Bariatrische chirurgie rubberen band: maagband

Bariatrische chirurgie met een rubberen band, ook wel maagband of adjustable gastric band genoemd, is een laparoscopische ingreep waarbij een verstelbare siliconenring om het bovenste deel van de maag wordt geplaatst. Dit beperkt de doorvoer van voedsel, zodat de patiënt sneller een vol gevoel ervaart. In dit artikel leest u hoe de ingreep werkt, voor wie deze geschikt is, wat u kunt verwachten na de operatie, welke risico's er zijn en wanneer verwijdering of aanpassing nodig is.

Wat is een maagband en hoe werkt deze ingreep?

Een maagband is een verstelbare siliconenring die laparoscopisch om het bovenste deel van de maag wordt geplaatst en de doorvoer van voedsel beperkt zonder malabsorptie te veroorzaken.

Een maagband (in het Engels: adjustable gastric band) is een verstelbare siliconen ring die laparoscopisch om het bovenste deel van de maag wordt geplaatst, waardoor de maaginhoud wordt verdeeld in een klein bovenste compartiment en een groter onderste deel.^[8] De band vernauwt de doorgang tussen beide compartimenten, zodat voedsel langzamer doorstroomt en de patiënt al na een kleine hoeveelheid voedsel een vol gevoel ervaart. Dit mechanisme wordt ook wel restrictie genoemd: de maag wordt niet verkleind of verwijderd, maar de doorvoer wordt beperkt.

De band is verbonden met een klein reservoir (port) dat onder de huid van de buikwand wordt geplaatst. Via dit reservoir kan de arts de band aanspannen of verwijden door er zoutoplossing in te spuiten of uit te trekken. Op die manier wordt de mate van restrictie aangepast aan de voortgang van de patiënt. De band kan worden verwijderd, maar na langdurig gebruik kunnen sommige effecten, zoals fibrose of dilatatie van de slokdarm of maagpouch, blijven bestaan. De maagband is daarmee aanpasbaar en verwijderbaar, maar niet in alle gevallen volledig zonder blijvende gevolgen.

De maagband heeft geen malabsorptie-effect: de opname van voedingsstoffen in de darm wordt door de ingreep zelf niet verminderd. Dit verschilt van malabsorptieve ingrepen zoals de maagomleiding (Roux-en-Y gastric bypass). Tekorten aan voedingsstoffen kunnen echter indirect ontstaan, bijvoorbeeld door aanhoudend braken of een sterk verminderde voedselinname. Het gewichtsverlies verloopt bij een maagband doorgaans geleidelijker dan bij andere bariatrische ingrepen.

Volgens de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde (NVvH) en internationale richtlijnen (IFSO) wordt de maagband beschouwd als een erkende bariatrische optie, maar wordt deze in Nederland minder frequent geplaatst dan voorheen. Gegevens uit de Dutch Audit for Treatment of Obesity (DATO) laten zien dat het aandeel maagbanden in het totale bariatrische aanbod in Nederland de afgelopen jaren sterk is gedaald, mede vanwege de hogere kans op langetermijncomplicaties en heroperaties ten opzichte van andere ingrepen.^[11][12]

Voor wie komt een maagband als behandeling in aanmerking?

Een maagband komt in aanmerking voor volwassenen met een BMI van 40 of hoger, of een BMI van 35 of hoger met ernstige comorbiditeit, na onvoldoende resultaat van conservatieve behandeling.

Een maagband komt in aanmerking voor volwassenen met ernstig overgewicht bij wie niet-chirurgische behandelingen onvoldoende resultaat hebben opgeleverd. Volgens de NVvH/FMS-richtlijn voor bariatrische chirurgie en het standpunt van Zorginstituut Nederland gelden de volgende indicaties:

• Een body-mass-index (BMI) van 40 kg/m² of hoger, of

• Een BMI van 35 kg/m² of hoger in combinatie met ernstige aan obesitas gerelateerde aandoeningen, zoals diabetes mellitus type 2, obstructief slaapapneusyndroom of ernstige gewrichtsklachten.

Voorwaarde is dat de patiënt onvoldoende resultaat heeft behaald met conservatieve behandeling onder professionele begeleiding, zoals dieetbegeleiding, gedragsbehandeling of een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI).^[2][4] Een GLI is niet in alle gevallen formeel verplicht gesteld als afzonderlijke eis; de landelijke formulering is dat conservatieve behandeling onder begeleiding onvoldoende effect heeft gehad. Het Zorginstituut Nederland en de NVvH beschrijven de precieze voorwaarden voor vergoeding en indicatiestelling in Nederland.

