Duromine vs Xenical: werking en beschikbaarheid

Duromine versus Xenical: twee afslankmiddelen met een volledig verschillend werkingsmechanisme en een sterk uiteenlopende juridische status in Nederland. Duromine (phentermine) onderdrukt de eetlust via het centrale zenuwstelsel, terwijl Xenical (orlistat) de vetopname in de darm blokkeert. Belangrijk om te weten: phentermine heeft in Nederland geen geldige handelsvergunning en is niet legaal verkrijgbaar. Orlistat is dat wel, op recept of als zelfzorgmiddel. Dit artikel vergelijkt beide middelen op werkingsmechanisme, bijwerkingen, indicaties en beschikbaarheid, op basis van officiële Nederlandse en Europese productinformatie.

Wat zijn Duromine en Xenical en hoe werken ze?

Duromine (phentermine) onderdrukt de eetlust centraal via noradrenaline, terwijl Xenical (orlistat) lokaal in de darm circa 30 procent van de vetopname blokkeert. Phentermine is in Nederland niet geregistreerd.

Duromine en Xenical zijn twee verschillende geneesmiddelen die bij de behandeling van obesitas worden ingezet, maar ze werken via volledig verschillende mechanismen. Duromine is een merknaam voor phentermine, een sympathicomimetisch middel dat de eetlust onderdrukt door de afgifte van noradrenaline in de hersenen te stimuleren.^[6] Xenical is een merknaam voor orlistat, een lipaseremmer die in de darm werkt en de opname van ongeveer een derde van de ingenomen vetten blokkeert, conform de goedgekeurde productinformatie (CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank, Xenical SmPC; EMA EPAR Xenical).^[1][2]

Phentermine behoort tot de klasse van de amfetaminederivaten en werkt centraal, dat wil zeggen in het centrale zenuwstelsel. Het verhoogt het gevoel van verzadiging en vermindert de honger. Orlistat werkt uitsluitend lokaal in het maag-darmkanaal: het bindt zich aan maaglipase en pancreatisch lipase, waardoor triglyceriden niet worden afgebroken en niet worden opgenomen in de bloedbaan. De niet-verteerde vetten worden via de ontlasting uitgescheiden.

Beide middelen zijn bedoeld als aanvulling op een caloriebeperkt dieet en meer beweging, en zijn geen vervanging voor leefstijlveranderingen. Orlistat is in Nederland verkrijgbaar als receptgeneesmiddel (Xenical 120 mg) en in een lagere dosering (60 mg) als zelfzorgmiddel onder de naam Alli.^[1][3] Phentermine heeft in Nederland geen geldige handelsvergunning bij het CBG-MEB en is daarmee niet regulier beschikbaar.^[9]

Voor wie zijn deze afslankmiddelen bedoeld volgens de bijsluiter?

Orlistat is bedoeld voor volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, of 28 kg/m² of hoger met comorbiditeiten. Phentermine heeft in Nederland geen goedgekeurde indicatie.

Orlistat (Xenical) is volgens de goedgekeurde EU-productinformatie (CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank; EMA EPAR Xenical) bedoeld voor volwassenen met een body-mass-index (BMI) van 30 kg/m² of hoger, of voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde risicofactoren zoals diabetes type 2 of hypertensie.^[2][7] Het middel wordt altijd gecombineerd met een matig caloriebeperkt dieet waarvan ongeveer 30 procent van de energie uit vetten afkomstig is. Gebruik bij personen jonger dan 18 jaar wordt op grond van de EU-SmPC niet aanbevolen.^[2] De zelfzorgvariant Alli (60 mg) is in Nederland bedoeld voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger, conform de bijsluiter.

Phentermine (Duromine) heeft in de Europese Unie geen centrale handelsvergunning van de Europese Commissie en is ook niet nationaal geregistreerd door het CBG-MEB in Nederland. De informatie hieronder is afkomstig van buitenlandse productinformatie en geldt niet als goedgekeurde NL-labeltekst. In landen waar phentermine wel is geregistreerd, beschrijft de productinformatie het als kortdurende behandeling bij ernstig overgewicht, uitsluitend voor volwassenen, met onder meer ongecontroleerde hypertensie, hyperthyreoïdie, cardiovasculaire aandoeningen en bepaalde psychiatrische stoornissen als contra-indicaties. Zwangerschap en borstvoeding zijn absolute contra-indicaties.

