Eetbuien overgang: oorzaken en aanpak
Eetbuien tijdens de overgang zijn een veelvoorkomend maar weinig besproken probleem. Schommelende oestrogeen- en progesteronspiegels beïnvloeden de hersengebieden die honger en verzadiging regelen, waardoor vrouwen zich sneller hongerig voelen of minder snel verzadigd zijn. Slaaptekort door nachtelijk zweten en opvliegers versterkt dit effect via de hongerhormonen ghreline en leptine. In dit artikel leest u waarom eetbuien in de overgang ontstaan, welke rol hormonen spelen, wat u zelf kunt doen en wanneer professionele hulp verstandig is.
Samenvatting: Eetbuien tijdens de overgang ontstaan doordat dalende oestrogeenspiegels de eetlustregulatie in de hersenen verstoren, versterkt door slaaptekort en emotionele stress.
- Dalend oestrogeen vermindert de rem op het eetlustcentrum in de hypothalamus, waardoor honger sneller optreedt en verzadiging langer uitblijft.
- Slaaptekort door opvliegers verhoogt het hongerhormoon ghreline en verlaagt het verzadigingshormoon leptine, wat impulsief eetgedrag bevordert.
- Insulineresistentie, die vaker voorkomt na de menopauze, veroorzaakt bloedglucoseschommelingen die trek in snelle koolhydraten versterken.
- Cognitieve gedragstherapie (CGT) is de voorkeursbehandeling bij een eetbuistoornis en wordt vergoed vanuit de basisverzekering.
- Raadpleeg een huisarts als eetbuien minstens eenmaal per week optreden gedurende drie maanden of langer, of gepaard gaan met controleverlies en schaamte.
- Menopauzale hormoontherapie (MHT) behandelt geen eetbuien direct, maar kan overgangsklachten verlichten die eetbuien mede uitlokken.
Inhoudsopgave
- Waarom krijgen vrouwen in de overgang vaker eetbuien?
- Welke rol spelen hormonen bij eetlust en gewichtstoename?
- Wat kun je zelf doen om eetbuien tijdens de overgang te verminderen?
- Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?
- Behandelopties bij aanhoudende eetbuien in de overgang
- Wetenschappelijke bronnen
- Veelgestelde vragen
Waarom krijgen vrouwen in de overgang vaker eetbuien?
Dalend oestrogeen vermindert de rem op het eetlustcentrum in de hypothalamus, terwijl slaaptekort door opvliegers de hongerhormonen ontregelt en emotionele stress eetbuien verder uitlokt.
Vrouwen in de overgang krijgen vaker eetbuien doordat schommelende hormoonspiegels de hersengebieden die honger en verzadiging reguleren beïnvloeden. De overgang, ook wel climacterium of menopauze genoemd, is de periode waarin de eierstokken geleidelijk minder oestrogeen en progesteron aanmaken. Dit proces begint gemiddeld rond het 45e tot 51e levensjaar en kan meerdere jaren duren.[1][2]
De hormonale veranderingen werken op meerdere niveaus. Oestrogeen heeft een remmend effect op het eetlustcentrum in de hypothalamus.[13][14] Wanneer de oestrogeenspiegel daalt, neemt die rem af, waardoor vrouwen zich sneller hongerig kunnen voelen of minder snel verzadigd zijn. Slaaptekort en verhoogde stress kunnen via de HPA-as de cortisolspiegel beïnvloeden, wat trek in calorierijke voeding kan versterken.
Daarnaast spelen slaapproblemen een belangrijke rol. Nachtelijk zweten en opvliegers verstoren de slaap, en slaaptekort verhoogt de concentratie van het hongerhormoon ghreline terwijl het verzadigingshormoon leptine daalt.[18][19] Dit biologische mechanisme maakt het moeilijker om impulsief eetgedrag te weerstaan. Emotionele factoren, zoals stemmingswisselingen en verhoogde gevoeligheid voor stress, kunnen eetbuien verder uitlokken.
