Kurkuma en leververvetting: wat zegt bewijs?

Kurkuma en leververvetting worden steeds vaker in één adem genoemd, maar wat zegt de wetenschap hier werkelijk over? Curcumine, de werkzame stof in kurkuma, toont in laboratoriumonderzoek en diermodellen interessante eigenschappen, zoals ontstekingsremmende en antioxidatieve effecten. Toch is het klinisch bewijs bij mensen vooralsnog beperkt. In dit artikel leest u wat leververvetting inhoudt, welke stoffen in kurkuma worden onderzocht, wat de risico's zijn van curcuminesupplementen en wat de huidige stand van de wetenschap is.

Wat is leververvetting en wanneer is het een probleem?

Leververvetting is een medisch probleem wanneer meer dan vijf procent van de levercellen vet bevat en dit gepaard gaat met ontsteking, fibrose of functieverlies. Behandeling richt zich op leefstijlaanpassingen en het behandelen van bijkomende aandoeningen.

Leververvetting (steatose) is aanwezig wanneer meer dan vijf procent van de levercellen vet bevat, en het wordt een medisch probleem zodra dit gepaard gaat met ontsteking, fibrose of functieverlies.^[2][6] De lever speelt een centrale rol in de stofwisseling: hij verwerkt vetten, suikers en eiwitten, en filtert schadelijke stoffen uit het bloed. Wanneer er te veel vet in de levercellen wordt opgeslagen, kan de lever zijn taken minder goed uitvoeren.

Er worden twee hoofdvormen onderscheiden:

• Alcoholische leververvetting (ALD): veroorzaakt door overmatig alcoholgebruik.

• Metabool geassocieerde steatotische leverziekte (MASLD): vroeger bekend als niet-alcoholische leververvetting (NAFLD), en geassocieerd met overgewicht, type 2 diabetes, hoge bloeddruk en verhoogde bloedvetten.

MASLD is in Nederland de meest voorkomende chronische leveraandoening en treft naar schatting een aanzienlijk deel van de volwassen bevolking (zie ook thuisarts.^[2][6]nl). In de meeste gevallen veroorzaakt leververvetting aanvankelijk geen klachten. Toch is het belangrijk om de aandoening serieus te nemen: bij een deel van de mensen kan leververvetting zonder behandeling overgaan in leverontsteking (steatohepatitis), fibrose, cirrose of zelfs leverkanker.

In Nederland verloopt de diagnostiek in de eerste lijn stapsgewijs. De huisarts begint met anamnese, lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek (waaronder leverenzymen ALAT en ASAT, en trombocyten). Op basis hiervan kan de FIB-4-score worden berekend, een maat voor de kans op gevorderde fibrose. Bij een FIB-4 boven 1,3 (bij personen jonger dan 65 jaar) of boven 2,0 (bij personen van 65 jaar en ouder) is verwijzing voor niet-invasieve fibrosemeting (elastografie) of een consult bij de maag-darm-leverarts aangewezen. In sommige gevallen is een leverbiopsie nodig. De huisarts is het eerste aanspreekpunt bij vermoeden van leververvetting.

In Nederland is er geen specifiek voor MASLD goedgekeurd geneesmiddel.^[1][5] Behandeling richt zich in de eerste plaats op leefstijlaanpassingen (gewichtsreductie, gezonde voeding, voldoende beweging) en op het behandelen van bijkomende aandoeningen zoals diabetes, verhoogde bloedvetten en hoge bloeddruk, in overleg met de (huis)arts.

Wanneer medische hulp zoeken:

• Bel 112 bij acute, ernstige klachten zoals plotselinge hevige buikpijn, bloedbraken, zwart-teerachtige ontlasting of verwardheid.

• Neem buiten kantooruren contact op met de huisartsenpost bij zorgelijke klachten zoals geelzucht (gele verkleuring van huid of ogen), donkere urine, ontkleurde ontlasting of aanhoudende ernstige vermoeidheid.

• Neem bij minder urgente vragen of klachten contact op met uw eigen huisarts.

Welke stoffen in kurkuma worden onderzocht bij leveraandoeningen?

Curcumine, het belangrijkste polyfenol in kurkuma, wordt het meest onderzocht bij leveraandoeningen vanwege ontstekingsremmende en antioxidatieve eigenschappen in preklinisch onderzoek. De biologische beschikbaarheid is slecht en klinische relevantie bij mensen is nog onvoldoende vastgesteld.

De meest onderzochte werkzame stof in kurkuma (Curcuma longa) bij leveraandoeningen is curcumine, een polyfenol dat verantwoordelijk is voor de gele kleur van de wortelstok. Naast curcumine bevat kurkuma ook desmethoxycurcumine en bisdesmethoxycurcumine, samen aangeduid als curcuminoïden, maar curcumine is de meest bestudeerde verbinding.

