Buikvet verliezen: oorzaken en aanpak

Buikvet verliezen is voor veel mensen een belangrijk gezondheidsdoel, en terecht: overtollig buikvet, vooral het diepe viscerale vet rondom de organen, vergroot het risico op type 2 diabetes, hart- en vaatziekten en andere ernstige aandoeningen. In dit artikel leest u wat buikvet precies is, waardoor het ontstaat, welke rol voeding en beweging spelen, en wanneer medicatie of medische begeleiding zinvol kan zijn. Alle informatie is gebaseerd op Nederlandse richtlijnen, waaronder de NHG-Standaard Obesitas en de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad.

Wat is buikvet en waarom is het schadelijk voor je gezondheid?

Visceraal vet, het diepe buikvet rondom de organen, produceert ontstekingsstoffen die insulineresistentie, hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten bevorderen. Een buikomvang boven 80 cm (vrouwen) of 94 cm (mannen) wijst op een verhoogd risico.

Buikvet is schadelijk voor de gezondheid omdat het niet alleen onder de huid ligt, maar ook diep in de buikholte rondom de organen. Dit zogenoemde visceraal vet is stofwisselingsactief en vergroot het risico op ernstige aandoeningen. Er zijn twee soorten buikvet: subcutaan vet, dat direct onder de huid zit en met de vingers is vast te pakken, en visceraal vet, dat de lever, alvleesklier en darmen omgeeft. Visceraal vet produceert ontstekingsstoffen en hormonen die de insulinegevoeligheid verminderen en bijdragen aan een verhoogde bloeddruk, zoals beschreven in de NHG-Standaard Obesitas.^[1][3]

De gezondheidsrisico's van een verhoogde hoeveelheid visceraal vet zijn goed gedocumenteerd. Mensen met veel buikvet hebben een verhoogd risico op:

• Type 2 diabetes, doordat insulineresistentie toeneemt

• Hart- en vaatziekten, door ongunstige effecten op bloeddruk en bloedvetten

• Niet-alcoholische leververvetting

• Bepaalde vormen van kanker, waaronder darmkanker; dit betreft een verhoogd relatief risico, niet een zekerheid

Een praktische maatstaf voor een verhoogd risico is de buikomvang, gemeten met een meetlint op de hoogte van de navel, terwijl u rechtop staat en normaal uitademt. Volgens de NHG-Standaard Obesitas geldt voor vrouwen een verhoogd risico bij een buikomvang van 80 centimeter of meer, en voor mannen bij 94 centimeter of meer. Boven 88 centimeter bij vrouwen en 102 centimeter bij mannen spreekt men van een sterk verhoogd risico. Voor mensen met een Zuid-Aziatische, Chinese of Japanse achtergrond hanteren internationale richtlijnen lagere drempelwaarden; uw huisarts kan beoordelen welke grenswaarde voor u van toepassing is.

De buikomvang is een eenvoudig maar informatief meetpunt dat de huisarts kan gebruiken naast de body-mass-index (BMI). Belangrijk om te weten is dat iemand met een normaal lichaamsgewicht toch te veel visceraal vet kan hebben. Dit wordt wel aangeduid als "metabolisch obese, normaal gewicht" en onderstreept waarom buikomvang een aanvullende meting verdient naast het gewicht alleen. Meer informatie voor patiënten is beschikbaar via Thuisarts.nl.

Waardoor stapelt buikvet zich op?

Buikvet stapelt zich op door een langdurig energieoverschot, versterkt door hormonen zoals cortisol en insuline, slaaptekort, weinig beweging, ongezond voedingspatroon en genetische aanleg.

Buikvet stapelt zich op door een combinatie van factoren, waarbij een langdurig energieoverschot de belangrijkste drijvende kracht is, maar waarbij hormonen, genetica en leefstijl de verdeling van dat vet mede bepalen. Wanneer de energie-inname structureel hoger is dan het energieverbruik, slaat het lichaam de overtollige energie op als vet, en visceraal vet is daarbij bijzonder gevoelig voor hormonale signalen.

Hormonen spelen een centrale rol. Cortisol, het stresshormoon, stimuleert de opslag van vet in de buikholte. Chronische stress, slaaptekort en overmatig alcoholgebruik zijn geassocieerd met een hogere cortisolspiegel en daarmee met meer visceraal vet. Insuline bevordert vetopslag in het algemeen, en bij insulineresistentie, die zelf ook weer door visceraal vet wordt versterkt, ontstaat een zichzelf versterkende cyclus.

