Buikvet overgang verliezen: oorzaken en aanpak

Buikvet verliezen tijdens de overgang is voor veel vrouwen een uitdaging, ook als het gewicht op de weegschaal nauwelijks verandert. Door dalende oestrogeenspiegels en veranderingen in spiermassa verschuift de vetverdeling richting de buik, met name visceraal vet rondom de organen. Dit type vet is metabolisch actief en verhoogt het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2. In dit artikel leest u waarom dit gebeurt, welke rol hormonen spelen en wat wetenschappelijk onderbouwde strategieen zijn om buikvet tijdens de overgang effectief aan te pakken.

Waarom stapelt buikvet zich op tijdens de overgang?

Tijdens de overgang verschuift de vetverdeling door hormonale veranderingen en afname van spiermassa, waardoor visceraal vet zich ophoopt rondom de organen, ook bij vrouwen die nauwelijks zwaarder worden.

Tijdens de overgang verschuift de vetverdeling in het lichaam, waardoor bij veel vrouwen meer vet rond de buik wordt opgeslagen, ook bij vrouwen die verder niet of nauwelijks zwaarder worden. Dit fenomeen betreft visceraal vet: vet dat zich ophoopt rondom de inwendige organen in de buikholte, in tegenstelling tot het onderhuidse vet dat eerder op heupen en dijen zat. Visceraal vet is metabolisch actiever dan onderhuidse vetopslag en wordt in verband gebracht met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, insulineresistentie en diabetes type 2.^[1][2]

De verschuiving begint al in de perimenopauze, de jaren voorafgaand aan de laatste menstruatie, en zet zich voort na de menopauze. Onderzoek laat zien dat de totale hoeveelheid lichaamsvet bij vrouwen in de overgang gemiddeld kan toenemen en dat de verdeling kan veranderen, ook bij een beperkte gewichtstoename. Vrouwen die op de weegschaal weinig verandering zien, kunnen toch een meetbare toename van de buikomvang ervaren.

In Nederland wordt centrale adipositas in de praktijk gemeten aan de hand van de tailleomtrek. Een tailleomtrek van 88 cm of meer bij vrouwen geldt als verhoogd risico; een waist-to-height-ratio van 0,5 of hoger wordt eveneens als risicogrens gehanteerd.^[1][2] Bij vrouwen met een Zuid-Aziatische, Chinese of Afrikaanse achtergrond kunnen lagere drempelwaarden van toepassing zijn; de huisarts kan hierover adviseren.^[1][2]

Naast hormonale veranderingen spelen ook leeftijdsgerelateerde factoren een rol: de spiermassa neemt af met het ouder worden (sarcopenie), waardoor het basaalmetabolisme daalt. Minder spiermassa betekent dat het lichaam in rust minder energie verbrandt, wat bij een gelijkblijvend eetpatroon kan bijdragen aan geleidelijke vetopstapeling. Slaapproblemen, die veel voorkomen tijdens de overgang, kunnen eveneens bijdragen doordat ze de hormoonhuishouding rondom honger en verzadiging verstoren.

Welke rol spelen hormonen bij gewichtstoename rond de buik?

Dalende oestrogeenspiegels en een relatief overschot aan androgenen bevorderen een buikgerichte vetverdeling; verhoogd cortisol door stress en slaaptekort versterkt de opslag van visceraal vet.

De daling van oestrogeen is een belangrijke hormonale factor bij de verschuiving van vet naar de buikregio tijdens de overgang. Er zijn aanwijzingen dat oestrogeen de activiteit van vetcellen en de verdeling van vetopslag in het lichaam beïnvloedt. Wanneer de oestrogeenspiegels dalen, kan de voorkeur voor vetopslag op heupen en dijen afnemen, terwijl visceraal vetweefsel mogelijk gevoeliger wordt voor opslag. De precieze mechanismen worden nog onderzocht en zijn niet bij iedere vrouw gelijk.

Daarnaast verandert de verhouding tussen oestrogeen en androgenen (zoals testosteron) ten gunste van de androgenen. Dit relatieve overschot aan androgenen wordt in verband gebracht met een meer androïde, buikgerichte vetverdeling, vergelijkbaar met het patroon dat vaker bij mannen wordt gezien. Progesteron, dat eveneens daalt in de perimenopauze, heeft mogelijk een licht vochtbeïnvloedend effect; het wegvallen hiervan kan bij sommige vrouwen bijdragen aan een gevoel van opgeblazenheid, hoewel dit mechanisme niet volledig is opgehelderd.

