalen, soms tot de volgende dag, omdat de lever pas na verloop van tijd weer volledig beschikbaar is voor glucoseproductie. Dit vertraagde effect is een van de gevaarlijkste aspecten van alcohol in combinatie met bloedsuikerregulatie, omdat de daling optreedt op een moment dat mensen er niet meer op bedacht zijn.

Tijdens de afbraak van alcohol in de lever stijgt de verhouding tussen NADH en NAD+ sterk. Dit remt de gluconeogenese: de lever kan daardoor minder goed nieuwe glucose aanmaken uit bouwstoffen zoals lactaat en aminozuren. Bij iemand die 's avonds meerdere glazen heeft gedronken, kan de lever nog tot diep in de nacht of vroeg in de ochtend bezig zijn met de alcoholafbraak. Juist in die periode, wanneer iemand slaapt en niet eet, kan de bloedsuiker ongemerkt dalen.

Bij mensen die insuline of sulfonylureumderivaten gebruiken, is dit risico extra groot. Insuline en deze medicijnen verlagen de bloedsuiker actief, terwijl de lever door de alcohol minder goed in staat is om dit te compenseren. Het gevolg kan een ernstige hypoglykemie zijn die moeilijk te herkennen is, zeker als de symptomen worden verward met de effecten van alcohol zelf, zoals sufheid of verwardheid.

Recente intensieve lichamelijke inspanning vergroot het risico op nachtelijke hypoglykemie verder, omdat de spieren dan extra glucose opnemen terwijl de lever al beperkt is in zijn glucoseproductie.^[24][25]

Om dit risico te beperken, adviseren richtlijnen mensen met diabetes die bloedsuikerverlagende medicijnen gebruiken om na het drinken altijd iets te eten, de bloedsuiker vaker te meten en dit ook voor het slapengaan te doen. Een koolhydraatrijke snack voor het slapen gaan kan helpen om een nachtelijke daling te voorkomen.

Wie loopt extra risico bij alcohol en bloedsuikerproblemen?

Mensen met diabetes die insuline, sulfonylureumderivaten, metformine of SGLT2-remmers gebruiken lopen het grootste risico, evenals mensen die op een lege maag drinken of een verminderde leverfunctie hebben.

Mensen met diabetes mellitus type 1 of type 2 die insuline of sulfonylureumderivaten gebruiken, lopen het grootste risico op een gevaarlijk lage bloedsuiker na alcoholgebruik. Bij deze groep is de normale hormonale reactie op een dalende bloedsuiker al verstoord, en alcohol versterkt dit effect doordat de lever minder glucose kan vrijmaken.

Bij gebruik van metformine geldt een aanvullende waarschuwing: acute of overmatige alcoholinname verhoogt het risico op lactaatacidose, een ernstige maar zeldzame complicatie waarbij melkzuur zich ophoopt in het bloed. Dit risico staat beschreven in de SmPC en het Farmacotherapeutisch Kompas. Binge-drinken, waarbij in korte tijd vier of meer standaardglazen worden gedronken, moet bij metformine-gebruik worden vermeden.

Bij gebruik van SGLT2-remmers, zoals dapagliflozine of empagliflozine, verhoogt overmatig alcoholgebruik het risico op (eu)glykemische ketoacidose.^[2][3] Andere risicofactoren die dit risico vergroten zijn: dehydratie, een (zeer) koolhydraatarm dieet of vasten, acute ziekte en een snelle verlaging van de insulinedosering. Ketoacidose kan bij SGLT2-gebruik optreden bij een relatief normale bloedsuiker, wat herkenning bemoeilijkt.^[2][3]

Ook mensen met een slecht gereguleerde diabetes, een verminderde nierfunctie of een leveraandoening zijn kwetsbaarder. Bij een verminderde leverfunctie is de capaciteit om glucose aan te maken sowieso al beperkt, en alcohol verergert dit verder. Mensen die recent zijn begonnen met een nieuw bloedsuikerverlagend medicijn of van wie de dosering is aangepast, verdienen extra aandacht, omdat de balans tussen medicatie en voeding nog niet stabiel is.

