Intermittent fasting en leeftijd: advies per groep

Intermittent fasting en leeftijd hangen nauw samen: of dit eetpatroon veilig en zinvol is, hangt sterk af van uw levensfase en gezondheidstoestand. Voor gezonde volwassenen vanaf achttien jaar wordt intermittent fasting in de literatuur over het algemeen als veilig beschouwd, maar voor kinderen, ouderen, zwangere vrouwen en mensen met chronische aandoeningen gelden belangrijke kanttekeningen. In dit artikel leest u per leeftijdsgroep wat de wetenschap zegt, welke risico's er zijn en wanneer u een arts of diëtist moet raadplegen.

Wat is intermittent fasting en hoe werkt het in het lichaam?

Intermittent fasting is een eetpatroon met afwisselende vasten- en eetperioden dat de insulinespiegel verlaagt en vetverbranding stimuleert, maar op lange termijn niet aantoonbaar effectiever is dan gewone calorierestrictie.

Intermittent fasting is een eetpatroon waarbij perioden van vasten en eten elkaar afwisselen, zonder dat er specifieke voedingsmiddelen worden verboden. De bekendste vormen zijn het 16:8-schema (zestien uur vasten, acht uur eten), het 5:2-schema (vijf dagen normaal eten, twee dagen sterk beperkte calorie-inname) en het om-de-dag-vasten. Het gaat dus niet om een dieet in de traditionele zin, maar om een tijdstructuur rondom maaltijden.

Tijdens een vastenperiode daalt de insulinespiegel in het bloed. Wanneer de insulinespiegel laag genoeg is, schakelt het lichaam over op vetverbranding als energiebron.^[16] Na langere vastenperioden kan ook het proces van autofagie op gang komen: een cellulair opruimmechanisme waarbij beschadigde eiwitten en celonderdelen worden afgebroken en hergebruikt.^[17][18] De exacte tijdsdynamiek hiervan bij mensen is onzeker en verschilt per persoon; de klinische betekenis voor de mens is nog niet volledig opgehelderd en vraagt verder onderzoek.

Daarnaast kan intermittent fasting leiden tot een spontane vermindering van de totale calorie-inname, wat bij sommige mensen bijdraagt aan gewichtsafname. Uit meerdere systematische reviews blijkt dat intermittent fasting op de lange termijn niet duidelijk effectiever is dan continue calorierestrictie voor gewichtsverlies; de resultaten zijn gemiddeld vergelijkbaar.^[12][13] Effecten op bloedglucose, bloeddruk en bloedvetten zijn in onderzoek beschreven, maar de omvang en duurzaamheid van deze effecten variëren sterk per persoon en per studie. Het Voedingscentrum benadrukt dat intermittent fasting voor de meeste mensen geen meerwaarde heeft boven een gezond en gevarieerd eetpatroon. Het is belangrijk te benadrukken dat intermittent fasting geen medische behandeling is en niet als vervanging dient voor begeleiding door een arts of diëtist bij bestaande gezondheidsproblemen.

Vanaf welke leeftijd is intermittent fasting veilig?

Voor gezonde volwassenen vanaf achttien jaar wordt intermittent fasting als veilig beschouwd; voor kinderen, zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven wordt het afgeraden.

Voor gezonde volwassenen vanaf ongeveer achttien jaar wordt intermittent fasting in de wetenschappelijke literatuur over het algemeen als veilig beschouwd, mits er geen onderliggende aandoeningen of bijzondere omstandigheden zijn. Er is geen officiële Nederlandse richtlijn, zoals een NHG-standaard, die een specifieke minimumleeftijd vastlegt voor het toepassen van intermittent fasting. Het Voedingscentrum en Thuisarts.nl bieden in Nederland gezaghebbende voorlichting over leefstijl en voeding voor verschillende leeftijdsgroepen.

Voor kinderen en adolescenten (jonger dan achttien jaar) wordt intermittent fasting afgeraden. In de groei- en ontwikkelingsfase hebben kinderen en tieners een regelmatige en voldoende aanvoer van energie, eiwitten, vitaminen en mineralen nodig. Langdurige vastenperioden kunnen de groei verstoren, de botopbouw negatief beïnvloeden en bij jongeren met een verhoogd risico een ongezonde relatie met eten bevorderen. Voedingsdeskundigen en kinderartsen adviseren in deze leeftijdsgroep te kiezen voor een gevarieerd en regelmatig eetpatroon in plaats van vastenprotocollen.

Voor zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven geldt dat intermittent fasting wordt afgeraden. Zowel het Voedingscentrum als Thuisarts.nl adviseren in Nederland tijdens zwangerschap en borstvoeding een regelmatige en voldoende voedselinname om de gezondheid van moeder en kind te waarborgen.