Een multidisciplinair team, bestaande uit onder meer een chirurg, internist, diëtist en psycholoog, beoordeelt of de patiënt geschikt is voor de ingreep. Veel Nederlandse centra hanteren aanvullende randvoorwaarden, zoals een minimumleeftijd van 18 jaar en rookstop voorafgaand aan de operatie; het behandelend centrum informeert de patiënt hierover.

Er zijn ook contra-indicaties. De maagband wordt over het algemeen afgeraden bij patiënten met ernstige refluxklachten (gastro-oesofageale refluxziekte), een grote hiatushernia, of aandoeningen die de wondgenezing of het gebruik van implantaten bemoeilijken, zoals bepaalde auto-immuunziekten of het gebruik van immunosuppressiva.^[9] De beoordeling hiervan is individueel en volgt het protocol van het behandelend centrum. Een actieve psychiatrische aandoening die adequate follow-up in de weg staat, is eveneens een contra-indicatie.

Tijdens een zwangerschap wordt niet geopereerd. Vrouwen die zwanger willen worden, worden geadviseerd dit tijdig te bespreken met het behandelend team, zodat de timing van de ingreep en de kinderwens zorgvuldig kunnen worden afgestemd.

In Nederland wordt bariatrische chirurgie uitgevoerd in gespecialiseerde centra. De verwijzing verloopt via de eigen huisarts, die samen met de patiënt de indicatie en de keuze voor een specifieke ingreep bespreekt, mede op basis van de NHG-Standaard Obesitas en de NHG-verwijshandreiking.

Hoe verloopt de operatie en de periode daarna?

De ingreep duurt 45 tot 90 minuten en vereist een opname van één tot twee dagen; daarna volgt levenslange begeleiding met regelmatige bandafstellingen en bloedwaardencontroles.

De plaatsing van een maagband wordt in Nederland vrijwel altijd laparoscopisch uitgevoerd, wat betekent dat de chirurg via kleine sneetjes in de buikwand werkt met behulp van een camera en speciale instrumenten. De operatieduur bedraagt doorgaans 45 tot 90 minuten en de opnameduur is kort, meestal één tot twee dagen.^[8][9] Algemene anesthesie is vereist. Opnameduur en planning kunnen per centrum verschillen; het behandelend team stelt een individueel behandelplan op.

Direct na de operatie start een gestructureerd voedingsschema onder begeleiding van een diëtist. In de eerste weken worden uitsluitend vloeibare en zachte voedingsmiddelen geadviseerd, waarna geleidelijk wordt overgegaan naar vaste voeding. Het is belangrijk dat patiënten leren langzaam te eten, goed te kauwen en kleine porties te nemen, omdat te snel eten of te grote happen kan leiden tot misselijkheid, braken of verstopping ter hoogte van de band.

De eerste bandafstelling vindt doorgaans vier tot zes weken na de operatie plaats, zodra de zwelling rondom de band is afgenomen.^[9] Daarna volgen regelmatige controles, waarbij de vulling van de band wordt aangepast op basis van het gewichtsverlies, de eetbaarheid van voedsel en eventuele klachten. Het exacte afstellingsschema kan per centrum variëren.

Langdurige follow-up is essentieel. Patiënten worden begeleid door een multidisciplinair team en worden geadviseerd levenslang contact te houden met het behandelend centrum. Hoewel de maagband geen malabsorptie-effect heeft, kunnen tekorten aan voedingsstoffen indirect ontstaan door een sterk verminderde inname of aanhoudend braken. Controle van bloedwaarden, waaronder vitamine B12, ijzer en vitamine D, maakt deel uit van de nacontrole.^[1][3] Veel centra hanteren een controleschema op drie, zes en twaalf maanden na de operatie, gevolgd door jaarlijkse controles. Afhankelijk van de individuele situatie kan standaardsuppletie, zoals een multivitamine, worden geadviseerd; het behandelend team geeft hierover specifiek advies op basis van de NVvH/FMS-richtlijn en de adviezen van de Beroepsvereniging Obesitas en Metabole chirurgie (BOM).

Welke risico's en bijwerkingen zijn bekend bij een maagband?

Bekende risico's zijn bandverschuiving, banderosie, portproblemen, reflux en slokdarmdilatatie; een aanzienlijk deel van de patiënten heeft op termijn een heroperatie nodig.

Een maagband brengt zowel kortetermijn- als langetermijnrisico's met zich mee, en patiënten dienen hierover volledig te worden geïnformeerd voorafgaand aan de ingreep. Op korte termijn kunnen, zoals bij elke laparoscopische ingreep, complicaties optreden zoals infectie van de wond of het reservoir, bloeding, of reacties op de anesthesie. Deze vroege complicaties zijn relatief zeldzaam maar vereisen tijdige medische aandacht.

