Genen en overgewicht: rol van erfelijkheid

Genen en overgewicht zijn nauw met elkaar verbonden: genetische factoren verklaren een aanzienlijk deel van de gewichtsverschillen tussen mensen. Honderden genen sturen processen aan zoals eetlust, vetopslag en energieverbruik. Toch bepalen genen geen onvermijdelijk lot. Omgeving, voeding en beweging spelen een even grote rol. Dit artikel legt uit hoe erfelijkheid bijdraagt aan overgewicht, hoe groot die invloed is, hoe genen en leefstijl samenwerken, en wanneer het zinvol is om met een arts te praten over een mogelijke genetische oorzaak.

Welke rol spelen genen bij het ontstaan van overgewicht?

Genen sturen processen als eetlust, vetopslag en energieverbruik; varianten in FTO, MC4R en LEPR verhogen het risico op overgewicht, maar bepalen geen onvermijdelijk lot.

Genen beïnvloeden het risico op overgewicht door processen te sturen die het lichaamsgewicht reguleren, zoals energieverbruik, vetopslag, eetlust en verzadigingsgevoel. Het menselijk lichaam beschikt over honderden genen die elk een klein stukje van dit complexe systeem aansturen. Varianten in genen als FTO, MC4R en LEPR zijn in grootschalig wetenschappelijk onderzoek (waaronder bevolkingsbrede genoomstudies) geassocieerd met een verhoogde kans op overgewicht en obesitas. Het individuele effect van elk van deze veelvoorkomende varianten is klein; pas de combinatie van veel varianten samen leidt tot een meetbaar verhoogd risico.

De werking van deze genen is niet eenvoudig. Sommige genvarianten verlagen de gevoeligheid voor het hormoon leptine, dat normaal gesproken een signaal geeft dat het lichaam voldoende energie heeft opgeslagen.^[2][3] Er zijn ook aanwijzingen dat beloningscircuits in de hersenen, waaronder dopaminerge systemen, bij sommige mensen anders reageren op voedsel, waardoor de drang om te eten sterker kan zijn. De precieze mechanismen worden nog onderzocht en verschillen per persoon.

Naast deze veelvoorkomende, polygenische aanleg bestaan er zeldzame, monogene vormen van obesitas waarbij één enkel gen sterk defect is. Een voorbeeld is een mutatie in het leptinegen (LEP). Mutaties in het MC4R-gen zijn eveneens zeldzaam en leiden doorgaans tot ernstig overgewicht, maar zijn vaak niet-syndromaal: zij gaan dus niet automatisch gepaard met andere lichamelijke afwijkingen.^[5] Kenmerkend voor monogene obesitas in het algemeen zijn een vroege aanvang (soms al in de eerste levensjaren) en uitgesproken hyperfagie (een sterk verhoogd hongergevoel). Syndromale vormen van obesitas, waarbij overgewicht onderdeel is van een breder beeld met ontwikkelingsachterstanden of andere kenmerken, vormen een aparte categorie.

Belangrijk is dat genen geen lot bepalen. Ze scheppen een biologische context waarbinnen omgevingsfactoren en gedrag een grote rol blijven spelen. Het begrijpen van de genetische achtergrond van overgewicht helpt om stigmatisering te verminderen en behandeling beter af te stemmen op de individuele situatie van een persoon.

Hoe groot is de invloed van erfelijkheid op je gewicht?

Erfelijkheid verklaart 40 tot 70 procent van de gewichtsverschillen tussen mensen, maar omgevingsfactoren bepalen mede hoe sterk die aanleg zichtbaar wordt.

Wetenschappelijk onderzoek, waaronder grote meta-analyses van tweeling- en adoptieonderzoek, schat dat erfelijkheid voor ongeveer 40 tot 70 procent bijdraagt aan de variatie in lichaamsgewicht tussen mensen.^[7][6] Dit betekent dat een aanzienlijk deel van de gewichtsverschillen die we tussen mensen zien, verklaard kan worden door genetische factoren, en niet uitsluitend door leefstijlkeuzes.

Deze schatting is een populatiegetal en zegt niets over één individu. Bij de ene persoon kunnen genen een grotere rol spelen dan bij de andere, afhankelijk van welke genvarianten aanwezig zijn en hoe de omgeving eruitziet. In een omgeving met veel beschikbaar voedsel en weinig beweging komen genetische aanlegfactoren sterker tot uiting dan in een omgeving waar voedsel schaars is en lichamelijke arbeid vanzelfsprekend.

