Groene thee vetverbranding: wat zegt bewijs?

Groene thee vetverbranding is een veelbesproken onderwerp, maar wat zegt het wetenschappelijk bewijs werkelijk? Groene thee bevat werkzame stoffen zoals EGCG en cafeïne die een bescheiden effect kunnen hebben op het energieverbruik en de vetoxidatie. Dit effect is echter te klein om als zelfstandige afslankmethode te gelden. In dit artikel leest u wat onderzoek aantoont, welke doses relevant zijn, voor wie groene thee geschikt is en wanneer professioneel advies over afvallen verstandig is.

Wat zegt het onderzoek over groene thee en vetverbranding?

Groene thee heeft een statistisch aantoonbaar maar bescheiden effect op vetverbranding; meta-analyses tonen gemiddeld 0,5 tot 1,5 kilogram gewichtsverlies over twaalf weken, alleen bij extracten die zowel cafeïne als catechinen bevatten.

Groene thee heeft een bescheiden, statistisch aantoonbaar effect op het energieverbruik en de vetoxidatie, maar het effect is te klein om als zelfstandige afslankmethode te gelden. Systematische reviews en meta-analyses, waaronder publicaties in Obesity Reviews en een Cochrane-review naar groene thee en gewichtsverlies, laten zien dat dagelijkse consumptie van groene thee-extracten het gewicht gemiddeld met 0,5 tot 1,5 kilogram kan verlagen ten opzichte van een placebo over een periode van twaalf weken. Deze schatting geldt voor extracten die zowel catechinen als cafeïne bevatten; bij cafeïnevrije extracten is het effect kleiner of afwezig. De heterogeniteit tussen studies is groot en individuele resultaten lopen sterk uiteen.

Belangrijk is dat de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) geen gezondheidsclaim voor groene-thee-catechinen op het gebied van gewichtsbeheersing heeft goedgekeurd. Dit betekent dat fabrikanten in de EU, en dus ook in Nederland, niet mogen beweren dat groene thee of catechinensupplementen bijdragen aan gewichtsverlies.

Het mechanisme achter het bescheiden effect is niet volledig opgehelderd. Groene thee verhoogt tijdelijk de thermogenese, waardoor iets meer calorieën worden verbrand. Daarnaast lijkt groene thee de vetoxidatie licht te stimuleren, met name tijdens matige lichamelijke inspanning, al is dit bewijs voorlopig en zijn de onderliggende processen bij mensen nog niet volledig bevestigd.

De meeste studies zijn uitgevoerd met gestandaardiseerde extracten in capsules, niet met gewone thee. De concentratie werkzame stoffen in een kopje zelfgezette groene thee varieert aanzienlijk afhankelijk van het merk, de zettijd en de watertemperatuur. Resultaten uit laboratoriumstudies zijn daardoor niet één op één te vertalen naar dagelijkse theeconsumptie. Groene thee kan een gezonde leefstijl ondersteunen, maar vervangt een uitgebalanceerd voedingspatroon en voldoende beweging niet.

Werkzame stoffen in groene thee: cafeïne en EGCG

Cafeïne stimuleert lipolyse en verhoogt het energieverbruik; EGCG remt het enzym COMT waardoor noradrenaline langer actief blijft, maar dit mechanisme is bij mensen nog niet overtuigend bewezen.

De twee belangrijkste werkzame stoffen in groene thee die worden gelinkt aan vetverbranding zijn cafeïne en epigallocatechinegallaat, afgekort EGCG. EGCG is een catechine, een type polyfenol dat van nature voorkomt in de bladeren van de theeplant Camellia sinensis. Groene thee bevat meer EGCG dan zwarte of oolong thee, omdat de bladeren niet worden gefermenteerd.

Cafeïne werkt bij gebruikelijke innames via het lichaam primair als antagonist van adenosinereceptoren in de hersenen. Dit leidt onder meer tot een verhoogde afgifte van vetzuren uit vetweefsel (lipolyse) en een lichte stijging van het energieverbruik. EGCG remt in laboratoriumstudies het enzym catechol-O-methyltransferase (COMT), waardoor de afbraak van noradrenaline wordt vertraagd. Of dit mechanisme bij mensen bij gebruikelijke theeconsumptie klinisch relevant is, is onzeker: de COMT-remming door EGCG is voornamelijk in-vitro aangetoond en de vertaling naar de menselijke situatie is nog niet overtuigend bewezen.

