Lage hartslag bij overgewicht: oorzaken en advies

Een lage hartslag bij overgewicht is een combinatie die vragen oproept: is de trage hartslag gevaarlijk, en speelt het gewicht een rol? Een lage hartslag, ook wel bradycardie genoemd, hoeft niet altijd een probleem te zijn, maar bij mensen met overgewicht kunnen bijkomende aandoeningen zoals slaapapneu, een trage schildklier of bepaalde medicijnen de hartslag beïnvloeden. In dit artikel leest u wanneer een trage hartslag aandacht verdient, welke klachten een signaal zijn om naar de huisarts te gaan, en wat u zelf kunt doen voor een gezond hart.

Wat is een lage hartslag en wanneer is het een probleem?

Bradycardie (hartslag onder 60 slagen per minuut) is alleen een medisch probleem als er klachten optreden zoals duizeligheid, vermoeidheid of flauwvallen. Bij sporters is een lage rusthartslag juist normaal.

Een lage hartslag, medisch bradycardie genoemd, is aanwezig wanneer het hart in rust minder dan 60 slagen per minuut pompt. Bij de meeste volwassenen ligt een normale rusthartslag tussen de 60 en 100 slagen per minuut. Een hartslag onder de 60 is niet automatisch gevaarlijk: bij goed getrainde sporters is een lage rusthartslag juist een teken van een efficiënt werkend hart.

Bradycardie wordt pas een medisch probleem wanneer het hart te langzaam klopt om voldoende bloed en zuurstof naar de organen te pompen. Dit kan leiden tot klachten zoals duizeligheid, vermoeidheid, kortademigheid of flauwvallen. De oorzaken zijn divers: ze variëren van een verhoogde vagustonus (een normaal fysiologisch verschijnsel bij sporters) tot stoornissen in het geleidingssysteem van het hart, zoals sinusknopdisfunctie of een AV-geleidingsstoornis (AV-blok), schildklierproblemen of bijwerkingen van bepaalde geneesmiddelen zoals bètablokkers. Informatie over hartritmestoornissen voor leken is te vinden op Thuisarts.nl.

Belangrijk is het onderscheid tussen een asymptomatische lage hartslag, waarbij iemand geen klachten ervaart, en een symptomatische bradycardie, waarbij de lage hartslag daadwerkelijk klachten veroorzaakt. Alleen in het laatste geval is behandeling doorgaans noodzakelijk. Of een lage hartslag problematisch is, hangt dus af van de context: de leeftijd, de lichamelijke conditie, eventuele onderliggende aandoeningen en de aanwezigheid van klachten spelen allemaal een rol bij de beoordeling door een arts.

Kan overgewicht invloed hebben op je hartslag?

Overgewicht veroorzaakt niet rechtstreeks een lage hartslag, maar bijkomende aandoeningen zoals OSAS, hypothyreoïdie en hartverlagende medicijnen die vaker voorkomen bij overgewicht kunnen de hartslag wel verlagen.

Overgewicht kan de hartslag beïnvloeden, maar de relatie is complex en niet eenduidig: bij sommige mensen met overgewicht is de hartslag juist verhoogd, terwijl bij anderen een vertraagde hartslag kan optreden als gevolg van bijkomende aandoeningen of medicijngebruik. Het hart van iemand met overgewicht moet harder werken om een groter lichaamsvolume van bloed te voorzien, wat op termijn kan leiden tot structurele veranderingen in het hart.

Een belangrijke indirecte oorzaak van een lage hartslag bij mensen met overgewicht is het obstructief slaapapneusyndroom (OSAS). Bij OSAS treden tijdens de slaap herhaaldelijk ademstops op, wat het autonome zenuwstelsel belast en kan leiden tot hartritmestoornissen, waaronder nachtelijke bradycardie. Overgewicht is een bekende risicofactor voor OSAS.^[6] Daarnaast kan hypothyreoïdie, een trage schildklier, zowel bijdragen aan gewichtstoename als aan een verlaagde hartslag, zoals beschreven in de NHG-Standaard Schildklieraandoeningen.^[4][5]

Ook medicijnen die vaak worden voorgeschreven bij aandoeningen die samenhangen met overgewicht, zoals hoge bloeddruk of hartfalen, kunnen de hartslag verlagen. Bètablokkers zijn hiervan een bekend voorbeeld. Van de calciumantagonisten verlagen vooral verapamil en diltiazem (de zogenoemde non-dihydropyridinen) de hartslag; andere calciumantagonisten, zoals amlodipine, doen dit doorgaans niet. Dit is te verifiëren via het Farmacotherapeutisch Kompas. Het is dus niet overgewicht op zichzelf dat rechtstreeks een lage hartslag veroorzaakt, maar eerder de combinatie van bijkomende aandoeningen, medicijngebruik en veranderingen in het autonome zenuwstelsel die bij overgewicht vaker voorkomen. Een goede beoordeling door de huisarts is nodig om de precieze oorzaak te achterhalen.

