Metabool syndroom Nederland: risico's en aanpak

Metabool syndroom treft in Nederland naar schatting 20 tot 30 procent van de volwassen bevolking en verhoogt het risico op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten aanzienlijk. Het syndroom is geen afzonderlijke ziekte, maar een combinatie van meetbare afwijkingen: een verhoogde buikomvang, hoge bloeddruk, afwijkende bloedvetten en een verhoogde bloedglucose. Omdat het metabool syndroom zelf zelden klachten geeft, wordt het vaak pas ontdekt tijdens een controle bij de huisarts. In dit artikel leest u hoe de diagnose wordt gesteld, hoe vaak het voorkomt, welke risico's het met zich meebrengt en welke behandelopties er zijn.

Wat is het metabool syndroom en hoe wordt het vastgesteld?

Het metabool syndroom wordt vastgesteld wanneer iemand aan ten minste drie van vijf criteria voldoet, gemeten via lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek door de huisarts, conform de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement.

Het metabool syndroom is geen afzonderlijke ziekte, maar een combinatie van vijf meetbare afwijkingen die samen het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2 aanzienlijk verhogen. Er bestaan meerdere internationale definitiekaders (NCEP-ATP III, IDF, WHO). In de Nederlandse huisartsenpraktijk worden veelal de IDF/EAS-afkapwaarden voor Europiden gehanteerd, zoals beschreven in de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement. Sprake van het metabool syndroom is er wanneer iemand aan ten minste drie van de volgende vijf criteria voldoet:

• Buikomvang boven de grenswaarde. Voor Europiden: mannen 94 cm of meer, vrouwen 80 cm of meer. Voor mensen van Zuid-Aziatische of Oost-Aziatische afkomst gelden lagere drempels: mannen 90 cm of meer, vrouwen 80 cm of meer (IDF-consensus). De NCEP-ATP III-grenzen van 102 cm (mannen) en 88 cm (vrouwen) worden in sommige internationale publicaties nog gebruikt, maar leiden bij Europiden tot onderdiagnose.^[1][2]

• Nuchtere bloedglucose van 5,6 mmol/L of hoger, of gebruik van bloedsuikerverlagende medicatie

• Triglyceriden van 1,7 mmol/L of hoger, of behandeling hiervoor

• HDL-cholesterol onder de grenswaarde (mannen: lager dan 1,0 mmol/L; vrouwen: lager dan 1,3 mmol/L)

• Bloeddruk van 130/85 mmHg of hoger, of gebruik van bloeddrukverlagende medicatie

De huisarts stelt de diagnose op basis van lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek. De buikomvang wordt gemeten op het midden tussen de onderste ribbenboog en de bovenrand van de bekkenkam, met een horizontaal aangelegd meetlint dat niet in de huid drukt. Voor bloedonderzoek geldt dat lipiden doorgaans niet-nuchter bepaald kunnen worden; bij twijfel over triglyceriden wordt nuchter herhalen aanbevolen. Bloedglucose wordt bij voorkeur nuchter gemeten (nuchtere plasmaglucose), maar ook HbA1c maakt deel uit van de diagnostiek van gestoorde glucoseregulatie en diabetes type 2, conform de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2. De NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement en de IDF-consensus zijn de leidende bronnen voor diagnostische criteria in Nederland. Thuisarts.nl biedt patiëntvriendelijke uitleg over de afzonderlijke componenten. Belangrijk is dat het metabool syndroom zelf geen klachten hoeft te geven: veel mensen zijn zich niet bewust van de aanwezige afwijkingen totdat ze bij de huisarts worden gemeten.

Hoe vaak komt het metabool syndroom voor in Nederland?

Naar schatting 20 tot 30 procent van de Nederlandse volwassenen heeft het metabool syndroom, met een sterk stijgende prevalentie boven de 60 jaar en hogere percentages bij mensen van Turkse, Marokkaanse of Surinaams-Hindoestaanse afkomst.

Het metabool syndroom komt in Nederland bij een aanzienlijk deel van de volwassen bevolking voor. Schattingen variëren van ongeveer 20 tot 30 procent, afhankelijk van de gehanteerde definitie (IDF versus NCEP-ATP III) en de onderzochte populatie; recente Nederlandse gegevens zijn beschikbaar via het RIVM en VZinfo (Volksgezondheid en Zorg). De prevalentie stijgt sterk met de leeftijd: bij mensen boven de 60 jaar heeft naar schatting meer dan een derde van de bevolking het metabool syndroom. Mannen worden vaker getroffen dan vrouwen, al neemt het verschil na de menopauze af doordat vrouwen dan vaker een ongunstige vetverdeling ontwikkelen.