Belangrijk is het onderscheid tussen gewone trek en een eetbui. Bij een eetbui eet iemand in korte tijd een grote hoeveelheid voedsel, met het gevoel de controle te verliezen, gevolgd door schaamte of ongemak. Bij een eetbuistoornis (binge-eating disorder, BED) ontbreken doorgaans regelmatige compensatiegedragingen zoals purgeren of vasten; wanneer zulk compensatiegedrag wel aanwezig is, past dat eerder bij boulimia nervosa.[20] Wanneer eetbuien minstens eenmaal per week optreden gedurende drie maanden of langer, is professionele beoordeling aangewezen. De NHG-Standaard De overgang en de Zorgstandaard Eetstoornissen (Akwa GGZ) bieden kaders voor diagnostiek en verwijzing.
Dalend oestrogeen
Mechanisme: Verminderde remming van het eetlustcentrum in de hypothalamus
Gevolg voor eetgedrag: Sneller hongergevoel, trager verzadigingsgevoel
Aanpak: Regelmatige maaltijden, vezelrijke voeding
Slaaptekort door opvliegers en nachtelijk zweten
Mechanisme: Verhoogd ghreline, verlaagd leptine
Gevolg voor eetgedrag: Sterkere biologische prikkel tot overeten
Aanpak: Slaaphygiëne verbeteren, koele slaapkamer, cafeïne en alcohol beperken
Insulineresistentie door verschuiving naar visceraal vet
Mechanisme: Bloedglucoseschommelingen door verminderde insulinegevoeligheid
Gevolg voor eetgedrag: Energiedips, sterkere drang naar snel verteerbare koolhydraten
Aanpak: Krachttraining, eiwitrijke en vezelrijke voeding
Dalend progesteron
Mechanisme: Minder allopregnanolon, kalmerend effect neemt af
Gevolg voor eetgedrag: Meer angst en prikkelbaarheid, emotioneel eten
Aanpak: Stressreductie, mindfulness, ademhalingsoefeningen
Verlaagde serotonineactiviteit
Mechanisme: Oestrogeen ondersteunt serotonineaanmaak; bij daling neemt activiteit af
Gevolg voor eetgedrag: Verhoogde trek in koolhydraten
Aanpak: Bewegen verhoogt serotonineproductie; bij ernstige klachten SSRI overwegen via arts
Verhoogde cortisolspiegel door stress
Mechanisme: Activatie van de HPA-as bij slaaptekort en stress
Gevolg voor eetgedrag: Sterkere trek in calorierijke voeding
Aanpak: Progressieve spierontspanning, eetdagboek bijhouden
Spiermassaverlies (sarcopenie) en lagere ruststofwisseling
Mechanisme: Leeftijdsgebonden afname van spiermassa verlaagt energieverbruik
Gevolg voor eetgedrag: Gewichtstoename bij gelijkblijvende inname
Aanpak: Minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, tweemaal per week krachttraining (Gezondheidsraad 2017)
Welke rol spelen hormonen bij eetlust en gewichtstoename?
Dalend oestrogeen bevordert visceraal buikvet en insulineresistentie, wat bloedglucoseschommelingen veroorzaakt en de drang naar calorierijke voeding versterkt.
Oestrogeen, progesteron en insuline werken samen om het lichaamsgewicht en de eetlust te reguleren, en verstoringen in dit samenspel kunnen bijdragen aan gewichtstoename tijdens de overgang. Dalend oestrogeen hangt samen met een verschuiving van een gynoïde vetverdeling (heupen en dijen) naar meer visceraal buikvet.[15][16] Visceraal vet is metabolisch actiever en verhoogt het risico op insulineresistentie.
Insulineresistentie betekent dat lichaamscellen minder goed reageren op insuline, het hormoon dat glucose uit het bloed de cel in transporteert. De bloedglucosespiegel (gemeten in mmol/L) kan daardoor meer schommelen, wat kan bijdragen aan energiedips en een sterkere drang naar snel verteerbare koolhydraten. Dit mechanisme kan eetbuien uitlokken of verergeren, ook bij vrouwen die hier eerder geen last van hadden.