Voor orlistat gelden eveneens belangrijke uitsluitingscriteria:

• Chronisch malabsorptiesyndroom of cholestase

• Zwangerschap en borstvoeding: gebruik wordt afgeraden

• Gelijktijdig gebruik van ciclosporine: de absorptie van ciclosporine kan worden verminderd

• Leeftijd jonger dan 18 jaar: Xenical is niet aanbevolen voor deze leeftijdsgroep

De beslissing of een van deze middelen geschikt is, ligt altijd bij een arts die de volledige medische voorgeschiedenis kent. Zelfmedicatie met phentermine via buitenlandse internetaanbieders brengt aanzienlijke gezondheidsrisico's met zich mee. De NHG-Standaard Obesitas en het Farmacotherapeutisch Kompas bieden richtlijnen voor de indicatiestelling in de Nederlandse huisartsenpraktijk.

Welke bijwerkingen kunnen optreden en wanneer moet je een arts bellen?

Orlistat veroorzaakt vooral gastro-intestinale bijwerkingen zoals vette ontlasting en fecale incontinentie. Bel 112 bij tekenen van een hypertensieve crisis, ernstige allergische reactie of levensbedreigende verschijnselen.

Orlistat veroorzaakt voornamelijk gastro-intestinale bijwerkingen die direct samenhangen met het werkingsmechanisme: de niet-opgenomen vetten irriteren de darm. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn vette of olieachtige ontlasting, verhoogde aandrang, flatulentie met vettig verlies en in sommige gevallen fecale incontinentie. Deze effecten treden vaker op bij een vetrijke maaltijd en nemen doorgaans af naarmate het dieet wordt aangepast.

Daarnaast kan orlistat de opname van vetoplosbare vitaminen (A, D, E en K) verminderen. Langdurig gebruik vereist daarom aandacht voor de vitaminestatus. Een multivitaminepreparaat kan worden overwogen, bij voorkeur ingenomen voor het slapengaan of ten minste twee uur na de orlistatdosis, conform de SmPC.

De goedgekeurde productinformatie (CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank, Xenical SmPC) vermeldt ook zeldzame maar ernstige risico's bij orlistat:

• Leverbeschadiging (hepatotoxiciteit): symptomen kunnen zijn jeuk, donkergekleurde urine, geelzucht of pijn in de rechterbovenbuik

• Pancreatitis: kenmerkt zich door hevige pijn in de bovenbuik

• Oxalaatnefropathie en nierstenen door verhoogde oxalaatopname

Belangrijke geneesmiddelinteracties van orlistat (conform SmPC) zijn onder meer:

• Levothyroxine: risico op hypothyreoïdie; TSH-monitoring is aangewezen

• Vitamine K-antagonisten (zoals acenocoumarol): orlistat kan de INR beïnvloeden; extra controle is nodig

• Antiepileptica: verminderde absorptie kan de aanvalscontrole beïnvloeden

• Amiodaron en antiretrovirale middelen: verminderde absorptie mogelijk

Phentermine heeft een ander bijwerkingenprofiel dat samenhangt met de sympathicomimetische werking:

• Cardiovasculair: verhoogde hartslag, verhoogde bloeddruk, hartkloppingen

• Centraal zenuwstelsel: slapeloosheid, rusteloosheid, hoofdpijn, duizeligheid

• Overig: droge mond, misselijkheid, obstipatie

Bijwerkingen van orlistat kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb in Nederland.