Daarnaast lopen mensen die op een lege maag drinken een verhoogd risico. Voedsel vertraagt de opname van alcohol en levert tegelijkertijd koolhydraten die de bloedsuiker op peil houden. Wie drinkt zonder te eten, mist deze beschermende werking volledig.

Jongeren en ouderen vormen ook risicogroepen, zij het om verschillende redenen. Jongeren onderschatten vaak de effecten van alcohol op hun bloedsuiker, terwijl ouderen vaker meerdere medicijnen gebruiken die wisselwerkingen kunnen hebben. Tot slot zijn mensen die regelmatig grote hoeveelheden alcohol drinken kwetsbaar voor chronische schommelingen in de bloedsuikerspiegel, wat op termijn kan bijdragen aan insulineresistentie en een verhoogd risico op het ontwikkelen van diabetes type 2.

Wat zijn de tekenen van een te lage bloedsuiker na alcohol?

Symptomen zoals trillen, zweten, verwardheid en duizeligheid kunnen wijzen op hypoglykemie, maar worden door alcohol gemaskeerd; bij bewustzijnsverlies of stuipen moet direct 112 worden gebeld.

Een te lage bloedsuiker na alcoholgebruik, ook wel alcoholgerelateerde hypoglykemie genoemd, kan moeilijk te herkennen zijn omdat de symptomen sterk lijken op de effecten van alcohol zelf. In Nederland wordt een bloedsuiker onder de 4,0 mmol/L doorgaans beschouwd als te laag, maar de individuele grenswaarde kan afwijken; bespreek dit met de eigen huisarts of behandelaar.^[9][10]

Veelvoorkomende symptomen van hypoglykemie zijn:

• Trillen of beven

• Zweten, ook zonder lichamelijke inspanning

• Hartkloppingen of een snelle hartslag

• Bleekheid

• Hongergevoel

• Concentratieproblemen en verwardheid

• Duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd

• Prikkelbaarheid of plotselinge stemmingswisselingen

Bij een milde hypoglykemie (bloedsuiker onder 4,0 mmol/L maar nog bij bewustzijn en in staat tot zelfzorg) wordt de zogeheten 15-15-regel aanbevolen: neem 15 tot 20 gram snelle koolhydraten, zoals vier à vijf druivensuikertabletten, een glas gewone frisdrank of een glas vruchtensap, en meet de bloedsuiker na 15 minuten opnieuw. Herhaal dit zo nodig totdat de bloedsuiker boven de 4,0 mmol/L is. Eet daarna een kleine koolhydraatrijke snack om een nieuwe daling te voorkomen.

Bij ernstige hypoglykemie kunnen ook bewustzijnsverlies, stuipen of een coma optreden. Dit zijn medische noodgevallen waarvoor direct 112 gebeld moet worden.

Een bijkomend probleem is dat alcohol de waarschuwingssignalen van hypoglykemie kan dempen. Normaal gesproken zorgt het lichaam bij een dalende bloedsuiker voor een afgifte van adrenaline, wat trillen en zweten veroorzaakt. Alcohol kan deze reactie onderdrukken, waardoor iemand minder snel merkt dat de bloedsuiker te laag wordt. Dit fenomeen heet hypoglykemie-unawareness en is extra gevaarlijk bij mensen die al gevoelig zijn voor dit probleem.

Bij gebruik van SGLT2-remmers kunnen ook symptomen van ketoacidose optreden, zoals misselijkheid, braken, buikpijn, een snelle of diepe ademhaling en een fruitige geur van de adem. Deze klachten kunnen zich voordoen bij een relatief normale bloedsuiker. Bij deze symptomen is het belangrijk om bloedketonen te meten en direct medisch contact te zoeken.

