Fructose en bloedsuikerspiegel: wat u moet weten

Fructose en de bloedsuikerspiegel: voor mensen met diabetes lijkt fructose aantrekkelijk omdat het de bloedglucose nauwelijks direct verhoogt. Toch is het metabole plaatje genuanceerder. Fructose wordt grotendeels in de lever verwerkt en kan bij overmatige inname bijdragen aan levervetophoping, verhoogde triglyceriden en insulineresistentie. In dit artikel leest u hoe fructose werkt, welke voedingsmiddelen veel fructose bevatten, hoeveel veilig is bij diabetes en wanneer u een arts moet raadplegen.

Wat is fructose en hoe verschilt het van andere suikers?

Fructose is een monosaccharide dat grotendeels in de lever wordt gemetaboliseerd, in tegenstelling tot glucose dat direct door alle lichaamscellen wordt opgenomen. Sucrose bestaat voor de helft uit fructose en voor de helft uit glucose.

Fructose is een enkelvoudige suiker (monosaccharide) die van nature voorkomt in fruit, honing en sommige groenten, en die qua chemische structuur verschilt van glucose en sucrose. Glucose kan direct door vrijwel alle lichaamscellen worden opgenomen en gebruikt. Fructose wordt voor een groot deel in de lever gemetaboliseerd, maar ook de dunne darm en de nieren dragen bij aan de verwerking, met name bij gebruikelijke innames via de voeding.^[1][2] Dit onderscheid is klinisch relevant, omdat het de manier waarop fructose de bloedsuikerspiegel en het metabolisme beïnvloedt fundamenteel anders maakt dan bij glucose.

Sucrose, de gewone tafelsuiker, bestaat voor de helft uit glucose en voor de helft uit fructose. Na vertering in de dunne darm worden beide componenten afzonderlijk opgenomen. Lactose (melksuiker) en maltose (moutsuiker) bevatten geen fructose en hebben daardoor een ander metabolisch profiel.

In de voedingsindustrie wordt fructose ook toegevoegd in de vorm van glucose-fructosestroop of fructose-glucosestroop (de benaming in Nederland en de EU hangt af van de verhouding tussen beide suikers). Deze stropen komen voor in frisdranken, snoep en bewerkte voedingsmiddelen. Gedroogd fruit en geconcentreerde vruchtensappen kunnen per portie meer fructose bevatten dan heel fruit, mede omdat de vezels in heel fruit de opname vertragen en daarmee het metabole effect dempen. Het Voedingscentrum biedt betrouwbare Nederlandse informatie over de samenstelling van voedingsmiddelen en suikers.

Hoe beïnvloedt fructose je bloedsuikerspiegel?

Fructose verhoogt de bloedglucose nauwelijks direct door het first-pass levermetabolisme, maar hoge inname bevordert triglyceridenproductie, urinezuurvorming en levervetophoping.

Fructose verhoogt de bloedsuikerspiegel (bloedglucose) nauwelijks direct. De belangrijkste verklaring hiervoor is dat fructose al in de darmwand en de lever grotendeels wordt omgezet voordat het de algemene bloedsomloop bereikt (first-pass metabolisme). Daardoor bereikt slechts een klein deel van de ingenomen fructose de bloedstroom als glucose. Dit verklaart waarom de glycemische index van fructose (circa 15 tot 25, afhankelijk van de bron) veel lager is dan die van glucose (100) of sucrose (circa 60 tot 70). Voor mensen met diabetes type 2 lijkt dit op het eerste gezicht gunstig, maar het volledige metabole plaatje is genuanceerder.

In de lever wordt fructose omgezet via een metabole route die de regulatiestap van fosfofruktokinase-1 (PFK-1) omzeilt, een stap die bij glucosemetabolisme als rem fungeert.^[1][7] Bij een hoge inname, met name in combinatie met een positieve energiebalans, kan dit leiden tot:

• Verhoogde aanmaak van triglyceriden (lipogenese de novo), wat kan bijdragen aan een verhoogd cardiovasculair risico

• Verhoogde productie van urinezuur, een risicofactor voor jicht en mogelijk voor hypertensie

• Ophoping van vet in de lever, wat kan bijdragen aan niet-alcoholische leververvetting (NAFLD)

De bloedsuikerspiegel zelf stijgt na fructoseconsumptie dus weinig, maar de indirecte effecten op het levermetabolisme en de vetstofwisseling zijn bij overmatige inname niet verwaarloosbaar. Deze effecten zijn het sterkst gedocumenteerd bij hoge, vaak hypercalorische innames van toegevoegde fructose. Mensen met diabetes dienen hierop bedacht te zijn, zeker wanneer zij fructose consumeren in de vorm van bewerkte producten of geconcentreerde vruchtensappen.