Cortisol, het stresshormoon, speelt een aanvullende rol. Chronische stress en slaaptekort, beide frequent tijdens de overgang, kunnen de cortisolspiegel verhogen. Cortisol stimuleert de aanmaak en opslag van visceraal vet en kan de eetlust verhogen, met name voor calorierijke voeding.^[8] Er zijn aanwijzingen dat insulineresistentie toeneemt naarmate de oestrogeenspiegels dalen: cellen reageren dan minder goed op insuline, waardoor bloedglucose (gemeten in mmol/L) minder efficiënt wordt verwerkt en vetopslag in de buik kan toenemen.^[10][11] Het samenspel van deze hormonen maakt buikvet tijdens de overgang tot een multifactorieel probleem dat niet met één enkele maatregel wordt opgelost.

Wat helpt echt bij het verminderen van buikvet in de overgang?

Een combinatie van dagelijkse beweging (minimaal 150 minuten per week), een voedingspatroon rijk aan groenten en magere eiwitten, voldoende slaap en stressmanagement vormt de wetenschappelijk onderbouwde basis.

Een combinatie van regelmatige lichaamsbeweging, een voedingspatroon met weinig bewerkte producten en voldoende slaap vormt de basis voor het verminderen van buikvet tijdens de overgang. Er bestaat geen enkelvoudige aanpak die voor alle vrouwen even effectief is, maar de wetenschappelijke literatuur is consistent over de meerwaarde van deze drie pijlers samen. De adviezen hieronder sluiten aan bij de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad en de informatie op thuisarts.nl over de overgang en overgewicht.

Belangrijke leefstijladviezen:

• Beweeg dagelijks: minimaal 150 minuten per week matig intensieve activiteit, aangevuld met krachttraining om spiermassa te behouden, conform de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad.^[1][2]

• Kies voor een voedingspatroon rijk aan groenten, peulvruchten, volkoren granen en magere eiwitten: dit ondersteunt een stabiele bloedglucose en een gevoel van verzadiging, in lijn met de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad.

• Beperk alcohol: alcoholgebruik verhoogt de calorie-inname en is geassocieerd met meer visceraal vet.

• Geef slaap prioriteit: zeven tot negen uur slaap per nacht ondersteunt een gezonde hormoonbalans rondom honger en verzadiging.

• Beheer stress actief: technieken zoals mindfulness, ademhalingsoefeningen of cognitieve gedragstherapie kunnen helpen de cortisolspiegel te verlagen.

In Nederland is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) onder voorwaarden opgenomen in de basisverzekering. De GLI combineert begeleiding op het gebied van voeding, beweging en gedrag en kan worden besproken met de huisarts.

Hormonale substitutietherapie (HST) kan bij sommige vrouwen de verschuiving van vet naar de buik mogelijk enigszins afremmen, maar HST is in Nederland niet geïndiceerd voor gewichtsbeheersing.^[3][4] De primaire toepassing is de behandeling van overgangsklachten zoals opvliegers en slaapproblemen, conform de richtlijnen van de NVOG en het NHG. De inzet van HST wordt individueel beoordeeld door de huisarts of gynaecoloog, waarbij voordelen en risico's zorgvuldig worden afgewogen.

Beweging en voeding: wat zegt het wetenschappelijk onderzoek?

Krachttraining gecombineerd met aerobe training vermindert visceraal vet het meest effectief; een mediterraan voedingspatroon ondersteunt de metabole gezondheid bij vrouwen in de menopauze.

Krachttraining in combinatie met aerobe training is in meerdere gerandomiseerde studies effectiever gebleken voor het verminderen van visceraal vet bij vrouwen in de overgang dan aerobe training alleen. Krachttraining behoudt en vergroot de spiermassa, wat het basaalmetabolisme ondersteunt. Aerobe activiteiten zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen verbeteren de insulinegevoeligheid en dragen bij aan het verminderen van visceraal vet. De combinatie van beide vormen levert het meeste gezondheidsvoordeel op.