Bel 112 bij tekenen van een hypertensieve crisis (ernstige hoofdpijn, verwardheid, pijn op de borst), bij tekenen van een ernstige allergische reactie zoals zwelling van het gezicht of de keel, of bij andere levensbedreigende verschijnselen. Raadpleeg de eigen huisarts bij aanhoudende hartkloppingen, stemmingswisselingen, tekenen van leverletsel of pancreatitis, of als bijwerkingen het dagelijks functioneren belemmeren. Buiten kantooruren is de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt voor urgente maar niet levensbedreigende klachten.

Zijn Duromine en Xenical verkrijgbaar en vergoed in Nederland?

Orlistat (Xenical 120 mg) is op recept verkrijgbaar in Nederland, maar niet vergoed vanuit de basisverzekering. Phentermine heeft geen handelsvergunning en is niet legaal beschikbaar.

In Nederland heeft orlistat (Xenical 120 mg) een geldige handelsvergunning en is het op recept verkrijgbaar bij de apotheek. De lagere dosering van 60 mg (Alli) is zonder recept verkrijgbaar als zelfzorgmiddel. Phentermine (Duromine) heeft in Nederland geen handelsvergunning bij het CBG-MEB en is daarmee niet legaal verkrijgbaar via Nederlandse apotheken.^[9]

Wat betreft vergoeding: gewichtsbeheersingsmiddelen vallen in Nederland in beginsel buiten het basispakket van de zorgverzekering. Orlistat is op grond van de GVS-status niet opgenomen in de basisverzekering voor de indicatie obesitas.^[10] Patiënten betalen de kosten van orlistat doorgaans volledig zelf; omdat het middel niet vergoed wordt vanuit de basisverzekering, is het eigen risico hierop niet van toepassing. Aanvullende verzekeringen kunnen in sommige gevallen een bijdrage leveren, maar dit verschilt per verzekeraar. Raadpleeg het Farmacotherapeutisch Kompas of het Zorginstituut Nederland voor actuele informatie over de vergoedingsstatus.

Online aankoop van phentermine via buitenlandse websites is in Nederland niet toegestaan. Afstandsverkoop van receptplichtige geneesmiddelen aan Nederlandse consumenten is alleen toegestaan via apotheken die geregistreerd zijn bij het CIBG, de uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.^[9][11] Niet-geregistreerde geneesmiddelen zoals phentermine mogen via deze route niet worden geleverd. Het CIBG-register is te raadplegen via aanbiedersmedicijnen.nl. Aankoop buiten dit register brengt risico's op vervalste of ongecontroleerde producten met zich mee en is juridisch niet toegestaan.

Voor actuele informatie over vergoeding en beschikbaarheid zijn het Farmacotherapeutisch Kompas en het Zorginstituut Nederland betrouwbare Nederlandse bronnen, naast de eigen huisarts of apotheker.

Hoe verschillen de werkingsmechanismen van phentermine en orlistat?

Phentermine werkt centraal via eetlustonderdrukking, orlistat werkt perifeer via vetmalabsorptie in de darm. Beide leiden tot een negatieve energiebalans via een volledig ander mechanisme.

Phentermine en orlistat grijpen op volledig verschillende niveaus in het lichaam aan, wat hun bijwerkingenprofiel en toepassingsgebied sterk bepaalt. Phentermine werkt centraal: het stimuleert de afgifte van noradrenaline in de hypothalamus, waardoor het hongergevoel afneemt. Dit sympathicomimetische effect verklaart de cardiovasculaire bijwerkingen en het risico op afhankelijkheid, wat de reden is dat phentermine in veel landen als gecontroleerde stof is geclassificeerd.

Orlistat werkt perifeer, uitsluitend in het lumen van de darm. Conform de goedgekeurde productinformatie (CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank, Xenical SmPC; EMA EPAR Xenical) vormt orlistat een covalente binding met het actieve serine-residu van maaglipase en pancreatisch lipase.^[2][7] Hierdoor kunnen triglyceriden niet worden gehydrolyseerd tot vrije vetzuren en monoglyceriden, die normaal gesproken door de darmwand worden opgenomen. Ongeveer 30 procent van de ingenomen vetten wordt onverteerd uitgescheiden. Orlistat wordt nauwelijks systemisch geabsorbeerd.