Fructose en insulineresistentie: wat zegt het onderzoek?

Hoge inname van toegevoegde fructose wordt gelinkt aan insulineresistentie via levervetophoping, maar heel fruit vormt geen bewezen risico en wordt door NHG en Gezondheidsraad niet ontraden.

Overmatige fructoseconsumptie, met name in de vorm van toegevoegde fructose uit bewerkte voedingsmiddelen, wordt in meerdere studies in verband gebracht met een verhoogd risico op insulineresistentie.^[7][9] Insulineresistentie betekent dat lichaamscellen minder goed reageren op insuline, waardoor de alvleesklier meer insuline moet aanmaken om de bloedglucose op peil te houden. Op termijn kan dit bijdragen aan de ontwikkeling van diabetes type 2.

Het mechanisme verloopt waarschijnlijk via de levervetophoping die bij hoge fructose-inname optreedt. Levervet verstoort de insulinesignalering in de lever, wat leidt tot een verhoogde glucoseproductie door de lever (hepatische gluconeogenese) en daarmee tot hogere nuchtere bloedglucosewaarden. Daarnaast kan de verhoogde triglyceridenproductie de insulinegevoeligheid in spier- en vetweefsel negatief beïnvloeden.

Belangrijk is dat het bewijs voor schadelijke effecten het sterkst is bij hoge doses toegevoegde fructose, ver boven de hoeveelheden die via normaal fruitgebruik worden ingenomen, en met name bij een hypercalorisch voedingspatroon. Bij isocalorische vervanging van andere suikers door fructose zijn de effecten minder eenduidig.^[10][11] Fruit als geheel product, met vezels, vitaminen en antioxidanten, wordt door de NHG-standaard Diabetes mellitus type 2 en Thuisarts.nl niet ontraden. De NDF Voedingsrichtlijn Diabetes en de Gezondheidsraad ondersteunen het advies om twee stuks fruit per dag te eten als onderdeel van een gezond voedingspatroon.^[12] De context van de fructose-inname, dus of het gaat om heel fruit of om bewerkte producten, is bepalend voor het risico.

Hoeveel fructose per dag is veilig voor mensen met diabetes?

Er is geen officieel Nederlandse maximumdosis, maar de NHG-standaard adviseert toegevoegde suikers te beperken; twee stuks heel fruit per dag is in het algemeen aanvaardbaar.

Er bestaat geen officieel vastgestelde maximale dagelijkse fructose-inname specifiek voor mensen met diabetes in de Nederlandse richtlijnen, maar de NHG-standaard Diabetes mellitus type 2 en de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes adviseren om toegevoegde suikers, waaronder fructose, zo veel mogelijk te beperken.^[12] De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beveelt in haar richtlijn over suikerinname aan dat vrije suikers (waaronder toegevoegde fructose) minder dan 10 procent van de totale dagelijkse energie-inname uitmaken, met een verdere reductie naar minder dan 5 procent als aanvullend doel.^[13]

Voor mensen met diabetes type 2 geldt als praktisch uitgangspunt, in lijn met Thuisarts.nl en het Voedingscentrum:

• Heel fruit (twee stuks per dag, conform de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad) is in het algemeen aanvaardbaar vanwege de vezels die de opname vertragen

• Vruchtensappen en smoothies bevatten geconcentreerde fructose zonder de remmende werking van vezels en worden afgeraden of sterk beperkt

• Producten met toegevoegde fructose of glucose-fructosestroop worden bij voorkeur vermeden

• Honing en agavesiroop, die veel fructose bevatten, zijn geen gezondere alternatieven voor suiker bij diabetes

Individuele bloedglucosedoelen (uitgedrukt in mmol/L) worden in Nederland in overleg met de eigen zorgverlener vastgesteld. Mensen met diabetes die hun bloedglucose nauwkeurig willen reguleren, wordt aangeraden hun voedingspatroon te bespreken met een diëtist met ervaring in diabeteszorg. Individuele factoren zoals nierfunctie, gewicht en medicatiegebruik kunnen de aanbevelingen beïnvloeden. Zelfmeting van de bloedglucose na maaltijden kan inzicht geven in de persoonlijke reactie op fructosebevattende voedingsmiddelen.

Welke voedingsmiddelen bevatten veel fructose?