Progesteron heeft via zijn omzettingsproduct allopregnanolon een kalmerend effect op het zenuwstelsel, al zijn de individuele effecten wisselend.[12][26] Wanneer de progesteronspiegel daalt, kunnen angst en prikkelbaarheid bij sommige vrouwen toenemen. Emotioneel eten, waarbij voedsel wordt gebruikt om negatieve gevoelens te dempen, is een bekende reactie op verhoogde emotionele spanning. Serotonine, een neurotransmitter die stemming en eetlust mede reguleert, staat ook onder invloed van oestrogeen. Een lagere serotonineactiviteit kan trek in koolhydraten versterken, omdat koolhydraten de aanmaak van serotonine tijdelijk kunnen stimuleren.
Naast hormonale factoren dragen ook leeftijdsgebonden spiermassaverlies (sarcopenie) en een lagere ruststofwisseling bij aan gewichtstoename in de overgang. De combinatie van hormonale, metabole en psychologische factoren maakt dit een periode waarin het lichaamsgewicht en het eetpatroon kwetsbaar zijn voor verandering.
Wat kun je zelf doen om eetbuien tijdens de overgang te verminderen?
Regelmatige maaltijden, voldoende beweging en goede slaaphygiëne verminderen bloedglucoseschommelingen en verlagen de biologische prikkel tot overeten.
Regelmatige maaltijden verspreid over de dag kunnen helpen om eetbuien tijdens de overgang te verminderen, omdat ze bloedglucoseschommelingen beperken en het hongergevoel beheersbaar houden. Sla geen maaltijden over en kies voor voeding die rijk is aan vezels, eiwitten en gezonde vetten, zoals volkoren granen, peulvruchten, noten, vis en groenten. Deze voedingsmiddelen geven langer een verzadigd gevoel.
Bewegen heeft een dubbel voordeel: het verbetert de insulinegevoeligheid en verhoogt de serotonineproductie, waardoor de stemming stabieler kan worden en de drang tot emotioneel eten kan afnemen. De Gezondheidsraad Beweegrichtlijnen (2017) adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, aangevuld met ten minste tweemaal per week spier- en botversterkende activiteiten.[9] Krachttraining is in de overgang extra waardevol omdat het spiermassa helpt behouden, wat de stofwisseling ondersteunt.
Slaaphygiëne verdient specifieke aandacht. Houd vaste slaap- en waktijden aan, en beperk cafeïne en alcohol in de avond: beide kunnen opvliegers en slaapfragmentatie verergeren. Een koele slaapkamer kan nachtelijk zweten verminderen. Beter slapen verlaagt de ghrelineconcentratie en vermindert daarmee de biologische prikkel tot overeten.
Mindfulness en stressreductietechnieken, zoals ademhalingsoefeningen of progressieve spierontspanning, kunnen helpen om emotioneel eten te herkennen en te doorbreken. Het bijhouden van een eetdagboek, waarin ook stemming en omstandigheden worden genoteerd, maakt patronen zichtbaar. Thuisarts.nl biedt toegankelijke informatie over gezonde leefstijl tijdens de overgang als startpunt voor verdere begeleiding.
Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?
Raadpleeg de huisarts als eetbuien minstens eenmaal per week optreden gedurende drie maanden, gepaard gaan met controleverlies, of als er bijkomende stemmings- of lichamelijke klachten zijn.