Daarnaast spelen de volgende factoren een bewezen rol:

• Leeftijd: met het ouder worden daalt de spiermassa en verschuift de vetverdeling richting de buik, bij vrouwen versneld na de menopauze door de daling van oestrogeen

• Genetische aanleg: de neiging om vet centraal op te slaan is deels erfelijk bepaald

• Slaaptekort: minder dan zeven uur slaap per nacht is geassocieerd met een hogere buikomvang^[15]

• Sedentaire leefstijl: weinig beweging verlaagt het energieverbruik en vermindert de insulinegevoeligheid

• Voedingspatroon: een hoge inname van sterk bewerkte voedingsmiddelen, suikerhoudende dranken en verzadigd vet draagt bij aan visceraal vetopslag

In zeldzame gevallen kan snelle centrale gewichtstoename een teken zijn van een onderliggende medische aandoening, zoals het syndroom van Cushing of ernstige hypothyreoïdie. Alarmsignalen die een bezoek aan de eigen huisarts in Nederland rechtvaardigen zijn onder meer: snelle toename van buikomvang zonder duidelijke oorzaak, paarsrode striae op de buik of flanken, of opvallende spierzwakte in de boven- of bovenbenen. Buikvetopstapeling heeft zelden één oorzaak; een gesprek met de huisarts kan helpen om persoonlijke risicofactoren in kaart te brengen.

Welke rol spelen voeding en beweging bij buikvetreductie?

Een mediterraan voedingspatroon met een energietekort van circa 500 kcal per dag, gecombineerd met minimaal 150 minuten aerobe beweging per week, vermindert aantoonbaar visceraal vet.

Voeding en beweging zijn de hoekstenen van buikvetreductie en vormen samen de eerste en meest effectieve aanpak die door de NHG-Standaard Obesitas en het Farmacotherapeutisch Kompas wordt aanbevolen. Er bestaat geen specifiek dieet dat uitsluitend buikvet aanpakt: het lichaam bepaalt zelf waar het vet wordt afgebroken. Wel leidt een algemeen energietekort, gecombineerd met voldoende eiwitinname en lichaamsbeweging, aantoonbaar tot vermindering van visceraal vet.

Voedingsadviezen die evidence-based zijn:

• Kies voor een voedingspatroon rijk aan groenten, peulvruchten, volkoren granen, magere eiwitten en onverzadigde vetten, zoals het mediterrane voedingspatroon

• Beperk sterk bewerkte producten, suikerhoudende dranken en voedingsmiddelen met veel toegevoegde suikers

• Een matig energietekort van ongeveer 500 kilocalorieën per dag wordt als algemene richtlijn gehanteerd en leidt bij veel mensen tot een gewichtsverlies van circa 0,5 kilogram per week; het werkelijke tempo varieert per persoon en periodieke evaluatie bij de eigen huisarts of diëtist in Nederland is wenselijk^[1][3]

• Voldoende eiwitinname (circa 1,2 tot 1,6 gram per kilogram lichaamsgewicht per dag) helpt spiermassa te behouden tijdens gewichtsverlies; voor mensen met een (onbekende) chronische nierziekte kan een hogere eiwitinname ongeschikt zijn, overleg hierover met uw huisarts of diëtist^[16]

Beweging heeft een zelfstandig effect op visceraal vet, ook los van gewichtsverlies. De Gezondheidsraad adviseert in de Nederlandse Beweegrichtlijnen:

• Minimaal 150 minuten matig intensieve aerobe activiteit per week, zoals stevig wandelen of fietsen

• Twee keer per week spierversterkende oefeningen

• Minder tijd zittend doorbrengen

Aerobe training en intervaltraining zijn in onderzoek geassocieerd met een grotere reductie van visceraal vet dan krachttraining alleen, hoewel een combinatie van beide de voorkeur verdient.^[1][3] Slaaphygiëne en stressmanagement zijn aanvullende leefstijlmaatregelen die de effectiviteit van voeding en beweging ondersteunen.

In Nederland kunnen volwassenen die voldoen aan de indicatiecriteria worden verwezen naar een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). De GLI is een gestructureerd programma gericht op voeding, beweging en gedragsverandering, en wordt onder voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering. Uw eigen huisarts kan beoordelen of u hiervoor in aanmerking komt en een verwijzing verzorgen. Vergoede diëtetiek (tot een bepaald aantal uren per jaar) is eveneens onderdeel van de basisverzekering in Nederland. Duurzame gedragsverandering vraagt tijd en begeleiding; een diëtist of leefstijlcoach kan hierbij praktische ondersteuning bieden.

Wanneer komt medicatie of medische begeleiding in beeld?

Medicatie zoals semaglutide of tirzepatide komt in beeld bij een BMI van 30 of hoger, of 27 of hoger met comorbiditeit, nadat leefstijlinterventies onvoldoende resultaat geven, altijd in overleg met de huisarts.