Welke klachten horen bij een trage hartslag bij overgewicht?

Kenmerkende klachten zijn vermoeidheid, duizeligheid, kortademigheid bij inspanning en flauwvallen. Bij overgewicht worden deze klachten soms ten onrechte uitsluitend aan het gewicht toegeschreven.

Een trage hartslag bij mensen met overgewicht kan zich uiten in vermoeidheid, duizeligheid, kortademigheid bij inspanning en een gevoel van watten in het hoofd. Deze klachten ontstaan doordat het hart bij een te lage slagfrequentie onvoldoende bloed per minuut rondpompt, waardoor weefsels en organen minder zuurstof ontvangen. Bij mensen met overgewicht kunnen deze klachten soms worden toegeschreven aan het overgewicht zelf, waardoor een onderliggende hartritmestoornis langer onopgemerkt blijft.

Specifieke klachten die kunnen wijzen op een klinisch relevante bradycardie zijn:

• Flauwvallen of bijna-flauwvallen (syncope of presyncope), vooral bij opstaan of inspanning

• Ernstige vermoeidheid die niet verklaard wordt door slaaptekort of andere oorzaken

• Een onregelmatige hartslag die de patiënt zelf voelt; sommige mensen ervaren bij bradycardie ook onregelmatigheden doordat het hart compenserende slagen geeft (zogenoemde escape-ritmes), hoewel hartkloppingen vaker bij snelle hartritmestoornissen voorkomen

• Kortademigheid bij lichte inspanning of zelfs in rust

• Pijn op de borst, hoewel dit ook andere oorzaken kan hebben

Bij mensen met overgewicht en OSAS kunnen klachten zoals overmatige slaperigheid overdag, luid snurken en ochtendhoofdpijn ook indirect wijzen op nachtelijke hartritmestoornissen. Het is belangrijk om deze klachten niet te bagatelliseren of uitsluitend toe te schrijven aan het gewicht. Wanneer meerdere van bovenstaande klachten tegelijk optreden, is het verstandig contact op te nemen met de eigen huisarts voor een gerichte beoordeling. Meer informatie over klachten bij hartritmestoornissen is te vinden op Thuisarts.nl.

Wanneer moet je naar de huisarts met een lage hartslag?

Raadpleeg de huisarts bij aanhoudende vermoeidheid, duizeligheid of kortademigheid in combinatie met een lage hartslag. Bel 112 bij flauwvallen, pijn op de borst of ernstige kortademigheid in rust.

Raadpleeg de eigen huisarts wanneer een lage hartslag gepaard gaat met klachten zoals aanhoudende vermoeidheid, duizeligheid, kortademigheid of een onregelmatige hartslag, zeker als deze klachten nieuw zijn of verergeren. Een eenmalig gemeten lage hartslag zonder klachten is op zichzelf geen reden voor alarm, maar een herhaaldelijk lage hartslag in combinatie met symptomen verdient altijd medische aandacht.

Bel in Nederland 112 bij acute, ernstige klachten zoals:

• Flauwvallen (bewustzijnsverlies)

• Pijn op de borst in combinatie met een trage of onregelmatige hartslag

• Ernstige kortademigheid in rust

• Plotselinge verwardheid of spraakproblemen

Deze klachten kunnen wijzen op een ernstige hartritmestoornis of een andere acute aandoening die onmiddellijke hulp vereist. Bel in Nederland buiten kantooruren, in de avond of het weekend, de huisartsenpost voor urgente vragen die niet kunnen wachten tot de volgende werkdag, maar waarbij de situatie niet levensbedreigend is.

Voor mensen met overgewicht die al bekend zijn bij de huisarts vanwege hart- en vaatziekten, diabetes of slaapapneu, is het extra belangrijk om veranderingen in de hartslag te bespreken tijdens reguliere controles. Sommige geneesmiddelen die bij deze aandoeningen worden gebruikt, kunnen de hartslag verlagen als bijwerking. De huisarts kan beoordelen of aanpassing van de medicatie nodig is. Meld ook klachten die mogelijk verband houden met de slaap, zoals overmatig snurken of ademstops, omdat dit kan wijzen op OSAS met bijbehorende hartritmestoornissen.