Voor jongvolwassenen (achttien tot dertig jaar) geldt dat intermittent fasting in principe mogelijk is, maar dat ook hier aandacht nodig is voor voldoende inname van essentiële voedingsstoffen. Wie sport op hoog niveau, zwanger is of borstvoeding geeft, dient intermittent fasting te vermijden of uitsluitend onder begeleiding van een arts of diëtist toe te passen. De leeftijd alleen is dus niet de enige bepalende factor: de algehele gezondheidstoestand, leefstijl en persoonlijke omstandigheden spelen minstens zo'n grote rol.

Voor mensen in Nederland die hun gewicht willen beheersen, bestaat ook de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) als regulier zorgpad, waarbij begeleiding door een leefstijlcoach, diëtist en fysiotherapeut centraal staat. Informatie hierover is beschikbaar via Zorginstituut Nederland.

Intermittent fasting bij ouderen: wat zegt het onderzoek?

Onderzoek bij ouderen (65 jaar en ouder) laat gemengde resultaten zien; het risico op spiermassaverlies, uitdroging en interacties met geneesmiddelen maakt overleg met de huisarts noodzakelijk.

Bij ouderen (doorgaans gedefinieerd als mensen van vijfenzestig jaar en ouder) laat onderzoek naar intermittent fasting gemengde resultaten zien, en voorzichtigheid is geboden. Enkele studies en overzichtsartikelen suggereren dat tijdgebonden eten bij ouderen kan bijdragen aan een betere bloedsuikerregulatie en gewichtsbeheersing, maar de onderzoeksgroepen zijn vaak klein, de follow-upduur is beperkt en de gegevens zijn heterogeen. Er zijn nog onvoldoende gegevens om sterke aanbevelingen te doen voor deze leeftijdsgroep.

Een belangrijk aandachtspunt bij ouderen is het risico op spiermassaverlies (sarcopenie). Tijdens vastenperioden kan het lichaam, zeker bij onvoldoende eiwitinname, spierweefsel afbreken als energiebron. Sarcopenie verhoogt het valrisico en vermindert de zelfredzaamheid.^[19] Europese richtlijnen (ESPEN/PROT-AGE) adviseren ouderen een hogere eiwitinname dan jongere volwassenen, bij voorkeur verspreid over meerdere maaltijden gedurende de dag.^[11] Ouderen die intermittent fasting overwegen, dienen hier extra aandacht aan te besteden, bij voorkeur in overleg met een diëtist. Het Voedingscentrum biedt in Nederland aanvullende informatie over eiwitbehoefte bij ouderen.

Daarnaast kunnen ouderen gevoeliger zijn voor uitdroging tijdens vastenperioden, zeker in de zomer of bij gebruik van vochtafdrijvende medicatie (diuretica). De combinatie van vasten, onvoldoende vochtinname en bloeddrukverlagende middelen kan leiden tot een te lage bloeddruk bij het opstaan (orthostatische hypotensie), wat het valrisico verder vergroot. Overleg met de huisarts in Nederland is dan ook aan te raden.

Ook de interactie met veelgebruikte geneesmiddelen verdient aandacht. Zo moet rivaroxaban in de dosering van 15 of 20 mg met voedsel worden ingenomen; onregelmatige maaltijden kunnen de opname beïnvloeden (zie Farmacotherapeutisch Kompas).^[7] Bij gebruik van coumarinederivaten (zoals acenocoumarol of fenprocoumon) is een stabiele vitamine K-inname via de voeding belangrijk voor een stabiele INR; ingrijpende veranderingen in het eetpatroon kunnen de antistollingsinstelling beïnvloeden.^[8][9] In Nederland is het dan verstandig contact op te nemen met de trombosedienst bij substantiële dieetwijzigingen. Ouderen die overwegen intermittent fasting te proberen, doen er verstandig aan dit eerst te bespreken met hun huisarts in Nederland, zodat eventuele risico's tijdig in kaart worden gebracht.

Zijn er leeftijdsgroepen waarvoor intermittent fasting wordt afgeraden?

Intermittent fasting wordt afgeraden voor kinderen, zwangere vrouwen, mensen met eetstoornissen en gebruikers van insuline of SGLT2-remmers vanwege risico op hypoglykemie of ketoacidose.

Intermittent fasting wordt afgeraden voor kinderen en adolescenten jonger dan achttien jaar, zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven, en mensen met een (voorgeschiedenis van) eetstoornissen zoals anorexia nervosa of boulimia. Voor deze groepen wegen de potentiële risico's zwaarder dan de mogelijke voordelen, ongeacht de leeftijd.

