Autofagie en intermittent fasting: wat weet de wetenschap?

Autofagie en intermittent fasting worden steeds vaker in één adem genoemd, maar wat zegt de wetenschap er werkelijk over? Autofagie is een cellulair opruimproces waarbij cellen beschadigde bestanddelen afbreken en hergebruiken. Vasten verlaagt de activiteit van het eiwit mTOR, waardoor dit proces wordt gestimuleerd. Toch is het bewijs dat intermittent fasting autofagie op een klinisch betekenisvolle manier activeert bij gezonde mensen, nog beperkt. Dit artikel legt uit hoe autofagie werkt, wat vasten ermee te maken heeft en wanneer u een arts raadpleegt.

Wat is autofagie en hoe werkt dit proces in je lichaam?

Autofagie is een cellulair opruimproces waarbij beschadigde eiwitten en organellen worden ingepakt in autofagosomen en afgebroken via lysosomen. Vasten verlaagt mTOR-activiteit en verhoogt AMPK-activiteit, waardoor autofagie toeneemt.

Autofagie is een cellulair opruimproces waarbij lichaamscellen beschadigde of overbodige bestanddelen afbreken en hergebruiken. De term is afgeleid van het Griekse woord voor 'zichzelf eten' en beschrijft hoe cellen hun eigen beschadigde eiwitten, verouderde organellen en ander celafval inpakken in speciale membraanstructuren, de zogenoemde autofagosomen, die vervolgens fuseren met lysosomen om de inhoud af te breken.

Het proces verloopt continu op een laag basisniveau in vrijwel alle cellen van het lichaam. Wanneer de cel onder stress komt te staan, bijvoorbeeld door een tekort aan voedingsstoffen, zuurstof of energie, wordt autofagie sterk opgereguleerd. Een sleutelrol is weggelegd voor het enzym AMPK, dat bij energietekort wordt geactiveerd, en voor het eiwit mTOR, dat bij voldoende voedselaanbod autofagie juist remt. Vasten verlaagt de mTOR-activiteit en verhoogt de AMPK-activiteit, waardoor autofagie toeneemt. Deze mechanismen zijn uitgebreid beschreven in celbiologisch en dierexperimenteel onderzoek; de vertaling naar de menselijke situatie is nog volop in ontwikkeling.

De Japanse celbiologische onderzoeker Yoshinori Ohsumi ontving in 2016 de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde voor zijn fundamentele ontdekkingen over de moleculaire mechanismen van autofagie.^[2] Zijn werk heeft de wetenschappelijke interesse in dit proces sterk vergroot. Het is echter belangrijk te benadrukken dat de meeste gedetailleerde kennis over autofagie vooralsnog afkomstig is uit laboratoriumonderzoek bij gistcellen en muizen, en dat humane data grotendeels berusten op indirecte markers zoals LC3-II en p62 in weefselbiopsieën, die zelden routinematig worden bepaald in klinische studies.

Hoe lang moet je vasten voordat autofagie op gang komt?

Er bestaat geen vastgestelde vastenperiode waarna autofagie bij mensen aantoonbaar op gang komt, omdat dit sterk afhankelijk is van individueel metabolisme en voedingstoestand. Uitspraken als 'na precies 16 uur begint autofagie' overschrijden de huidige wetenschappelijke kennis.

Er bestaat geen vastgestelde vastenperiode waarna autofagie bij mensen aantoonbaar op een klinisch relevant niveau op gang komt, omdat dit sterk afhankelijk is van individuele factoren zoals metabolisme, lichaamssamenstelling en voedingstoestand voorafgaand aan het vasten. Dierexperimenteel onderzoek suggereert dat autofagie al na enkele uren vasten toeneemt, maar bij mensen zijn de meetmethoden en drempelwaarden veel minder goed gedefinieerd.