Tweelingonderzoek laat zien dat eeneiige tweelingen die gescheiden zijn opgegroeid, toch een vergelijkbaar gewicht ontwikkelen.^[7][6] Dit wijst erop dat genetische factoren een stevige biologische basis leggen, ongeacht de directe omgeving. Adoptieonderzoeken tonen aan dat kinderen qua gewicht meer op hun biologische ouders lijken dan op hun adoptieouders, wat de genetische component verder onderstreept.^[8][6]

Het is echter onjuist om erfelijkheid te zien als een allesbepalende factor. De sterke toename van overgewicht in de afgelopen decennia kan niet door genen worden verklaard, want het menselijk genoom verandert niet zo snel. De zogenoemde obesogene omgeving, met gemakkelijk beschikbaar calorierijk voedsel en een zittende leefstijl, heeft de genetische aanleg van veel mensen als het ware zichtbaar gemaakt. Genen en omgeving werken dus altijd samen.

Genen en leefstijl: hoe werken ze samen bij overgewicht?

Via gen-omgevingsinteractie beïnvloeden leefstijlfactoren zoals beweging en voeding hoe sterk een genetische aanleg tot uiting komt; voldoende bewegen vermindert aantoonbaar het effect van risicovolle FTO-varianten.

Genen en leefstijl beïnvloeden het lichaamsgewicht niet onafhankelijk van elkaar, maar via een voortdurende wisselwerking. Het overkoepelende begrip hiervoor is gen-omgevingsinteractie: de mate waarin omgevingsfactoren zoals voeding, beweging, slaap en stress bepalen hoe sterk een genetische aanleg tot uiting komt. Epigenetica, waarbij omgevingsfactoren de activiteit van genen kunnen beïnvloeden via mechanismen zoals DNA-methylering en histonmodificaties zonder de DNA-volgorde zelf te veranderen, is één van de mechanismen waardoor deze wisselwerking verloopt.

Een praktisch voorbeeld is het FTO-gen, dat in meerdere studies is gelinkt aan een hoger risico op overgewicht. Meta-analyses laten zien dat regelmatige lichaamsbeweging de invloed van risicovolle FTO-varianten gedeeltelijk kan verminderen.^[9][10] Mensen met een ongunstige FTO-variant die voldoende bewegen, hebben gemiddeld een lager gewicht dan mensen met dezelfde variant die weinig bewegen. Dit illustreert dat genetische aanleg geen onveranderlijk lot is.

Ook voedingspatronen spelen een rol in deze wisselwerking. Er zijn aanwijzingen dat een voedingspatroon met veel ultrabewerkte producten bij mensen met een genetische gevoeligheid voor gewichtstoename sneller tot overgewicht kan leiden dan bij mensen zonder die aanleg, al is het bewijs hiervoor nog niet eenduidig. Omgekeerd geldt dat mensen met varianten die een beschermend effect hebben op het gewicht, niet gevrijwaard zijn van de gezondheidseffecten van een ongezond eetpatroon.

Voor de praktijk betekent dit dat leefstijladviezen voor iedereen relevant zijn, maar dat de respons op die adviezen per persoon kan verschillen. Iemand met een sterke genetische aanleg voor overgewicht heeft mogelijk meer begeleiding nodig om hetzelfde resultaat te bereiken als iemand zonder die aanleg. Dit is geen falen van de persoon, maar een biologische realiteit die erkend moet worden in de begeleiding.

Wat betekent een genetische aanleg voor overgewicht in de praktijk?

Een genetische aanleg verandert de basisaanpak niet, maar vraagt om realistische doelen en langdurige begeleiding via leefstijlinterventie, en bij ernstig overgewicht eventueel gespecialiseerde zorg.

Een genetische aanleg voor overgewicht betekent in de praktijk dat sommige mensen meer moeite hebben om een gezond gewicht te bereiken of te handhaven, ook als zij zich aan de gangbare leefstijladviezen houden. Dit heeft gevolgen voor hoe overgewicht begrepen en benaderd wordt, zowel door de persoon zelf als door zorgverleners.

In Nederland vormt de NHG-Standaard Obesitas, samen met de Zorgstandaard Obesitas van het Partnerschap Overgewicht Nederland (PON), de basis voor de behandeling van overgewicht in de huisartsenpraktijk.^[12][13] Beide benadrukken dat behandeling altijd begint met leefstijlinterventie. Een belangrijke gestructureerde vorm hiervan is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI): een programma van minimaal twee jaar waarbij begeleiding op het gebied van voeding, beweging en gedrag wordt gecombineerd.^[15][16] In Nederland komt de GLI onder voorwaarden in aanmerking voor vergoeding vanuit de basisverzekering; het Zorginstituut Nederland heeft de indicaties en vergoedingscriteria vastgesteld.^[15][16] Het eigen risico kan van toepassing zijn. Raadpleeg uw zorgverzekeraar of de eigen huisarts voor de actuele voorwaarden.