Onderzoek en behandeling bij een trage hartslag

De huisarts start met een ECG, bloeddrukcontrole en bloedonderzoek. Afhankelijk van de oorzaak volgt aanpassing van medicatie, CPAP-behandeling bij OSAS of, bij ernstige geleidingsstoornissen, plaatsing van een pacemaker.

De huisarts start het onderzoek naar een trage hartslag doorgaans met een lichamelijk onderzoek, een meting van de bloeddruk en hartslag, en een elektrocardiogram (ECG) om het hartritme in kaart te brengen. Bij mensen met overgewicht wordt ook gekeken naar mogelijke onderliggende oorzaken. Bloedonderzoek kan hypothyreoïdie aantonen, maar ook elektrolytenstoornissen, zoals een afwijkend kalium- of magnesiumgehalte, kunnen de hartslag beïnvloeden en worden daarom vaak meebeoordeeld. Daarnaast wordt nagegaan of gebruikte medicijnen, zoals bètablokkers, verapamil, diltiazem of digoxine, de hartslag verlagen als bijwerking.

Als de huisarts een verdere specialistische beoordeling nodig acht, kan worden verwezen naar een cardioloog. Aanvullend onderzoek kan bestaan uit:

• Holter-monitoring: een draagbaar ECG dat gedurende 24 tot 48 uur de hartslag registreert, ook tijdens de slaap

• Inspanningstest: om te beoordelen hoe de hartslag reageert op lichamelijke inspanning

• Slaaponderzoek (polysomnografie): bij vermoeden van OSAS

• Echocardiografie: om de pompfunctie en structuur van het hart te beoordelen

De behandeling hangt volledig af van de oorzaak. Een asymptomatische bradycardie bij een verder gezonde persoon behoeft vaak geen behandeling. Wanneer medicijnen de oorzaak zijn, kan de arts de dosering aanpassen of een alternatief overwegen. Bij een ernstige, symptomatische bradycardie door een stoornis in het geleidingssysteem van het hart kan een pacemaker worden geplaatst. Bij OSAS als oorzaak kan behandeling met een CPAP-apparaat de nachtelijke hartritmestoornissen verminderen, zoals beschreven in de richtlijn OSAS bij volwassenen (te raadplegen via de Richtlijnendatabase).^[20][6] Bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb (lareb.nl).

Leefstijl en gewicht: wat kun je zelf doen voor je hart?

Regelmatige beweging, gezonde voeding en gewichtsreductie van 5 tot 10 procent verbeteren bloeddruk, slaapkwaliteit en hartgezondheid. Bespreek altijd het beweegadvies met de huisarts als er al hartklachten zijn.

Gewichtsreductie bij overgewicht heeft een gunstig effect op meerdere cardiovasculaire risicofactoren, waaronder bloeddruk, bloedsuiker en de belasting van het hart, en kan indirect bijdragen aan een gezonder hartritme. Zelfs een bescheiden gewichtsafname van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht kan al meetbare gezondheidswinst opleveren, zoals een verlaging van de bloeddruk en een verbetering van de slaapkwaliteit bij mensen met OSAS. Meer informatie hierover is te vinden op Thuisarts.nl.

Praktische leefstijladviezen die bijdragen aan een gezond hart en een gezond gewicht zijn:

• Regelmatige lichaamsbeweging: de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad bevelen aan om minimaal 150 minuten per week matig intensief te bewegen, zoals stevig wandelen of fietsen. Begin geleidelijk, zeker als er al hartklachten zijn, en bespreek het beweegadvies met de huisarts.

• Gezonde voeding: een gevarieerd voedingspatroon met veel groenten, fruit, volkoren producten en weinig verzadigd vet en zout ondersteunt zowel gewichtsbeheersing als de hartgezondheid.

• Stoppen met roken: roken verhoogt het risico op hart- en vaatziekten aanzienlijk en belemmert gewichtsbeheersing op de lange termijn.

• Beperking van alcohol: overmatig alcoholgebruik kan hartritmestoornissen uitlokken of verergeren.^[21][22]

• Voldoende en kwalitatief goede slaap: slaapapneu behandelen en slaaphygiëne verbeteren draagt bij aan een stabieler hartritme.

Wanneer leefstijlveranderingen onvoldoende resultaat geven, kan de huisarts doorverwijzen naar een diëtist, een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) of een specialist. In Nederland wordt de GLI onder bepaalde voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering; het Zorginstituut Nederland publiceert de actuele vergoedingsvoorwaarden.^[15][16] Bespreek altijd met de eigen huisarts welke aanpak het beste past bij de individuele situatie en eventuele bijkomende aandoeningen.

Frequently Asked Questions