Op langere termijn zijn de volgende bijwerkingen en complicaties beschreven:

• Slippage (bandverschuiving): de band kan verschuiven, waardoor een groter deel van de maag boven de band komt te liggen. Dit veroorzaakt ernstige reflux, braken en pijn en vereist doorgaans een heroperatie.

• Erosie: in zeldzame gevallen groeit de band gedeeltelijk in de maagwand, wat infectie kan veroorzaken en verwijdering van de band noodzakelijk maakt.

• Portproblemen: het reservoir kan kantelen, lekken of infecteren, waardoor afstellingen niet meer mogelijk zijn.

• Gastro-oesofageale reflux: vernauwing van de doorgang kan refluxklachten verergeren of veroorzaken.

• Slokdarm- en pouchdilatatie: bij langdurig gebruik kan de slokdarm of de maagpouch boven de band uitzetten, wat leidt tot dysfagie (moeite met slikken), bandintolerantie en een verhoogd risico op aspiratie.^[9][11]

• Onvoldoende gewichtsverlies of gewichtstoename: bij een deel van de patiënten is het gewichtsverlies op lange termijn onvoldoende, wat kan leiden tot heroverweging van de behandelstrategie.

Uit Nederlandse auditgegevens (DATO) blijkt dat een aanzienlijk deel van de patiënten met een maagband op termijn een heroperatie of conversie naar een andere ingreep ondergaat; precieze percentages variëren per studie en centrum en worden besproken tijdens de preoperatieve counseling.^[11][12]

Bij klachten of bijwerkingen neemt de patiënt contact op met het eigen bariatrisch centrum of de eigen huisarts. Buiten kantooruren kan de huisartsenpost worden gebeld voor dringende vragen. Bel 112 uitsluitend bij levensbedreigende klachten, zoals tekenen van ernstige inwendige bloeding of shock.

Bijwerkingen en klachten die mogelijk verband houden met de maagband als implantaat kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, dat hiervoor het Meldpunt en Expertisecentrum Bijwerkingen Implantaten (MEBI) beheert.^[6][7]

Wanneer is verwijdering of aanpassing van de maagband nodig?

Verwijdering is nodig bij complicaties zoals bandverschuiving, banderosie, ernstige reflux of onvoldoende gewichtsverlies die niet conservatief te behandelen zijn.

Verwijdering of aanpassing van de maagband is nodig wanneer complicaties optreden die niet met conservatieve maatregelen kunnen worden verholpen, of wanneer de band zijn functie niet meer adequaat vervult. Uit Nederlandse auditgegevens (DATO) en internationale richtlijnen (NVvH/FMS, IFSO) blijkt dat een substantieel deel van de patiënten met een maagband op termijn een heroperatie ondergaat. De exacte percentages variëren per studie en centrum; dit wordt uitgebreid besproken tijdens de preoperatieve counseling in het gespecialiseerde bariatrische centrum.

Concreet zijn de volgende situaties aanleiding voor verwijdering of revisie:

• Bandverschuiving (slippage) met aanhoudende klachten die niet reageren op het leeglaten van de band.

• Banderosie, waarbij de band in de maagwand is ingegroeid.

• Ernstige of onbehandelbare reflux, die de kwaliteit van leven sterk vermindert.

• Slokdarm- of pouchdilatatie met aanhoudende dysfagie of bandintolerantie.

• Onvoldoende gewichtsverlies ondanks optimale afstelling en begeleiding, waarbij conversie naar een andere bariatrische ingreep wordt overwogen.

• Infectie van het reservoir of de band, die niet reageert op antibiotische behandeling.

Verwijdering van de maagband is een laparoscopische ingreep en wordt uitgevoerd in een gespecialiseerd bariatrisch centrum in Nederland. Na verwijdering kan, afhankelijk van de situatie en de wens van de patiënt, worden overgegaan op een andere bariatrische procedure, zoals een sleeve gastrectomie of een maagomleiding.^[11][12] Dit besluit wordt genomen in overleg met het multidisciplinaire team.

Patiënten die twijfelen over het functioneren van hun band, of die nieuwe of verergerende klachten ervaren, worden geadviseerd dit te bespreken met hun eigen huisarts, die zo nodig verwijst naar het behandelend centrum. Vroege melding van klachten is belangrijk, omdat tijdige interventie complicaties kan beperken.

Frequently Asked Questions