De combinatie van cafeïne en EGCG lijkt in sommige studies synergetisch te werken, maar dit is niet consistent gerepliceerd. Voorzichtigheid bij de interpretatie van deze bevinding is geboden.

Een standaard kopje groene thee bevat naar schatting 20 tot 50 milligram cafeïne en 50 tot 100 milligram EGCG, afhankelijk van de bereidingswijze; dit zijn ruwe schattingen met aanzienlijke variabiliteit. In de meeste klinische studies die een effect aantonen, werden dagelijkse doses van 270 tot 1200 milligram catechinen (waarvan een deel EGCG) gebruikt, wat overeenkomt met drie tot tien sterke koppen thee of een geconcentreerd supplement. Het is dus niet vanzelfsprekend dat een of twee kopjes thee per dag hetzelfde effect bereiken als in onderzoek is aangetoond.

Hoeveel groene thee moet je drinken om effect te merken?

Studies gebruiken doses die overeenkomen met drie tot vijf sterke koppen per dag; supplementen met 800 milligram EGCG of meer worden door EFSA als mogelijk leverschadelijk beschouwd.

Op basis van de beschikbare onderzoeksgegevens wordt in studies waarbij een meetbaar effect op het energieverbruik werd gevonden, doorgaans een dagelijkse inname gehanteerd die overeenkomt met drie tot vijf sterke koppen groene thee. Dit is een ruwe vertaling van de in onderzoek gebruikte extractdoses en geen vastgestelde richtlijn; de werkelijke EGCG-inname per kopje varieert sterk afhankelijk van merk, zettijd en watertemperatuur.

Bij het gebruik van gestandaardiseerde supplementen met groene thee-extract worden in studies hogere doses gehanteerd. De EFSA heeft in 2018 geconcludeerd dat supplementen met 800 milligram EGCG per dag of meer mogelijk leverschade kunnen veroorzaken, met name bij gebruik op een lege maag. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) heeft eveneens signalen gepubliceerd over veiligheidsrisico's van groene-thee-extractsupplementen. Hogere doses zijn niet automatisch veiliger of effectiever, en supplementen vallen buiten de reguliere geneesmiddelenbeoordeling.

Voor de meeste mensen is het realistisch om twee tot vier koppen groene thee per dag te drinken als onderdeel van een gevarieerd voedingspatroon. Een groter effect bij hogere consumptie is niet bewezen, en overmatige inname van cafeïne kan bijwerkingen geven zoals:

• Hartkloppingen

• Slaapproblemen

• Hoofdpijn

• Maagklachten

• Misselijkheid of nervositeit bij hogere cafeïnebelasting

Het tijdstip van consumptie kan ook een rol spelen: groene thee drinken voor of tijdens lichamelijke activiteit lijkt het effect op vetoxidatie licht te versterken, al is dit bewijs voorlopig. Thee drinken laat op de avond wordt afgeraden vanwege het cafeïnegehalte en de mogelijke invloed op de slaapkwaliteit.

Voor wie is groene thee (niet) geschikt als aanvulling?

Groene thee is veilig voor gezonde volwassenen bij twee tot vier koppen per dag, maar niet geschikt zonder medisch overleg voor zwangeren, kinderen, mensen met leveraandoeningen of gebruikers van bloedverdunners.

Groene thee als aanvulling op een gezonde leefstijl is voor de meeste gezonde volwassenen veilig bij een normale consumptie van twee tot vier koppen per dag. Er zijn echter groepen voor wie voorzichtigheid geboden is.

Niet of alleen na overleg met een arts geschikt voor:

• Zwangere en borstvoedende vrouwen: Cafeïne passeert de placenta en komt in moedermelk terecht. De aanbevolen maximale cafeïne-inname tijdens de zwangerschap in Nederland is 200 milligram per dag (alle bronnen samen), conform adviezen van het Voedingscentrum. Groene thee-supplementen worden tijdens zwangerschap en borstvoeding afgeraden.

• Kinderen en jongeren: Cafeïne-inname verdient extra aandacht in deze leeftijdsgroep. In Nederland wordt aanbevolen de cafeïne-inname bij kinderen en jongeren te beperken; groene thee-supplementen zijn voor hen niet geschikt.

• Mensen met lever- of nierproblematiek: Hoge doses EGCG zijn in verband gebracht met hepatotoxiciteit. Bij bestaande leveraandoeningen is overleg met de huisarts noodzakelijk.