Medicatie of intensievere medische begeleiding komt in beeld wanneer leefstijlinterventies onvoldoende resultaat geven. De hieronder genoemde BMI-criteria gelden voor volwassenen: een BMI van 30 of hoger, of een BMI van 27 of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde aandoeningen zoals type 2 diabetes of hypertensie. De huisarts is het eerste aanspreekpunt om te beoordelen of aanvullende behandeling passend en veilig is.

In Nederland zijn voor de behandeling van obesitas bij volwassenen enkele geneesmiddelen door de Europese Commissie toegelaten op basis van een positief advies van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA). Voorbeelden zijn semaglutide (Wegovy) en tirzepatide (Mounjaro). Semaglutide (Wegovy) is daarnaast ook geïndiceerd bij adolescenten van 12 jaar en ouder met een gewicht boven 60 kg en een BMI op of boven het 95e percentiel; voor deze groep gelden andere criteria en is begeleiding door een gespecialiseerd team vereist.^[8][14] Deze middelen behoren tot de klasse van GLP-1-receptoragonisten respectievelijk tweeledige GIP- en GLP-1-receptoragonisten. Ze remmen de eetlust, vertragen de maaglediging en beïnvloeden de energiehuishouding via hormoonreceptoren in de hersenen en het maag-darmkanaal.

Veiligheid en belangrijke waarschuwingen

Deze geneesmiddelen kennen een uitgebreid veiligheidsprofiel. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, braken, diarree en obstipatie, vooral in de beginfase. Daarnaast zijn op basis van de productinformatie (SmPC/EPAR, beschikbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank en EMA) de volgende waarschuwingen van belang:

• Hypoglykemie: bij gelijktijdig gebruik van insuline of sulfonylureumderivaten (zoals glimepiride of gliclazide) is het risico op een te lage bloedsuiker verhoogd; dosisaanpassing van die middelen kan nodig zijn

• Galblaasaandoeningen: cholelithiasis (galstenen) en cholecystitis zijn gemeld; meld buikpijn in de rechterbovenbuik aan uw arts

• Dehydratie en nierfunctie: ernstige maag-darmklachten kunnen leiden tot uitdroging en verslechtering van de nierfunctie; zorg voor voldoende vochtinname

• Vertraagde maaglediging en anesthesie: door vertraagde maaglediging bestaat een verhoogd aspiratierisico bij algehele anesthesie of diepe sedatie; informeer uw anesthesioloog altijd over het gebruik van dit type geneesmiddel

• Hartslagstijging: een kleine toename van de hartslag is waargenomen; dit is doorgaans klinisch niet relevant, maar verdient aandacht bij mensen met bestaande hartproblemen

• Voorzichtigheid bij gastroparese: bij ernstige vertraagde maaglediging (gastroparese) is gebruik niet aanbevolen

• Diabetische retinopathie (semaglutide bij type 2 diabetes): snelle verbetering van de bloedsuikerregulering kan tijdelijk verslechtering van retinopathie veroorzaken; oogcontrole is aangewezen^[4][18]

• NAION (niet-arteritische anterieure ischemische optische neuropathie): bij semaglutide zijn gevallen gemeld van plotselinge gezichtsvermindering; raadpleeg direct een arts bij plotselinge verandering in het gezichtsvermogen

• Acute pancreatitis: gemeld in post-marketingrapportages, inclusief gevallen met ernstig verloop; stop het middel en zoek medische hulp bij aanhoudende hevige buikpijn

• Semaglutide mag niet worden gecombineerd met andere GLP-1-receptoragonisten

Raadpleeg altijd de volledige bijsluiter of SmPC (beschikbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank of EMA) voor een volledig overzicht van contra-indicaties, interacties en waarschuwingen. De geschiktheid van een geneesmiddel wordt in Nederland in samenspraak met de voorschrijver bepaald.

Bijwerkingen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Vergoeding in Nederland

Gewichtsbehandelende geneesmiddelen vallen in Nederland doorgaans niet onder de basisverzekering en worden door de meeste mensen zelf betaald. Het Zorginstituut Nederland beoordeelt periodiek de vergoedingsstatus van deze middelen; raadpleeg uw zorgverzekeraar of huisarts voor de actuele situatie, aangezien vergoedingsafspraken kunnen wijzigen.

Naast medicatie kan verwijzing naar een multidisciplinair behandelteam, een gespecialiseerde obesitaskliniek of, in geselecteerde gevallen, een bariatrisch chirurg aan de orde zijn. Bij acute klachten zoals hevige buikpijn, kortademigheid of pijn op de borst belt u 112. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar. Voor niet-spoedeisende vragen maakt u een afspraak bij uw eigen huisarts.

Frequently Asked Questions