Bij onvoldoende resultaat of bij ernstig overgewicht kan doorverwijzing naar een gespecialiseerd centrum of een multidisciplinair team aan de orde zijn. Voor bariatrische chirurgie in Nederland gelden specifieke indicatiecriteria, doorgaans een BMI van 40 of hoger, of een BMI van 35 of hoger in combinatie met ernstige comorbiditeit.^[17][18] De indicatiestelling vindt altijd plaats in een medisch consult, conform de richtlijnen van het Zorginstituut Nederland en de betrokken beroepsverenigingen. Het Farmacotherapeutisch Kompas biedt neutrale, op de productinformatie gebaseerde informatie over geneesmiddelen die bij obesitas kunnen worden overwogen; vergoeding hiervan is in Nederland beperkt en voorwaardelijk.

Een genetische aanleg verandert de basisaanpak niet, maar kan wel de verwachtingen bijstellen. Iemand met een sterke erfelijke component zal mogelijk langzamer gewicht verliezen en sneller terugvallen na een dieet. Dit vraagt om realistische doelen, langdurige begeleiding en aandacht voor psychologische aspecten zoals schaamte en zelfverwijt.

Bij zeldzame, monogene vormen van obesitas kan genetisch onderzoek zinvol zijn om de oorzaak vast te stellen en gerichte behandeling mogelijk te maken. Omdat monogene obesitas vaak al op jonge leeftijd begint, zijn in Nederland ook kindgerichte zorgpaden beschikbaar, zoals via de jeugdgezondheidszorg (JGZ) en regionale netwerken voor kinderobesitas. Genetisch onderzoek en verwijzing naar gespecialiseerde zorg verlopen altijd via een arts, zoals de eigen huisarts, een internist of een klinisch geneticus, en niet op basis van een zelftest.

Wanneer is het zinvol om met een arts te praten over erfelijk overgewicht?

Raadpleeg een arts bij overgewicht op jonge leeftijd, uitgesproken hyperfagie, meerdere zwaar getroffen familieleden of bijkomende klachten zoals groeiafwijkingen of ontwikkelingsachterstanden.

Het is zinvol om met een arts te praten over een mogelijke erfelijke oorzaak van overgewicht als overgewicht al op jonge leeftijd ontstaat, als er sprake is van uitgesproken hyperfagie (een sterk verhoogd hongergevoel) vanaf de vroege kindertijd, als meerdere familieleden ernstig overgewicht hebben, of als gewichtstoename gepaard gaat met andere klachten zoals vermoeidheid, hormonale problemen, groeiafwijkingen of ontwikkelingsachterstanden. In deze situaties kan een onderliggende genetische of medische oorzaak een rol spelen die nader onderzoek rechtvaardigt.

De eigen huisarts is het eerste aanspreekpunt voor vragen over overgewicht en erfelijkheid. De huisarts kan de voorgeschiedenis en familieanamnese beoordelen, lichamelijk onderzoek doen en zo nodig doorverwijzen naar een internist, diëtist of klinisch geneticus. Bij vermoeden van een zeldzame monogene vorm van obesitas kan genetisch onderzoek worden aangevraagd via een erkend klinisch genetisch centrum in Nederland. Voor publieksinformatie over erfelijkheid en verwijzingsmogelijkheden biedt het Erfocentrum (erfelijkheid.nl) betrouwbare informatie afgestemd op de Nederlandse situatie.

Bij acute klachten die mogelijk samenhangen met ernstig overgewicht, zoals pijn op de borst, ernstige kortademigheid of plotselinge bewusteloosheid, is 112 het juiste alarmnummer. Voor dringende vragen buiten kantooruren, bijvoorbeeld over nieuwe of verergerende klachten, is de huisartsenpost bereikbaar.

Bijwerkingen van medicijnen die worden gebruikt bij de behandeling van overgewicht kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.^[19][20] Dit centrum verzamelt meldingen van patiënten en zorgverleners in Nederland en draagt bij aan de bewaking van de veiligheid van geneesmiddelen na toelating op de markt. Een gesprek met de arts over erfelijk overgewicht is geen teken van zwakte, maar een stap naar beter begrip van de eigen gezondheid en een meer gerichte aanpak van een complexe aandoening.

Frequently Asked Questions