Raadpleeg uw eigen huisarts wanneer eetbuien regelmatig voorkomen, gepaard gaan met controleverlies, of leiden tot lichamelijke klachten zoals maagpijn, vermoeidheid of gewichtstoename die u zelf niet kunt bijsturen. Een incidentele aanval van overeten is iets anders dan een terugkerend patroon waarbij u zich machteloos voelt. Wanneer eetbuien minstens eenmaal per week optreden gedurende drie maanden of langer, is professionele beoordeling aangewezen.[20]
Let ook op bijkomende signalen die wijzen op een eetbuistoornis of een andere onderliggende aandoening:
-
Schaamte of schuld na het eten, gevolgd door geheimhouding over eetgedrag
-
Compensatiegedrag zoals vasten, overmatig sporten of gebruik van laxeermiddelen na een eetbui: dit past eerder bij boulimia nervosa dan bij een eetbuistoornis, en is een reden om laagdrempelig contact op te nemen met de huisarts
-
Stemmingsklachten zoals aanhoudende somberheid, angst of prikkelbaarheid die het dagelijks functioneren beïnvloeden
-
Tekenen die kunnen wijzen op een verhoogde bloedglucose, zoals aanhoudende vermoeidheid, veel dorst, frequent plassen of onbedoeld gewichtsverlies: dit zijn redenen voor medische beoordeling
De huisarts kan beoordelen of er sprake is van een eetbuistoornis, een depressie, een schildklierprobleem of andere aandoeningen die vergelijkbare klachten geven. Bij twijfel over de ernst van de klachten buiten kantooruren kunt u contact opnemen met de huisartsenpost. Bel 112 uitsluitend bij een acute medische noodsituatie, zoals ernstige lichamelijke klachten of acute suïcidale gedachten met direct gevaar.
Vrouwen die naast eetbuien ook ernstige overgangsklachten ervaren, zoals frequente opvliegers, slaapstoornissen of stemmingswisselingen, kunnen bij de huisarts ook informeren naar de mogelijkheden voor behandeling van de overgangsklachten zelf, omdat verlichting daarvan indirect het eetgedrag kan verbeteren.
Behandelopties bij aanhoudende eetbuien in de overgang
Cognitieve gedragstherapie (CGT) is de voorkeursbehandeling bij een eetbuistoornis; medicatie zoals een SSRI wordt alleen overwogen bij comorbide depressie of angst, altijd in overleg met een arts.
Bij aanhoudende eetbuien in de overgang zijn cognitieve gedragstherapie (CGT) en gestructureerde dieetbegeleiding de behandelingen met de sterkste wetenschappelijke onderbouwing. Volgens de Zorgstandaard Eetstoornissen (Akwa GGZ) is CGT de voorkeursbehandeling bij een eetbuistoornis; medicatie wordt in Nederland niet aanbevolen als enige behandeling.[21] CGT richt zich op het herkennen en doorbreken van gedachtepatronen en gedragingen die eetbuien in stand houden. In Nederland wordt CGT voor eetbuistoornissen vergoed vanuit de basisverzekering, afhankelijk van de diagnose en het eigen risico.[10]
Psychologische en gedragsmatige behandelingen omvatten onder meer:
-
Cognitieve gedragstherapie (individueel of in groepsverband)
-
Dialectische gedragstherapie (DGT), met nadruk op emotieregulatie
-
Mindfulness-based interventies, die helpen om eetgedrag bewuster te maken
Wanneer er sprake is van een gediagnosticeerde eetbuistoornis in combinatie met ernstige depressieve of angstklachten, kan de huisarts of psychiater een antidepressivum overwegen. In Nederland wordt hiervoor doorgaans een selectieve serotonineheropnameremmer (SSRI) ingezet, primair vanwege de comorbide depressie of angst en niet als zelfstandige behandeling van eetbuien. Veelvoorkomende bijwerkingen van SSRI's zijn onder meer misselijkheid, slaapproblemen en seksuele disfunctie.[3][4] Dit is een beslissing die altijd in overleg met een arts wordt genomen, conform de NVvP Richtlijn Depressie.
Voor overgangsklachten die eetbuien mede uitlokken, zoals ernstige slaapstoornissen of stemmingswisselingen, kan de huisarts menopauzale hormoontherapie (MHT) bespreken. MHT is niet bedoeld als behandeling van eetbuien zelf, maar kan indirect bijdragen door de hormonale instabiliteit te verminderen. De inzet ervan wordt individueel afgewogen op basis van voordelen en risico's, waaronder een verhoogd risico op veneuze trombose en, afhankelijk van het type en de duur, borstkanker.[2][24] De NHG-Standaard De overgang en het Farmacotherapeutisch Kompas bieden nadere informatie over indicaties en contra-indicaties.
Bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, het Nederlandse meldpunt voor bijwerkingen. Een behandelplan voor eetbuien in de overgang is bij voorkeur multidisciplinair, met aandacht voor voeding, beweging, psychologische begeleiding en zo nodig medische ondersteuning.
Wetenschappelijke bronnen
- De overgang.
- Climacterische klachten.
- Serotonineheropnameremmers, selectief (groepstekst).
- Sertraline.
- Citalopram.
- Escitalopram.
- Paroxetine.
- Fluoxetine.
- Beweegrichtlijnen 2017.
- Geneeskundige ggz (Zvw).
- Ik ben in de overgang.
- The progesterone metabolite allopregnanolone potentiates GABA(A)-mediated inhibition of DRN 5-HT neurons.
- Modulation of hypothalamic AMPK and hypothalamic neuropeptides in the control of eating behavior: A systematic review. Life Sciences.
- Melanin concentrating hormone and estrogen receptor-alpha are coextensive but not coexpressed in cells of male rat hypothalamus. Neuroscience Letters.
- Increased visceral fat and decreased energy expenditure during the menopausal transition. International Journal of Obesity.
- Longitudinal associations of the endocrine environment on fat partitioning in postmenopausal women. Obesity (Silver Spring).
- Body composition and bone mineral density after ovarian hormone suppression with or without estradiol treatment. Menopause.
- Chronic Circadian Disruption and Sleep Restriction Influence Subjective Hunger, Appetite, and Food Preference. Nutrients.
- A preliminary investigation of the effects of short-duration, vigorous exercise following sleep restriction, fragmentation and extension on appetite and mood in inactive, middle-aged men. Journal of Sleep Research.
- Empirically Defining 'Recurrent' Inappropriate Compensatory Behaviors: Differentiating Binge Eating Disorder From Bulimia Nervosa-Spectrum Disorders. International Journal of Eating Disorders.
- The Efficacy of Individual Cognitive Behavioral Therapy for Eating Disorders: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. International Journal of Eating Disorders.
- Efficacy of Dialectical Behavior Therapy (DBT) and DBT-Informed Interventions for Binge Eating in Adolescents: A Systematic Review. Cureus.
- A dialectical behavior therapy skills training smartphone app for recurrent binge eating: a randomized clinical trial. Psychological Medicine.
- Long-term hormone therapy for perimenopausal and postmenopausal women.
- Long-term hormone therapy for perimenopausal and postmenopausal women.
- Relating neurosteroid modulation of inhibitory neurotransmission to behaviour. Journal of Neuroendocrinology.
Veelgestelde vragen
Zijn eetbuien tijdens de overgang normaal?
Eetbuien komen vaker voor tijdens de overgang door hormonale schommelingen, slaaptekort en emotionele stress. Een incidentele eetbui is anders dan een terugkerend patroon met controleverlies; bij dat laatste is professionele beoordeling aangewezen.
Kan hormoontherapie eetbuien tijdens de overgang verminderen?
Menopauzale hormoontherapie (MHT) is niet bedoeld als behandeling van eetbuien, maar kan overgangsklachten zoals slaapstoornissen en stemmingswisselingen verlichten die eetbuien mede uitlokken. De inzet wordt individueel afgewogen door de huisarts.
Welke behandeling helpt het beste bij eetbuien in de overgang?
Cognitieve gedragstherapie (CGT) heeft de sterkste wetenschappelijke onderbouwing bij een eetbuistoornis en wordt vergoed vanuit de basisverzekering. Een multidisciplinaire aanpak met aandacht voor voeding, beweging en psychologische begeleiding geeft doorgaans het beste resultaat.
De medische informatie op deze pagina is gebaseerd op erkende, wetenschappelijk onderbouwde bronnen en wordt periodiek herzien op juistheid en actualiteit. De informatie is uitsluitend bedoeld voor algemene voorlichting.
DisclaimerDeze informatie vervangt geen persoonlijk medisch advies, diagnose of behandeling. Neem bij klachten of vragen altijd contact op met uw eigen huisarts of apotheker. Deze pagina is voorlichting en geen aanbod: of een behandeling geschikt is, wordt beoordeeld tijdens een medische consultatie.