Wat voeding betreft, laat onderzoek zien dat een mediterraan voedingspatroon, gekenmerkt door veel groenten, fruit, olijfolie, vis en peulvruchten en weinig bewerkte producten en toegevoegde suikers, gunstig kan zijn voor de buikomvang en de metabole gezondheid bij vrouwen in de menopauze. Een eiwitrijke voeding kan helpen de spiermassa te behouden en het verzadigingsgevoel te verlengen, in lijn met de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad. Er is geen bewijs dat specifieke supplementen of detoxkuren effectief zijn voor het verminderen van buikvet.

Het totale calorie-overschot blijft een bepalende factor: ook gezonde voeding leidt tot vetopstapeling wanneer de inname structureel hoger is dan het verbruik. Toch is caloriebeperking alleen minder effectief dan de combinatie met beweging, omdat het zonder training kan leiden tot verlies van spiermassa in plaats van vet.

Vrouwen die begeleiding willen bij het aanpassen van hun voedingspatroon, kunnen in Nederland rechtstreeks een diëtist raadplegen; een verwijzing van de huisarts is niet verplicht. Of en in hoeverre diëtetiek wordt vergoed, hangt af van de individuele zorgverzekering en het eigen risico. De huisarts kan adviseren over passende opties, waaronder de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). Meer informatie over voeding is te vinden via het Voedingscentrum.

Wanneer is medicamenteuze ondersteuning een optie om te bespreken?

Medicamenteuze ondersteuning is bespreekbaar bij een BMI van 30 of hoger, of 27 of hoger met gewichtsgerelateerde aandoeningen, als leefstijlinterventies onvoldoende resultaat geven; de huisarts beoordeelt dit individueel.

Medicamenteuze ondersteuning bij gewichtsbeheersing is in Nederland een optie om met de huisarts te bespreken wanneer leefstijlinterventies onvoldoende resultaat geven en er sprake is van overgewicht met gezondheidsrisico's, zoals een BMI van 30 of hoger, of een BMI van 27 of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde aandoeningen zoals diabetes type 2 of hypertensie. De beslissing wordt altijd individueel genomen op basis van de volledige medische situatie.

In Nederland zijn via de Europese Commissie, op advies van het EMA, geneesmiddelen goedgekeurd voor gewichtsbeheersing bij volwassenen, waaronder semaglutide (Wegovy) en tirzepatide (Mounjaro). De productinformatie (SmPC) voor beide middelen is raadpleegbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank en de EMA EPAR-pagina's; het Farmacotherapeutisch Kompas biedt een Nederlandstalige samenvatting van werking, bijwerkingen en aandachtspunten. Deze middelen werken via hormoonreceptoren die betrokken zijn bij de regulatie van eetlust en bloedglucose. Ze zijn uitsluitend op recept verkrijgbaar en worden ingezet als aanvulling op, niet als vervanging van, een caloriearm dieet en meer beweging.

Vergoeding vanuit de basisverzekering is in Nederland aan strikte voorwaarden gebonden; de actuele vergoedingsstatus en de geldende voorwaarden zijn te raadplegen via het Zorginstituut Nederland. Eigen risico is van toepassing.

Bijwerkingen van deze geneesmiddelen kunnen onder meer omvatten: maag-darmklachten zoals misselijkheid, braken en diarree, injectieplaatsreacties, haaruitval en een verhoogde hartslag. Galblaasaandoeningen, waaronder galstenen, zijn gemeld bij gebruik van GLP-1-receptoragonisten en zijn opgenomen in de SmPC. Vertraagde maaglediging kan optreden; dit is relevant bij geplande anesthesie of sedatie, en patiënten dienen dit vooraf te melden aan de behandelend arts of anesthesist. Voor semaglutide (Wegovy) vermeldt de SmPC tevens een mogelijke associatie met niet-arteritische anterieure ischemische opticopathie (NAION); patiënten met plotselinge visusklachten dienen direct medische hulp te zoeken.

Ernstige bijwerkingen, zoals symptomen die kunnen wijzen op pancreatitis (hevige buikpijn die uitstraalt naar de rug), vereisen directe medische beoordeling: neem in dat geval contact op met de eigen huisarts of, buiten kantooruren, met de huisartsenpost. Bij een levensbedreigende situatie belt u 112. Bijwerkingen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Vrouwen die medicamenteuze ondersteuning overwegen, worden aangeraden dit gesprek te starten bij de eigen huisarts, die de voor- en nadelen in de juiste context kan beoordelen.

Frequently Asked Questions