Is PCOS erfelijk? Oorzaken en familierisico

Is PCOS erfelijk? Dat is een veelgestelde vraag van vrouwen bij wie PCOS in de familie voorkomt. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat genetische aanleg een belangrijke rol speelt bij het polycysteus-ovariumsyndroom, maar dat het geen aandoening is die door één enkel gen wordt veroorzaakt. Meerdere genen, hormonen en leefstijlfactoren werken samen. In dit artikel leest u wat onderzoek zegt over de erfelijkheid van PCOS, welke risicofactoren een rol spelen en wanneer het zinvol is om met een arts te praten.

Is PCOS erfelijk en wat zegt het onderzoek hierover?

PCOS heeft een heritabiliteit van 70 tot 80 procent volgens tweelingonderzoek, maar volgt geen eenvoudig overervingspatroon en wordt bepaald door meerdere genen en omgevingsfactoren.

PCOS heeft een duidelijke erfelijke component, maar wordt niet veroorzaakt door één enkel gen en volgt geen eenvoudig overervingspatroon. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom) in families voorkomt en dat genetische aanleg een belangrijke rol speelt, naast omgevings- en leefstijlfactoren.

Tweelingonderzoek heeft aangetoond dat eeneiige tweelingen vaker allebei PCOS hebben dan twee-eiige tweelingen.^[1] Dit wijst erop dat genen een substantiële bijdrage leveren aan het ontstaan van de aandoening. Schattingen uit deze studies, waaronder het veelgeciteerde onderzoek van Vink en collega's (J Clin Endocrinol Metab, 2006), suggereren dat de erfelijkheidsgraad (heritabiliteit) van PCOS ergens tussen de 70 en 80 procent ligt.^[1] Deze bandbreedte is afhankelijk van de gebruikte diagnostische criteria en de onderzochte populatie; andere studies rapporteren lagere schattingen.

Belangrijk is dat een erfelijke aanleg niet betekent dat iemand met een belaste familiegeschiedenis PCOS zeker zal ontwikkelen. Genen verhogen de kans, maar de uiteindelijke expressie van de aandoening wordt mede bepaald door factoren zoals lichaamsgewicht, insulinegevoeligheid en hormoonbalans. PCOS is daarmee een zogenoemde complexe, multifactoriële aandoening: meerdere genen en omgevingsinvloeden werken samen.

Het onderzoeksveld is nog volop in ontwikkeling. Grootschalige genomebrede associatiestudies (GWAS) hebben inmiddels tientallen genetische varianten geïdentificeerd die vaker voorkomen bij vrouwen met PCOS, maar geen van deze varianten is op zichzelf voldoende om de diagnose te verklaren of te voorspellen. In Nederland worden genetische tests of polygenische risicoscores voor PCOS niet routinematig ingezet voor diagnose of screening; de diagnose wordt gesteld op basis van klinische criteria, niet op basis van DNA-onderzoek.

Welke genen en factoren spelen een rol bij PCOS?

Genen zoals DENND1A, LHCGR en varianten nabij INSR zijn herhaaldelijk geassocieerd met PCOS, maar geen enkel gen is op zichzelf voldoende om de aandoening te verklaren.

Meerdere genen die betrokken zijn bij hormoonregulatie, insulinegevoeligheid en ontsteking zijn in verband gebracht met PCOS, maar er is geen enkel 'PCOS-gen' dat de aandoening verklaart. GWAS-onderzoek, waaronder grootschalige studies van Day en collega's (Nat Commun, 2018) en Jones en collega's (PLoS Genet, 2015), heeft varianten gevonden in genen die onder andere de aanmaak en werking van luteïniserend hormoon (LH), follikelstimulerend hormoon (FSH) en insuline beïnvloeden.