• Mensen die bloedverdunners gebruiken (zoals acenocoumarol of fenprocoumon): Gewone groene thee-infusie bevat doorgaans weinig vitamine K en vormt bij gematigde, consistente consumptie voor de meeste gebruikers van cumarinederivaten geen groot probleem. Matcha (gemalen heel blad) en hoge doses groene thee-supplementen bevatten echter meer vitamine K en kunnen de werking van antistollingsmiddelen beïnvloeden. Consistentie in inname is belangrijk; bij twijfel is overleg met de trombosedienst of huisarts verstandig, en regelmatige INR-controle blijft aangewezen.

• Mensen met angststoornissen of slaapproblemen: Cafeïne kan klachten verergeren.

• Mensen met een verhoogde bloeddruk: Cafeïne kan de bloeddruk tijdelijk verhogen; overleg met de huisarts is verstandig.

Voor mensen met diabetes type 2 geldt dat groene thee de bloedglucose mogelijk licht kan beïnvloeden; de klinische relevantie hiervan is onzeker. Bloedglucose wordt uitgedrukt in mmol/L; bij gebruik van bloedglucoseverlagende medicatie is alertheid op hypoglykemie op zijn plaats, al is dit risico bij normale theeconsumptie gering.

Een voedingskundige interactie die relevant kan zijn voor risicogroepen: thee kan de opname van non-heemijzer (ijzer uit plantaardige voeding) verminderen. Mensen met een verhoogd risico op ijzertekort wordt geadviseerd thee niet direct bij een ijzerrijke maaltijd te drinken.

Groene thee-supplementen in hoge doses worden niet aanbevolen zonder medisch toezicht, mede vanwege het ontbreken van een formele geneesmiddelenbeoordeling voor deze producten in Nederland.

Wanneer is professioneel advies over afvallen verstandig?

Professioneel advies is verstandig bij herhaaldelijk mislukte pogingen, gezondheidsklachten door overgewicht of een BMI van 30 of hoger; de huisarts is het eerste aanspreekpunt.

Professioneel advies over afvallen is verstandig wanneer gewichtstoename gepaard gaat met gezondheidsklachten, wanneer zelfstandige pogingen herhaaldelijk mislukken, of wanneer het gewicht een medisch risico vormt. Groene thee kan een kleine bijdrage leveren aan een gezonde leefstijl, maar is geen vervanging voor begeleiding bij overgewicht of obesitas.

De huisarts is het eerste aanspreekpunt voor vragen over gewicht en gezondheid in Nederland. De NHG-Standaard Obesitas beschrijft wanneer leefstijlbegeleiding, diëtistische ondersteuning of verdere verwijzing aangewezen is. Bij een body-mass-index (BMI) van 30 of hoger, of bij een BMI van 25 of hoger in combinatie met comorbiditeiten zoals diabetes type 2, hoge bloeddruk of slaapapneu, is een gesprek met de huisarts zeker zinvol. In Nederland bestaat voor mensen met overgewicht of obesitas de mogelijkheid van een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), een bekostigde vorm van leefstijlbegeleiding via de basisverzekering onder voorwaarden. De huisarts of het Zorginstituut Nederland kan actuele informatie geven over de geldende vergoedingsvoorwaarden. Thuisarts.nl biedt laagdrempelige, betrouwbare informatie over overgewicht en afvallen.

Bij ernstige klachten zoals pijn op de borst of kortademigheid belt u 112. Buiten kantooruren kunt u voor dringende vragen terecht bij de huisartsenpost; voor niet-spoedeisende vragen neemt u contact op met uw eigen huisarts.

Mensen die bijwerkingen ervaren van groene thee-supplementen, zoals geelzucht, donkere urine of aanhoudende bovenbuikpijn, dienen dit te melden bij hun huisarts. Bijwerkingen van supplementen kunnen ook worden doorgegeven aan het Bijwerkingencentrum Lareb, dat in Nederland verantwoordelijk is voor het verzamelen en analyseren van meldingen van bijwerkingen van geneesmiddelen en supplementen; melden kan via de publieke meldpagina op de website van Lareb.

Wanneer medicamenteuze behandeling van overgewicht ter sprake komt, beslist de arts op basis van de individuele situatie welke opties passend zijn. Vergoeding vanuit de basisverzekering voor geneesmiddelen bij gewichtsbeheersing is in Nederland aan strikte voorwaarden gebonden; de huisarts of apotheker kan hierover actuele informatie geven.

Frequently Asked Questions