In laboratoriumonderzoek en diermodellen zijn voor curcumine de volgende eigenschappen beschreven. Het gaat hier uitdrukkelijk om preklinische bevindingen; of deze effecten ook bij mensen optreden is nog onvoldoende vastgesteld:

• Ontstekingsremmende werking: curcumine remt bepaalde signaalmoleculen, waaronder NF-kB, die een rol spelen bij leverontsteking.^[16]

• Antioxidatieve werking: curcumine neutraliseert vrije radicalen en kan oxidatieve stress in levercellen verminderen.

• Invloed op vetmetabolisme: in diermodellen zijn effecten waargenomen op de aanmaak en afbraak van vetten in de lever.

• Mogelijke antifibrotische werking: sommige studies suggereren dat curcumine de activering van leverstellaatcellen, die betrokken zijn bij littekenvorming, kan remmen.^[8]

Een belangrijk aandachtspunt is de biologische beschikbaarheid van curcumine: de stof wordt slecht opgenomen vanuit het maagdarmkanaal en wordt snel afgebroken. Fabrikanten van supplementen gebruiken daarom verschillende formuleringen, zoals curcumine gecombineerd met piperine (een stof uit zwarte peper) of nanoformuleringen, om de opname te verbeteren. Een hogere biologische beschikbaarheid betekent echter niet automatisch dat het middel effectiever of veiliger is bij leveraandoeningen bij mensen; de klinische relevantie van deze formuleringen is nog onvoldoende vastgesteld.

Kurkuma als voedingskruid bevat slechts een kleine hoeveelheid curcumine (ongeveer twee tot vijf procent van het drooggewicht), waardoor de hoeveelheden die via de voeding worden ingenomen aanzienlijk lager zijn dan de doses die in klinische studies worden gebruikt.

In Nederland vallen kurkuma en curcuminesupplementen onder de voedselwetgeving, niet onder het geneesmiddelenrecht. Ze worden niet beoordeeld of goedgekeurd door het CBG-MEB als geneesmiddel.

Zijn er risico's of bijwerkingen bij het gebruik van kurkuma of curcumine?

Curcuminesupplementen kunnen leverletsel (DILI) veroorzaken en wisselwerken met bloedverdunners; stop direct en zoek medische hulp bij tekenen van leverschade zoals geelzucht of donkere urine.

Kurkuma als keukenkruid in normale voedingshoeveelheden wordt over het algemeen goed verdragen, maar het gebruik van curcuminesupplementen in hogere doses brengt risico's met zich mee die niet onderschat mogen worden. Bijwerkingen die zijn gemeld bij gebruik van curcuminesupplementen zijn onder andere:

• Maagdarmklachten zoals misselijkheid, diarree en buikpijn, vooral bij hogere doses.

• Hoofdpijn en duizeligheid bij sommige gebruikers.

Een serieuzer aandachtspunt is leverletsel door curcuminesupplementen. Er zijn meldingen van kruidengeneesmiddel-geïnduceerde leverbeschadiging (DILI) bij gebruik van curcuminesupplementen, soms in combinatie met piperine.^[15] Dit is paradoxaal: een stof die wordt onderzocht als mogelijke leverprotector kan bij sommige mensen juist leverschade veroorzaken. De exacte mechanismen zijn nog niet volledig opgehelderd. Stop direct met het gebruik van curcuminesupplementen en zoek medische hulp als u tekenen van leverschade ervaart, zoals geelzucht (gele huid of ogen), donkere urine, ontkleurde ontlasting, ernstige jeuk of hevige buikpijn. Bel 112 bij acute ernstige klachten; neem buiten kantooruren contact op met de huisartsenpost; neem bij minder urgente klachten contact op met uw eigen huisarts.

Daarnaast zijn er relevante interacties met geneesmiddelen:

• Curcumine kan de werking van bloedverdunners versterken. Bij gebruik van acenocoumarol of fenprocoumon (VKA) kan extra INR-controle nodig zijn bij het starten of stoppen van curcuminesupplementen. Bespreek dit altijd met uw arts of apotheker.

• Curcumine kan mogelijk de afbraak van bepaalde geneesmiddelen via het CYP-enzymensysteem in de lever beïnvloeden.^[13][14] Het bewijs hiervoor bij mensen is beperkt; bespreek het gebruik van supplementen altijd met uw apotheker of arts als u andere geneesmiddelen gebruikt.

Mensen met galstenen of galwegproblemen worden afgeraden hoge doses curcumine te gebruiken, omdat curcumine de galproductie stimuleert.

Hoge doses curcuminesupplementen worden afgeraden tijdens zwangerschap en borstvoeding, vanwege onvoldoende gegevens over veiligheid in deze situaties.

In Nederland houden het CBG-MEB (voor geneesmiddelen) en de NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, voor voedingssupplementen) toezicht op respectievelijk geneesmiddelen en voedingssupplementen. Curcuminesupplementen zijn geen geregistreerde geneesmiddelen en vallen onder het toezicht van de NVWA. De kwaliteit, zuiverheid en dosering van supplementen kunnen sterk variëren. Raadpleeg altijd uw eigen huisarts voordat u begint met supplementen, zeker als u al medicijnen gebruikt of een leveraandoening heeft.