Mensen in de omgeving kunnen een hypoglykemie soms aanzien voor dronkenschap. Het is daarom verstandig dat mensen met diabetes een medisch identificatiekaartje bij zich dragen en hun omgeving informeren over de symptomen en de juiste handelwijze bij een hypoglykemie.

Bijwerkingen van bloedsuikerverlagende medicijnen, ook in combinatie met alcohol, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, het Nederlandse centrum voor geneesmiddelenbewaking.

Alcohol en diabetes: wat zeggen Nederlandse richtlijnen?

De NHG-Standaard en het Farmacotherapeutisch Kompas adviseren nooit op een lege maag te drinken, de bloedsuiker vaker te meten en maximaal één standaardglas per dag te gebruiken.

De NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 en het Farmacotherapeutisch Kompas geven beide aan dat matig alcoholgebruik bij mensen met diabetes niet verboden is, maar dat voorzichtigheid geboden is, met name bij gebruik van insuline of sulfonylureumderivaten zoals glibenclamide, gliclazide en glimepiride.^[9][5] Deze middelen verlagen de bloedsuiker actief en versterken het hypoglykemierisico van alcohol.

De Gezondheidsraad adviseert voor Nederland: drink geen alcohol, of in ieder geval niet meer dan één standaardglas per dag. Dit geldt voor iedereen, ongeacht geslacht. Voor mensen met diabetes gelden aanvullende adviezen:

• Drink nooit op een lege maag. Eet altijd koolhydraten bij het drinken van alcohol.

• Meet de bloedsuiker vaker, ook voor het slapengaan, na een avond waarop alcohol is gedronken.

• Informeer mensen in uw omgeving over de risico's en de symptomen van hypoglykemie.

• Let op met zogeheten light-bieren of droge wijnen: deze bevatten minder koolhydraten, wat het hypoglykemierisico kan vergroten doordat de lever minder glucose aanmaakt terwijl er geen koolhydraten uit de drank komen.

Bij gebruik van metformine waarschuwt het Farmacotherapeutisch Kompas voor een verhoogd risico op lactaatacidose bij acute of overmatige alcoholinname. Binge-drinken moet worden vermeden; bij frequente alcoholconsumptie is overleg met de huisarts aangewezen.

Het Farmacotherapeutisch Kompas benadrukt dat bij gebruik van SGLT2-remmers, zoals dapagliflozine of empagliflozine, overmatig alcoholgebruik het risico op ketoacidose kan verhogen, ook bij een relatief normale bloedsuiker.^[2][3] Andere risicofactoren zijn dehydratie, vasten of een zeer koolhydraatarm dieet, acute ziekte en snelle verlaging van de insulinedosering. Bij klachten passend bij ketoacidose (misselijkheid, braken, buikpijn, snelle of diepe ademhaling) is het advies om bloedketonen te meten en direct medisch contact te zoeken.

Zorgverleners in Nederland kunnen patiënten doorverwijzen naar een diëtist of diabetesverpleegkundige voor persoonlijk advies over alcoholgebruik en bloedsuikerregulatie.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts bij herhaaldelijke bloedsuikerproblemen na alcohol; bel 112 bij bewustzijnsverlies of ernstige hypoglykemie, en zoek laagdrempelig contact bij klachten die passen bij ketoacidose.

Een arts raadplegen is verstandig wanneer iemand met diabetes merkt dat de bloedsuiker na alcoholgebruik regelmatig te laag of te hoog wordt, of wanneer er twijfel bestaat over de veiligheid van alcoholgebruik in combinatie met de huidige medicatie. De eigen huisarts is het eerste aanspreekpunt voor dit soort vragen en kan de medicatie of het advies aanpassen op basis van de individuele situatie.