In de wetenschappelijke literatuur worden vastenperioden van 12 tot 48 uur het meest onderzocht in relatie tot autofagie-activiteit. Sommige onderzoekers veronderstellen dat een periode van 16 tot 24 uur vasten bij mensen een merkbare toename van autofagie-markers kan geven. Deze tijdvensters zijn echter hypothesen die voornamelijk zijn afgeleid uit diermodellen en indirecte humane biomarkerdata; directe meting van autofagie in menselijk weefsel is technisch complex en wordt zelden routinematig gedaan in klinische studies. Gebruikte markers in humane studies, zoals LC3-II en p62 in biopsieën, kennen bovendien methodologische beperkingen en zijn niet gestandaardiseerd.^[1]

Bepalende factoren die de snelheid en mate van autofagie-inductie beïnvloeden zijn onder andere:

• De glycogeenvoorraden in lever en spieren: hoe sneller deze uitgeput raken, hoe eerder de energiestatus van de cel daalt

• Lichamelijke activiteit: inspanning kan autofagie-signalering versterken

• Calorie-inname voorafgaand aan het vasten: een koolhydraatrijke maaltijd vertraagt de overgang naar een lage mTOR-activiteit

Het is dan ook niet mogelijk om voor iedere persoon een exacte tijdgrens te noemen. Uitspraken als 'na precies 16 uur begint autofagie' zijn een vereenvoudiging die de huidige wetenschappelijke kennis overschrijdt.

Wetenschappelijk bewijs: wat weten we echt over autofagie?

Het bewijs dat intermittent fasting autofagie klinisch betekenisvol stimuleert bij gezonde mensen, is vooralsnog beperkt en grotendeels indirect. Gecontroleerde humane studies die meetbare gezondheidswinst aantonen, ontbreken grotendeels.

Het wetenschappelijk bewijs voor de gezondheidseffecten van autofagie bij mensen is op dit moment beperkt en grotendeels indirect. De fundamentele biologie van autofagie is goed beschreven in cel- en diermodellen, maar gecontroleerde klinische studies die aantonen dat het bewust stimuleren van autofagie via vasten leidt tot meetbare gezondheidswinst bij gezonde volwassenen, ontbreken grotendeels.

Wat de wetenschap wel laat zien, is dat verstoorde autofagie in verband wordt gebracht met het ontstaan van bepaalde ziekten, waaronder neurodegeneratieve aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson en de ziekte van Alzheimer, bepaalde vormen van kanker en metabole stoornissen.^[1][3] Dit zijn associaties uit observationeel en experimenteel onderzoek; dit betekent niet automatisch dat het verhogen van autofagie via vasten deze ziekten voorkomt of behandelt.

Een bijkomende uitdaging is de meting: autofagie-activiteit wordt in de meeste humane studies indirect bepaald via bloedmarkers of biopsie-uitkomsten, en er bestaat nog geen gestandaardiseerde, niet-invasieve methode om autofagie in het levende menselijk lichaam betrouwbaar te kwantificeren. Hierdoor is het moeilijk om conclusies te trekken over de mate waarin een bepaald vastenprotocol autofagie daadwerkelijk verhoogt.

Samenvattend geldt dat autofagie een biologisch relevant en goed bestudeerd celproces is, maar dat de claim dat intermittent fasting autofagie op een klinisch betekenisvolle manier stimuleert bij gezonde mensen, vooralsnog niet voldoende onderbouwd is door robuust humaan onderzoek. Voorzichtigheid bij het interpreteren van populaire beweringen over autofagie is dan ook op zijn plaats.

Welke vormen van intermittent fasting stimuleren autofagie het meest?

Langere vastenperioden worden op basis van indirecte gegevens geassocieerd met sterkere activering van autofagie-signaalroutes, maar directe vergelijkende humane studies ontbreken. Verlengd vasten boven 24 uur vereist medische begeleiding vanwege bijwerkingsrisico's.