Vermoede bijwerkingen van supplementen kunt u melden bij Bijwerkingencentrum Lareb (lareb.nl).

Wat zegt het wetenschappelijk onderzoek over kurkuma en leververvetting?

Het wetenschappelijk bewijs voor curcumine bij leververvetting bij mensen is beperkt door kleine, kortdurende studies met methodologische tekortkomingen. Leefstijlinterventie blijft de meest bewezen aanpak bij MASLD.

Het wetenschappelijk bewijs voor een gunstig effect van curcumine bij leververvetting bij mensen is vooralsnog beperkt en niet overtuigend genoeg om aanbevelingen te rechtvaardigen. Hoewel laboratoriumstudies en diermodellen veelbelovende mechanismen hebben aangetoond, is de vertaalslag naar de klinische praktijk bij mensen complex.

Er zijn enkele kleine gerandomiseerde klinische studies uitgevoerd bij mensen met MASLD. Recente systematische reviews en meta-analyses van deze studies rapporteerden in sommige gevallen een bescheiden verbetering van leverenzymen (zoals ALAT en ASAT) en echografische parameters na gebruik van curcuminesupplementen. De bewijskracht is echter beperkt door de volgende factoren:

• De studies zijn doorgaans klein van omvang (veelal minder dan 100 deelnemers).

• De studieduur is kort, vaak acht tot twaalf weken.

• Er is grote variatie in de gebruikte curcumineformuleringen en doses, wat vergelijking bemoeilijkt.

• Er is een hoog risico op bias in veel studies.

• Harde eindpunten zoals histologische verbetering van fibrose of reductie van cardiovasculaire complicaties zijn nauwelijks onderzocht.

Curcumine is niet opgenomen in de NHG-standaarden of het Farmacotherapeutisch Kompas. Het Farmacotherapeutisch Kompas behandelt geregistreerde geneesmiddelen; curcumine is daarin niet als geneesmiddel opgenomen en er bestaat dan ook geen aanbeveling voor gebruik bij leveraandoeningen. Er is in Nederland en de Europese Unie geen door de Europese Commissie of het CBG-MEB goedgekeurd geneesmiddel op basis van curcumine voor de behandeling van leveraandoeningen, zoals te verifiëren via de CBG Geneesmiddeleninformatiebank en de EMA-productendatabase.

De huidige wetenschappelijke consensus, zoals ook weergegeven in de EASL 2024 Clinical Practice Guidelines voor MASLD, is dat leefstijlinterventie, met name gewichtsreductie van vijf tot tien procent van het lichaamsgewicht, de meest effectieve en bewezen aanpak blijft bij MASLD. Kurkuma of curcumine kan op dit moment niet worden beschouwd als vervanging of aanvulling op bewezen behandelingen.

Mensen die geïnteresseerd zijn in de rol van voeding bij leververvetting, kunnen het beste advies inwinnen bij hun eigen huisarts of een diëtist. Bij klachten die kunnen wijzen op leverproblematiek, zoals aanhoudende vermoeidheid, een opgezette buik of geelzucht, is het raadzaam contact op te nemen met de eigen huisarts. Betrouwbare patiënteninformatie over leververvetting in Nederland is beschikbaar via thuisarts.nl.

Wetenschappelijke bronnen

1. Voorwaardelijke goedkeuring voor medicijn tegen bepaalde vorm van leververvetting (Rezdiffra).
2. Virushepatitis en andere leveraandoeningen.
3. fenprocoumon.
4. Vitamine K-antagonisten (groepstekst).
5. Farmacotherapeutisch Kompas – startpagina.
6. EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD).
7. Age-dependent differences in FIB-4 predictions of fibrosis in patients with MASLD referred from primary care.
8. Curcumin Targets Crispld2 to Suppress Hepatic Stellate Cell Activation via PI3K/AKT Pathway Inhibition in Hepatic Fibrosis.
9. Comparative Pharmacokinetics of Curcuminoids from Water-Dispersible Turmeric Extract Against a Curcuminoids-Piperine Combination.
10. Increasing Post-Digestive Solubility of Curcumin Is the Most Successful Strategy to Improve its Oral Bioavailability.
11. Pharmacokinetics of a Single Dose of Turmeric Curcuminoids Depends on Formulation.
12. Interaction study between antiplatelet agents, anticoagulants, thyroid replacement therapy and a bioavailable formulation of curcumin (Meriva®).
13. Drug Interactions of Imperatorin and Curcumin on Macitentan in vitro and in vivo.
14. Impact of Curcumin on Microsomal Enzyme Activities: Drug Interaction and Chemopreventive Studies.
15. Geelwortel – interactie-informatie voor artsen en apothekers.
16. Curcumin effectively inhibits oncogenic NF-κB signaling and restrains stemness features in liver cancer.

Veelgestelde vragen