Bijzonder relevant zijn genen die de androgeenproductie en -gevoeligheid reguleren. Vrouwen met PCOS hebben vaak verhoogde androgeenspiegels (zoals testosteron), en varianten in genen als DENND1A en LHCGR zijn in meerdere GWAS-studies herhaaldelijk geassocieerd met dit kenmerk. Ook genen die betrokken zijn bij insulineresistentie, zoals varianten nabij het INSR-gen (insulinereceptorgen), komen vaker voor bij vrouwen met PCOS.^[5][6]

Naast genetische factoren spelen epigenetische mechanismen mogelijk een rol: omgevingsinvloeden kunnen bepalen welke genen tot expressie komen, zonder dat de DNA-volgorde zelf verandert. Er is onderzoek dat suggereert dat blootstelling aan verhoogde androgeenspiegels in de baarmoeder de latere hormoonhuishouding van een dochter kan beïnvloeden. Dit betreft echter een hypothese die nog volop onderwerp van onderzoek is en geen diagnostisch criterium vormt.

Het is ook van belang te weten dat mannelijke familieleden van vrouwen met PCOS in sommige studies vaker bepaalde metabole kenmerken vertonen, zoals vroege kaalheid en verhoogde insulineresistentie. Dit is een associatieve bevinding uit onderzoek en vormt geen klinische diagnose; de betekenis hiervan voor de praktijk is nog niet vastgesteld.

Hoe groot is de kans dat PCOS in een familie voorkomt?

Vrouwelijke eerstegraads verwanten van iemand met PCOS hebben een risico van ruwweg 20 tot 40 procent, vergeleken met 5 tot 15 procent in de algemene bevolking.

Als een eerstegraads familielid (moeder, zus of dochter) PCOS heeft, is de kans dat een vrouw zelf ook PCOS ontwikkelt aanzienlijk hoger dan in de algemene bevolking. Familieonderzoek, waaronder studies van Kahsar-Miller en collega's en Legro en collega's, laat zien dat vrouwelijke eerstegraads verwanten van iemand met PCOS een risico hebben van ruwweg 20 tot 40 procent om zelf aan de criteria voor PCOS te voldoen. Ter vergelijking: de prevalentie in de algemene vrouwelijke bevolking wordt geschat op ongeveer 5 tot 15 procent, afhankelijk van de gebruikte diagnostische criteria (Rotterdam, NIH of AE-PCOS).

Deze verhoogde kans betekent niet dat PCOS automatisch van moeder op dochter overgaat. Het gaat om een verhoogde kwetsbaarheid, niet om een zekere uitkomst. Veel vrouwen met een belaste familiegeschiedenis ontwikkelen nooit klachten die aan PCOS voldoen, terwijl PCOS ook voorkomt bij vrouwen zonder bekende familiegeschiedenis.

Bij zusters van vrouwen met PCOS is het risico vergelijkbaar met dat bij dochters. Sommige studies rapporteren dat een aanzienlijk deel van de zusters van vrouwen met PCOS hormonale afwijkingen heeft die passen bij het syndroom, zoals biochemische hyperandrogenemie, ook als zij niet alle diagnostische criteria vervullen. De exacte percentages variëren per studie en gehanteerde criteria.

Voor vrouwen die weten dat PCOS in hun familie voorkomt, kan het zinvol zijn om bij klachten zoals onregelmatige menstruatie, overmatige haargroei of moeite met zwanger worden eerder een arts te raadplegen. Een familiegeschiedenis is geen diagnose, maar kan wel aanleiding zijn voor gerichte aandacht.

Wat zijn de oorzaken en risicofactoren van PCOS?

PCOS ontstaat door hormonale ontregeling, insulineresistentie en genetische aanleg samen; overgewicht en een familiegeschiedenis van PCOS zijn de belangrijkste risicofactoren.

PCOS ontstaat door een samenspel van genetische aanleg, hormonale ontregeling en leefstijlfactoren, waarbij geen enkele oorzaak op zichzelf voldoende is. De exacte ontstaanswijze is nog niet volledig opgehelderd, maar een aantal mechanismen staat centraal, zoals beschreven in de internationale ESHRE-richtlijn voor PCOS (2023) en de NVOG-richtlijn PCOS.

Hormonale ontregeling speelt een sleutelrol. Bij PCOS produceert de eierstok te veel androgenen, mede doordat de hypofyse relatief veel LH aanmaakt ten opzichte van FSH. Dit verstoort de normale rijping van eiblaasjes en kan leiden tot het uitblijven van de eisprong.