Er zijn ook duidelijke verschillen naar etnische achtergrond. Mensen van Turkse, Marokkaanse, Surinaams-Hindoestaanse of Antilliaanse afkomst hebben in Nederland een hogere prevalentie van het metabool syndroom dan mensen van Nederlandse afkomst, deels door genetische aanleg en deels door leefstijl- en sociaaleconomische factoren. De HELIUS-studie in Amsterdam heeft deze etnische verschillen in cardiometabool risico in kaart gebracht.^[13]

De toename van overgewicht en obesitas in Nederland draagt bij aan de stijgende prevalentie. Volgens CBS StatLine heeft meer dan de helft van de Nederlandse volwassenen overgewicht, en bij een aanzienlijk deel gaat dit gepaard met een verhoogde buikomvang, een van de centrale kenmerken van het metabool syndroom. In Nederland wordt opsporing van het metabool syndroom aanbevolen via risicogerichte case-finding in de huisartsenpraktijk, met name bij mensen met bekende risicofactoren zoals een positieve familiegeschiedenis voor diabetes of hart- en vaatziekten. Een algemeen bevolkingsonderzoek naar het metabool syndroom maakt geen deel uit van de Nederlandse richtlijnen.

Welke risico's brengt het metabool syndroom met zich mee?

Het metabool syndroom verhoogt het risico op diabetes type 2 drie tot vijf keer en het risico op hart- en vaatziekten twee tot drie keer, door de gecombineerde werking van insulineresistentie, verhoogde bloeddruk en een ongunstig lipidenprofiel.

Het metabool syndroom verhoogt het risico op het ontwikkelen van diabetes type 2 met een factor drie tot vijf in vergelijking met mensen zonder het syndroom.^[2] Daarnaast is het risico op hart- en vaatziekten, waaronder een hartinfarct en een beroerte, twee tot drie keer zo hoog. Deze risicoverhoging is het gevolg van de gecombineerde werking van insulineresistentie, chronische laaggradige ontsteking, verhoogde bloeddruk en een ongunstig lipidenprofiel. Europese richtlijnen van de ESC en EAS onderbouwen deze risicoverhogingen.

Insulineresistentie speelt een centrale rol in het mechanisme. Wanneer lichaamscellen minder gevoelig worden voor insuline, compenseert de alvleesklier aanvankelijk door meer insuline aan te maken. Op termijn kan de alvleesklier dit niet volhouden, waardoor de bloedglucose stijgt en diabetes type 2 ontstaat. Tegelijkertijd bevordert insulineresistentie de ophoping van vet in de lever, wat kan leiden tot niet-alcoholische leververvetting (NAFLD), een aandoening die in Nederland steeds vaker wordt gediagnosticeerd.

Het cardiovasculaire risico wordt in de Nederlandse praktijk berekend met behulp van het SCORE2-model, dat door de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement wordt aanbevolen.^[3][4] Hierbij worden meerdere risicofactoren tegelijk gewogen. Het metabool syndroom telt als een cluster van risicofactoren die het totale cardiovasculaire risico verhogen, ook wanneer de afzonderlijke waarden slechts licht afwijkend zijn. Mensen met het metabool syndroom hebben bovendien een verhoogd risico op slaapapneu, polycysteus ovariumsyndroom (PCOS) bij vrouwen, en bepaalde vormen van kanker. Bij klachten of zorgen is het raadzaam contact op te nemen met de eigen huisarts.

Leefstijl als basis: wat werkt volgens Nederlandse richtlijnen?

Leefstijlverandering is de hoeksteen van de behandeling: een gewichtsreductie van 5 tot 10 procent, een gezond voedingspatroon en minimaal 150 minuten beweging per week verbeteren alle vijf componenten van het metabool syndroom.

Leefstijlverandering is de eerste en meest effectieve behandeling van het metabool syndroom, en de NHG-standaarden en het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijven dit als de hoeksteen van de aanpak. Zelfs een gewichtsreductie van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht kan alle vijf componenten van het metabool syndroom gunstig beïnvloeden: de bloeddruk daalt, het HDL-cholesterol stijgt, de triglyceriden dalen en de nuchtere bloedglucose verbetert.^[6][7]

Voeding speelt een centrale rol. Een voedingspatroon dat rijk is aan groenten, fruit, peulvruchten, volkoren granen, vis en onverzadigde vetten, en arm aan bewerkte producten en toegevoegde suikers, is goed onderbouwd in de wetenschappelijke literatuur. De Gezondheidsraad beschrijft dit in de Richtlijnen goede voeding, en het Voedingscentrum vertaalt deze adviezen praktisch via de Schijf van Vijf. Het verminderen van de inname van verzadigd vet en suikerhoudende dranken is daarbij een concreet aandachtspunt.