Bij mensen met diabetes mellitus type 1 of type 2 die insuline of bloedsuikerverlagende medicatie gebruiken, is extra voorzichtigheid vereist. Vastenperioden kunnen leiden tot hypoglykemie (een te lage bloedsuikerspiegel). Volgens de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 wordt een bloedglucosewaarde onder de 3,9 mmol/L als hypoglykemie beschouwd.^[5][6] Aanpassing van medicatie en dosering mag uitsluitend plaatsvinden in overleg met de behandelend arts of diabetesverpleegkundige.

Mensen die SGLT2-remmers gebruiken (zoals dapagliflozine of empagliflozine) lopen bij vasten, een sterk koolhydraatarm eetpatroon of onvoldoende vochtinname een verhoogd risico op (euglycemische) ketoacidose. Dit is een ernstige complicatie die ook kan optreden bij een bloedglucose die niet sterk verhoogd lijkt. Het Farmacotherapeutisch Kompas vermeldt deze waarschuwing expliciet. Wie SGLT2-remmers gebruikt, dient in Nederland altijd vooraf overleg te plegen met de behandelaar alvorens te starten met intermittent fasting.

Ook voor mensen met:

• Nierfunctiestoornissen of leveraandoeningen

• Ondergewicht of een verhoogd risico op ondervoeding

• Ernstige hart- en vaatziekten

• Gebruik van meerdere geneesmiddelen waarvan de inname afhankelijk is van maaltijden

...is intermittent fasting niet zonder risico en dient het alleen onder medische begeleiding te worden overwogen.

Daarnaast zijn er twee aanvullende risico's die minder bekend zijn. Ten eerste kan snel gewichtsverlies, zoals dat soms optreedt bij intensief vasten, galsteenkolieken uitlokken. Ten tweede kan vasten in de beginfase het urinezuurgehalte tijdelijk verhogen, wat bij mensen met bekende jicht een aanval kan uitlokken.^[21] Thuisarts.nl biedt in Nederland toegankelijke informatie over galstenen en jicht.

Er bestaat geen officieel vastgestelde bovengrens van leeftijd waarop intermittent fasting per definitie onveilig is. De individuele gezondheidstoestand, medicatiegebruik en voedingsstatus zijn bepalender dan de kalenderleeftijd alleen. Een gepersonaliseerd advies van een arts of diëtist is in al deze situaties onmisbaar.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts voor u start als u ouder bent dan 65 jaar, chronische aandoeningen heeft of meerdere geneesmiddelen gebruikt; bij duizeligheid, hypoglykemiesymptomen of buikpijn direct contact opnemen.

Het is verstandig om de eigen huisarts te raadplegen voordat u begint met intermittent fasting als u een chronische aandoening heeft, meerdere geneesmiddelen gebruikt, ouder bent dan vijfenzestig jaar, of als u twijfelt of dit eetpatroon bij uw situatie past. Een arts kan beoordelen of er contra-indicaties zijn en zo nodig doorverwijzen naar een diëtist voor begeleiding op maat.

Tijdens het toepassen van intermittent fasting zijn er signalen die vragen om contact met de huisarts:

• Aanhoudende duizeligheid, flauwvallen of hartkloppingen tijdens of na een vastenperiode

• Symptomen van hypoglykemie bij mensen met diabetes, zoals trillen, zweten of verwardheid

• Onbedoeld snel gewichtsverlies of juist het uitblijven van het gewenste effect ondanks consequente toepassing

• Veranderingen in stemming, concentratie of slaap die samenhangen met het eetpatroon

• Maag-darmklachten die aanhouden, zoals misselijkheid, buikpijn of obstipatie

• Pijn in de rechterbovenbuik, zeker bij snel gewichtsverlies, kan wijzen op galsteenklachten

Mensen die SGLT2-remmers gebruiken en tijdens het vasten klachten krijgen zoals malaise, misselijkheid, braken of buikpijn, dienen ook bij een niet-sterk verhoogde bloedglucose alert te zijn op ketoacidose. Neem in dat geval in Nederland direct contact op met de huisarts of, buiten kantooruren, met de huisartsenpost.

Gebruikers van coumarinederivaten (zoals acenocoumarol of fenprocoumon) die hun eetpatroon substantieel wijzigen, dienen in Nederland contact op te nemen met de trombosedienst, zodat de INR zo nodig vaker gecontroleerd kan worden.

Bij acute klachten zoals ernstige verwardheid, bewusteloosheid of een bloedsuiker die niet herstelt, dient u in Nederland 112 te bellen. Voor dringende vragen buiten kantooruren kunt u in Nederland contact opnemen met de huisartsenpost.

Onverwachte lichamelijke reacties die mogelijk verband houden met een veranderd eetpatroon in combinatie met geneesmiddelen, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb. Tot slot geldt: intermittent fasting is voor de meeste gezonde volwassenen een veilig te verkennen eetpatroon, maar een weloverwogen start met de juiste begeleiding maakt het verschil tussen een duurzame aanpak en onnodige risico's.

Veelgestelde vragen