Insulineresistentie is aanwezig bij een groot deel van de vrouwen met PCOS, ook bij vrouwen met een normaal gewicht.^[15] Verhoogde insulinespiegels stimuleren de eierstokken extra om androgenen te produceren, wat de hormonale ontregeling versterkt.

Belangrijke risicofactoren zijn:

• Familiegeschiedenis van PCOS bij een moeder, zus of dochter

• Overgewicht of obesitas, wat insulineresistentie verergert

• Lage lichamelijke activiteit, wat de insulinegevoeligheid vermindert

• Blootstelling aan verhoogde androgeenspiegels voor de geboorte, mogelijk via de moeder (nog onderwerp van onderzoek)

Leefstijlfactoren zoals voeding en beweging beïnvloeden de ernst van de klachten, maar veroorzaken PCOS niet op zichzelf. Omgekeerd kan een gezonde leefstijl de symptomen aanzienlijk verminderen, ook zonder dat de onderliggende genetische aanleg verandert. Leefstijlinterventie is een erkend onderdeel van de begeleiding bij PCOS in Nederland, zoals beschreven op Thuisarts.nl en in de NHG-richtlijnen.

Wanneer is het zinvol om met een arts over PCOS te praten?

Raadpleeg de huisarts bij onregelmatige menstruatie, hirsutisme, acne of moeite met zwanger worden, zeker als PCOS in de familie voorkomt.

Het is zinvol om met de eigen huisarts over PCOS te praten als er klachten zijn die kunnen passen bij het syndroom, zeker wanneer er ook een familiegeschiedenis van PCOS bekend is. PCOS is een veelvoorkomende aandoening die goed te begeleiden is, maar waarvoor een juiste diagnose nodig is.

Klachten die aanleiding kunnen geven voor een gesprek met de huisarts zijn onder andere:

• Onregelmatige of uitblijvende menstruatie (minder dan acht cycli per jaar)

• Overmatige haargroei op gezicht, borst of buik (hirsutisme)

• Acne of vette huid die niet reageert op gebruikelijke behandeling

• Moeite met zwanger worden: bij vrouwen jonger dan 35 jaar na meer dan twaalf maanden onbeschermde gemeenschap; bij vrouwen van 35 jaar of ouder al na zes maanden, of eerder bij een duidelijke cyclusstoornis of uitblijven van de eisprong

• Gewichtstoename die moeilijk te verklaren of te beheersen is

De huisarts kan op basis van klachten, lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek beoordelen of nader onderzoek nodig is. In Nederland wordt de diagnose PCOS gesteld aan de hand van de zogenoemde Rotterdam-criteria, waarbij ten minste twee van de drie kenmerken aanwezig moeten zijn: onregelmatige eisprong, verhoogde androgeenspiegels en polycysteuze eierstokken op echografie.^[16] Voordat de diagnose PCOS wordt gesteld, moeten andere oorzaken van vergelijkbare klachten worden uitgesloten, zoals een schildklieraandoening, verhoogde prolactinewaarden, niet-klassieke congenitale bijnierschorshyperplasie of, in zeldzame gevallen, een androgeenproducerende tumor of de ziekte van Cushing.

Bij jongeren en adolescenten gelden aanvullende diagnostische overwegingen: een echo van de eierstokken is bij hen niet de eerste stap, omdat polycysteuze morfologie ook bij gezonde adolescenten voorkomt. De nadruk ligt bij hen op aanhoudende hyperandrogenemie en ovulatiestoornissen die langer dan twee jaar na de eerste menstruatie bestaan.

Vrouwen die weten dat PCOS in hun familie voorkomt en zelf klachten herkennen, hoeven niet te wachten tot klachten ernstig worden. Vroege begeleiding, ook op het gebied van leefstijl, kan helpen om metabole complicaties zoals diabetes type 2 en hart- en vaatziekten op de lange termijn te verminderen.^[16][17]

Voor niet-urgente vragen is de eigen huisarts het juiste aanspreekpunt. Buiten kantooruren kunt u voor dringende klachten contact opnemen met de huisartsenpost. Bel 112 bij een spoedsituatie.

Frequently Asked Questions