Op basis van de beschikbare, zij het beperkte, wetenschappelijke literatuur worden langere vastenperioden in verband gebracht met een sterkere activering van autofagie-gerelateerde signaalroutes. Dit verband is echter voornamelijk afgeleid uit diermodellen en indirecte humane gegevens; directe vergelijkende studies tussen vastenprotocollen bij mensen ontbreken. De meest onderzochte vormen van intermittent fasting in relatie tot autofagie zijn:

• 16:8-methode: 16 uur vasten gevolgd door een eetvenster van 8 uur, dagelijks herhaald. Dit is de meest toegepaste vorm en wordt beschouwd als een relatief milde interventie.

• 5:2-dieet: vijf dagen normaal eten en twee niet-aaneengesloten dagen sterk caloriebeperkt eten (circa 500 tot 600 kilocalorieën).^[10] De vastenperiode is hier minder strikt dan bij volledige vastenprotocollen.

• Alternate day fasting: om de dag vasten of sterk caloriebeperkt eten. Dit protocol leidt tot langere perioden van energietekort en wordt op grond van indirecte gegevens verondersteld een sterkere autofagie-respons te geven, maar dit is niet aangetoond in directe humane vergelijkingsstudies.

• Verlengd vasten (meer dan 24 uur): protocollen van 24 tot 72 uur worden in onderzoeksverband bestudeerd, maar zijn voor de meeste mensen niet geschikt zonder medische begeleiding.

Belangrijk is dat de veronderstelde intensiteit van autofagie-stimulering niet het enige criterium is bij de keuze voor een vastenprotocol. Langere vastenperioden gaan gepaard met grotere risico's op bijwerkingen, zoals elektrolytenstoornissen, spierverlies en hypoglykemie, met name bij mensen met onderliggende gezondheidsproblemen. Bovendien kan snel gewichtsverlies het risico op galstenen verhogen. De keuze voor een vastenprotocol dient altijd afgestemd te worden op de individuele gezondheidssituatie, bij voorkeur in overleg met de eigen huisarts in Nederland. Het Voedingscentrum biedt toegankelijke, evidence-based informatie over intermittent vasten en voedingsveiligheid.

Mogelijke voordelen én risico's van langdurig vasten

Intermittent fasting wordt geassocieerd met verbetering van insulinegevoeligheid en bloeddruk, maar risico's zoals hypoglykemie, elektrolytenstoornissen en spierverlies mogen niet worden onderschat. Bij overgewicht is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) een bewezen, vergoede optie.

Intermittent fasting wordt in de wetenschappelijke literatuur in verband gebracht met een aantal potentiële voordelen, waaronder verbetering van insulinegevoeligheid, verlaging van nuchtere bloedglucosewaarden (gemeten in mmol/L), gunstige effecten op bloeddruk en bloedvetten, en gewichtsreductie bij mensen met overgewicht. Deze effecten zijn echter niet exclusief toe te schrijven aan autofagie en worden waarschijnlijk voor een belangrijk deel verklaard door een algehele caloriereductie en gewichtsverlies.

Daarnaast zijn er risico's verbonden aan langdurig of frequent vasten, die niet onderschat mogen worden:

• Hypoglykemie: met name bij mensen die bloedglucoseverlagende medicatie gebruiken, zoals insuline of sulfonylureumderivaten, kan vasten leiden tot gevaarlijk lage bloedsuikerwaarden^[7][8]

• Euglycemische ketoacidose: bij gebruik van SGLT2-remmers (zoals dapagliflozine of empagliflozine) kan vasten het risico op ketoacidose verhogen, ook bij normale bloedglucosewaarden; dit vereist altijd overleg met de eigen huisarts in Nederland^[4][5]

• Elektrolytenstoornissen: bij langdurig vasten kunnen natrium-, kalium- en magnesiumspiegels ontregeld raken

• Spiermassaverlies: bij onvoldoende eiwitinname tijdens het eetvenster kan vasten leiden tot afbraak van spierweefsel

• Voedingstekorten: een beperkt eetvenster maakt het moeilijker om alle benodigde micronutriënten binnen te krijgen