Bij een milde hypoglykemie (bloedsuiker onder 4,0 mmol/L, maar nog bij bewustzijn) is de eerste stap de 15-15-regel: neem 15 tot 20 gram snelle koolhydraten en meet na 15 minuten opnieuw. Pas als de bloedsuiker ondanks deze maatregelen niet herstelt, of bij aanhoudende klachten, is contact met de huisartsenpost aangewezen.

Er zijn situaties waarbij sneller actie nodig is:

• Bel 112 bij bewustzijnsverlies, stuipen of een ernstige hypoglykemie waarbij iemand niet meer zelfstandig kan handelen. Dit zijn medische noodgevallen.

• Neem contact op met de huisartsenpost (in de avond of het weekend) bij een bloedsuiker die ondanks herhaalde inname van koolhydraten niet herstelt boven 4,0 mmol/L, of bij aanhoudende symptomen van hypoglykemie.

• Maak een afspraak met de eigen huisarts wanneer er vragen zijn over de veiligheid van alcoholgebruik bij de huidige medicatie, wanneer de bloedsuikerwaarden structureel moeilijker te reguleren zijn geworden, of wanneer er sprake is van herhaaldelijke nachtelijke hypoglykemieën.

Bij gebruik van SGLT2-remmers geldt aanvullend: zoek ook bij een relatief normale bloedsuiker laagdrempelig medisch contact als er klachten zijn die kunnen passen bij ketoacidose, zoals misselijkheid, braken, buikpijn of een snelle of diepe ademhaling. Meet indien mogelijk bloedketonen en wacht niet af als de klachten aanhouden.

Mensen die voor het eerst beginnen met een bloedsuikerverlagend medicijn, doen er verstandig aan om bij de huisarts of apotheker te vragen naar de specifieke risico's van alcoholgebruik in combinatie met dat middel. In Nederland kan de apotheker ook een medicatiebeoordeling uitvoeren waarbij wisselwerkingen en risicofactoren systematisch worden doorgenomen. Preventief overleg is altijd beter dan wachten tot er een probleem ontstaat.

Wetenschappelijke bronnen

1. Metformine.
2. SGLT2-remmers (groepstekst).
3. Empagliflozine.
4. Dapagliflozine.
5. Sulfonylureumderivaten (groepstekst).
6. Gliclazide.
7. Glimepiride.
8. Diabetes mellitus type 2 (indicatietekst).
9. NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2.
10. Beslisboom hypoglykemie bij diabetes mellitus type 2.
11. Bijlage Behandeling met insuline.
12. Kennisdocument Bloedglucoseverlagende middelen.
13. Diabetische ketoacidose en SGLT2-remmers.
14. Lactaatacidose en metformine.
15. Glibenclamide en andere sulfonylureumderivaten bij diabetes tijdens de zwangerschap.
16. SGLT2-remmers – wetenschappelijke conclusies (artikel 20-procedure).
17. Ethanol-induced hypoglycemia. II. Mechanism of suppression of hepatic gluconeogenesis.
18. Alcohol induced changes of carbohydrate metabolism [Leber Magen Darm].
19. Heterogenic response of the liver parenchyma to ethanol studied in the bivascularly perfused rat liver. Mol Cell Biochem.
20. Alcohol causes hypoglycaemic unawareness in healthy volunteers and patients with type 1 (insulin-dependent) diabetes. Diabetologia.
21. Hypoglycemia Unawareness – A Review on Pathophysiology and Clinical Implications. Biomedicines.
22. Metformin-associated Lactic Acidosis Induced by Excessive Alcohol Consumption. Intern Med (Tokyo).
23. Effect of meal composition and alcohol consumption on postprandial glucose concentration in subjects with type 1 diabetes: a randomized crossover trial. BMJ Open Diabetes Res Care.
24. Modifiable self-management practices impact nocturnal and morning glycaemia in type 1 diabetes. Prim Care Diabetes.
25. Impaired overnight counterregulatory hormone responses to spontaneous hypoglycemia in children with type 1 diabetes. Pediatr Diabetes.

Veelgestelde vragen