Gedroogd fruit, frisdranken, vruchtensappen, honing en producten met glucose-fructosestroop bevatten de meeste fructose; bessen en citrusvruchten bevatten relatief weinig fructose.

Voedingsmiddelen met een hoog fructosegehalte zijn onder te verdelen in natuurlijke bronnen en producten met toegevoegde fructose, waarbij de laatste categorie vanuit metabolisch oogpunt meer aandacht verdient. Fruit bevat van nature fructose, maar de hoeveelheid verschilt sterk per soort. Het Voedingscentrum biedt per product gedetailleerde informatie over de suikersamenstelling.

Fruit met een relatief hoog fructosegehalte per 100 gram:

• Appels, peren en mango's

• Druiven en kersen

• Gedroogd fruit (rozijnen, dadels, vijgen): sterk geconcentreerd door vochtverlies

Fruit met een lager fructosegehalte per 100 gram:

• Bessen (aardbeien, frambozen, bosbessen)

• Citrusvruchten (sinaasappel, grapefruit)

• Kiwi en perzik

Watermeloen bevat per 100 gram relatief weinig totale suikers, maar heeft een hoge glycemische index door de snelle opname. Voor mensen met diabetes is de glycemische lading per portie relevanter dan het fructosegehalte alleen.

Producten met toegevoegde fructose of glucose-fructosestroop:

• Frisdranken en energiedranken

• Vruchtensappen en nectars

• Snoep, koek en gebak

• Kant-en-klare sauzen, ketchup en dressings

• Zoete ontbijtgranen

Honing bevat circa 40 procent fructose; agavesiroop bevat afhankelijk van het product 55 tot 90 procent fructose. Beide worden soms ten onrechte als gezonder alternatief beschouwd. Voor mensen met diabetes zijn dit geen aanbevolen vervangers voor suiker.

Het lezen van etiketten is nuttig. Op grond van EU-verordening 1169/2011 zijn fabrikanten in Nederland verplicht de totale hoeveelheid suikers per 100 gram op de verpakking te vermelden.^[17] Ingrediënten als 'fructose', 'fructose-glucosestroop', 'glucose-fructosestroop', 'vruchtensuiker' of 'invertsuiker' wijzen op toegevoegde fructose. Een uitsplitsing naar fructose afzonderlijk is niet altijd beschikbaar. De NVWA en het Voedingscentrum geven nadere informatie over etikettering van suikers in Nederland.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts bij aanhoudend hoge nuchtere bloedglucosewaarden, verhoogde triglyceriden, jichtsymptomen of onverwachte gewichtstoename die mogelijk samenhangt met fructose-inname.

Het is verstandig om de eigen huisarts te raadplegen wanneer iemand met diabetes merkt dat de bloedglucosewaarden (in mmol/L) moeilijk stabiel te houden zijn, ondanks aanpassingen in het voedingspatroon, of wanneer er vragen zijn over de rol van fructose in de persoonlijke situatie. De huisarts kan beoordelen of een verwijzing naar een diëtist of diabetesverpleegkundige zinvol is en kan het medicatiebeleid zo nodig aanpassen.

Specifieke signalen waarbij contact met de huisarts is aangewezen:

• Aanhoudend hoge nuchtere bloedglucosewaarden (boven de individueel afgesproken streefwaarden in mmol/L)

• Onverwachte gewichtstoename of klachten die kunnen passen bij leververvetting, zoals aanhoudende vermoeidheid; raadpleeg Thuisarts.nl of de huisarts voor een betrouwbaar overzicht van alarmsymptomen bij leveraandoeningen

• Verhoogde triglyceridenwaarden bij bloedonderzoek, in combinatie met een hoog suikergebruik

• Symptomen van jicht (plotselinge, hevige gewrichtspijn, vaak in de grote teen), die kunnen samenhangen met verhoogde urinezuurspiegels bij hoge fructose-inname

Bijwerkingen van voedingssupplementen of producten die fructose bevatten en die als geneesmiddel worden aangeboden, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, het officiële meldpunt in Nederland voor bijwerkingen van geneesmiddelen en (kruiden)producten.

Bij acute klachten zoals ernstige hypoglykemie of plotselinge bewustzijnsverandering dient in Nederland direct 112 te worden gebeld. Voor dringende vragen buiten kantooruren is in Nederland de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt.

Mensen die overwegen hun dieet ingrijpend te wijzigen in verband met diabetes, worden aangeraden dit altijd eerst te bespreken met een zorgverlener, zodat aanpassingen veilig en afgestemd op de individuele situatie kunnen plaatsvinden.

Veelgestelde vragen