• Galstenen: snel gewichtsverlies verhoogt het risico op het ontstaan van galstenen; buikpijn in de rechterbovenbuik na het vasten verdient medische beoordeling^[11][12]

• Jicht: kortdurend vasten kan de serumurinezuurspiegels tijdelijk verhogen, wat bij daarvoor gevoelige personen een jichtaanval kan uitlokken

• Menstruatiestoornissen: een aanzienlijk energietekort kan bij vrouwen de menstruatiecyclus verstoren

• Refeeding-problematiek: bij langdurig vasten van meer dan vijf tot zeven dagen bestaat risico op het refeeding-syndroom bij hervatting van voeding, met gevaarlijke verschuivingen in elektrolyten; dit vereist medische begeleiding^[14]

• Psychologische effecten: vasten kan bij kwetsbare personen eetbuien, obsessief denken over voeding of een verstoorde relatie met eten versterken

• Risico bij specifieke groepen: zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven, kinderen, ouderen en mensen met ondergewicht of een eetstoornis worden in de literatuur expliciet uitgesloten van vastenprotocollen

Medicijnen die met voedsel ingenomen moeten worden, zoals bepaalde NSAID's, kunnen bij vasten ook problemen geven. Het is van belang dat potentiële voordelen en risico's altijd in samenhang worden beoordeeld, bij voorkeur in overleg met een zorgverlener. Bij overgewicht in Nederland is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) een bewezen en onder voorwaarden vanuit de basisverzekering vergoede optie; bespreek dit met uw eigen huisarts.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen over vasten?

Raadpleeg uw huisarts voor u begint met vasten als u een chronische aandoening heeft, medicatie gebruikt of zwanger bent. Bij duizeligheid, hypoglykemie-symptomen of buikpijn in de rechterbovenbuik tijdens het vasten neemt u direct contact op met uw huisarts of huisartsenpost.

Raadpleeg uw eigen huisarts voordat u begint met intermittent fasting als u een chronische aandoening heeft, medicatie gebruikt of tot een kwetsbare groep behoort. Dit advies geldt in het bijzonder voor mensen met diabetes mellitus type 1 of type 2, hart- en vaatziekten, nierproblemen, een voorgeschiedenis van eetstoornissen, of een laag lichaamsgewicht. Ook mensen die bloeddrukverlagende of bloedglucoseverlagende middelen gebruiken, waaronder insuline, sulfonylureumderivaten en SGLT2-remmers, dienen hun arts te raadplegen, omdat vasten de werking van deze medicatie kan versterken en tot gevaarlijke situaties kan leiden.

Voor zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven en mensen die een zwangerschap plannen, wordt vasten in de wetenschappelijke literatuur afgeraden vanwege mogelijke risico's voor de ontwikkeling van het kind en de voedingsstatus van de moeder.

Neem bij de volgende klachten tijdens het vasten contact op met uw eigen huisarts, of buiten kantooruren met de huisartsenpost:

• Aanhoudende duizeligheid, hartkloppingen of flauwvallen

• Tekenen van ernstige hypoglykemie, zoals trillen, zweten en verwardheid

• Misselijkheid of braken die niet vanzelf overgaan

• Extreme vermoeidheid of spierzwakte

• Buikpijn in de rechterbovenbuik die mogelijk wijst op galsteenklachten

Bij een levensbedreigende situatie, zoals bewusteloosheid of ernstige verwardheid, belt u altijd 112.

Bijwerkingen van geneesmiddelen of vaccins meldt u in Nederland bij Bijwerkingencentrum Lareb. Klachten die u toeschrijft aan het vasten zelf bespreekt u met uw eigen huisarts. Voor betrouwbare, niet-commerciële informatie over gezonde voeding en vasten kunt u terecht op Thuisarts.nl en bij het Voedingscentrum. Bij overgewicht in Nederland is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) een bewezen optie die onder voorwaarden vergoed wordt vanuit de basisverzekering; uw huisarts kan u hierover adviseren.

Veelgestelde vragen