Lichaamsbeweging heeft een zelfstandig gunstig effect, los van gewichtsverlies. De Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, zoals stevig wandelen of fietsen, aangevuld met spier- en botversterkende oefeningen op ten minste twee dagen per week, en minder stilzitten.^[3] Regelmatige beweging verbetert de insulinegevoeligheid en verlaagt de bloeddruk.

Stoppen met roken is eveneens essentieel: roken versterkt de cardiovasculaire risico's die bij het metabool syndroom al verhoogd zijn. De huisarts kan ondersteuning bieden via de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), een programma dat in Nederland via de basisverzekering vergoed wordt voor mensen met overgewicht en een verhoogd gezondheidsrisico (globaal: BMI van 30 of hoger, of BMI van 25 tot 30 met een bijkomend verhoogd risico). Deelname verloopt via een verwijzing van de huisarts; de exacte criteria en vergoedingsvoorwaarden zijn vastgelegd in het standpunt van Zorginstituut Nederland over de GLI.

Wanneer is medicatie een optie bij het metabool syndroom?

Medicatie wordt ingezet wanneer leefstijlverandering onvoldoende effect heeft op de afzonderlijke componenten, waarbij antihypertensiva, statines of metformine worden voorgeschreven op basis van de individuele afwijkingen en het cardiovasculaire risico.

Medicatie bij het metabool syndroom wordt in Nederland ingezet wanneer leefstijlverandering onvoldoende effect heeft op de afzonderlijke componenten, of wanneer het cardiovasculaire risico of de bloedglucosewaarden directe behandeling vereisen. Er bestaat geen enkel geneesmiddel dat het metabool syndroom als geheel behandelt: de medicamenteuze aanpak richt zich op de individuele afwijkingen.

Bij een te hoge bloeddruk worden antihypertensiva voorgeschreven volgens de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement, waarbij de keuze afhankelijk is van bijkomende aandoeningen en individuele kenmerken. Bij een verhoogd cardiovasculair risico en een verhoogd LDL-cholesterol kan de huisarts statines overwegen, conform diezelfde NHG-Standaard. Fibraten worden uitsluitend overwogen bij (zeer) sterk verhoogde triglyceriden, vanwege het risico op pancreatitis bij extreme waarden; een laag HDL-cholesterol op zichzelf is geen behandelindicatie voor lipidenverlagers.

Bij een nuchtere bloedglucose of HbA1c die voldoet aan de diagnostische criteria voor diabetes type 2, wordt gestart met de behandeling zoals beschreven in de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2, waarbij metformine doorgaans de eerste keuze is.

Voor mensen met obesitas zijn er in Nederland geneesmiddelen beschikbaar die zijn goedgekeurd door de Europese Commissie op basis van een positief advies van het EMA, of nationaal door het CBG-MEB. Orlistat is een voorbeeld van een middel met een goedgekeurde indicatie bij obesitas (BMI van 30 of hoger, of BMI van 27 of hoger met gewichtsgerelateerde comorbiditeit).^[10][7] Nieuwere middelen uit de klasse van GLP-1-receptoragonisten zijn voor specifieke indicaties geregistreerd; de exacte indicatiecriteria, dosering en veiligheidsaspecten staan beschreven in de SmPC's via de CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank en de EMA EPAR-annexen. De inzet van deze middelen vereist een individuele beoordeling door de huisarts of specialist, waarbij indicatie, bijwerkingen en contra-indicaties zorgvuldig worden afgewogen. In Nederland worden gewichtsbeheersende geneesmiddelen in de meeste gevallen niet vergoed vanuit de basisverzekering; de actuele vergoedingsstatus is te raadplegen via Zorginstituut Nederland.

Bijwerkingen van medicatie dienen altijd te worden besproken met de behandelend arts. In Nederland kunnen zorgverleners en patiënten bijwerkingen melden bij Bijwerkingencentrum Lareb. Bij acute klachten zoals pijn op de borst of plotselinge benauwdheid belt u 112; voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar.

Veelgestelde vragen