Een praktisch verschil is de aard van de gewichtsreductie:

• Phentermine vermindert de calorie-inname door eetlustonderdrukking

• Orlistat vermindert de calorie-opname door vetmalabsorptie

Beide mechanismen leiden tot een negatieve energiebalans, maar via andere routes. Orlistat heeft geen effect op de eetlust en geen werking op het centrale zenuwstelsel; de bijwerkingenprofielen van beide middelen verschillen daardoor wezenlijk. Phentermine heeft geen effect op de vetopname in de darm. De keuze tussen beide benaderingen hangt af van de individuele patiëntkenmerken, comorbiditeiten en contra-indicaties, en is een beslissing die samen met een arts wordt genomen.

Wanneer bespreek je met je huisarts welke optie bij jou past?

Raadpleeg de huisarts bij een BMI van 30 kg/m² of hoger, eerdere mislukte leefstijlpogingen of vragen over online afslankmiddelen. Alleen orlistat is in Nederland een legale optie binnen de reguliere zorg.

Een gesprek met de huisarts is het juiste startpunt wanneer iemand overweegt medicamenteuze ondersteuning bij gewichtsbeheersing, zeker als eerdere leefstijlinterventies onvoldoende resultaat hebben opgeleverd. De huisarts beoordeelt of medicamenteuze behandeling medisch geïndiceerd is op basis van BMI, aanwezige comorbiditeiten zoals diabetes type 2, hypertensie of slaapapneu, en de algehele gezondheidstoestand.

Voor orlistat bieden de NHG-Standaard Obesitas, het Farmacotherapeutisch Kompas en de Zorgstandaard Obesitas van het Partnerschap Overgewicht Nederland (PON) richtlijnen voor de inzet ervan binnen de Nederlandse zorgpraktijk. Phentermine is in Nederland niet geregistreerd bij het CBG-MEB. Voorschrijven of leveren van phentermine buiten erkend klinisch onderzoek is in de praktijk niet mogelijk binnen de geldende Nederlandse wet- en regelgeving; uitzonderingsroutes voor niet-geregistreerde geneesmiddelen zijn strikt gereguleerd en zijn voor de indicatie obesitas in de regel niet van toepassing.

Een gesprek met de huisarts is in ieder geval aangewezen bij:

• BMI van 30 kg/m² of hoger, of BMI van 28 kg/m² of hoger met gewichtsgerelateerde aandoeningen

• Eerdere pogingen tot gewichtsverlies via dieet en beweging zonder duurzaam resultaat

• Vragen over online aanbod van afslankmiddelen waarvan de herkomst onduidelijk is

• Bestaande aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, nierziekten of het gebruik van andere geneesmiddelen

De huisarts kan ook doorverwijzen naar een diëtist, een gespecialiseerde obesitaskliniek of een internist, afhankelijk van de ernst van het overgewicht en de aanwezige risicofactoren. Patiëntgerichte informatie is beschikbaar via Thuisarts.nl. Medicamenteuze behandeling is altijd een aanvulling op, en geen vervanging van, een duurzame verandering in eet- en beweeggedrag.

Scientific References

1. Xenical – EPAR productinformatie (orlistat 120 mg).
2. Xenical – EPAR volledige productinformatie/SmPC (orlistat).
3. Alli – EPAR productinformatie (orlistat 60 mg).
4. European Medicines Agency starts review of orlistat-containing medicines.
5. Assessment report for orlistat-containing medicinal products (Article 31 referral).
6. Vermageringsmiddelen (groepstekst).
7. Orlistat (preparaattekst).
8. Acenocoumarol (preparaattekst).
9. Handelsvergunning geneesmiddelen voor mensen.
10. Vergoeding van extramurale geneesmiddelen (GVS).
11. Zelfzorggeneesmiddelen.
12. Phentermine-Induced Dilated Cardiomyopathy: A Case Report and Review of Literature.
13. Oxalate crystal-related acute renal injury caused by orlistat: A case report.
14. Orlistat-induced oxalate nephropathy: an under-recognised cause of chronic kidney disease.

Frequently Asked Questions