Pijn in lichaam door overgewicht: oorzaken en hulp

Pijn in het lichaam door overgewicht is een veelvoorkomend probleem dat via meerdere mechanismen ontstaat. Extra lichaamsgewicht belast gewrichten, wervels en voeten structureel zwaarder, terwijl vetweefsel ontstekingsbevorderende stoffen afgeeft die pijnreceptoren gevoeliger maken. Knieën, lage rug en voeten zijn het vaakst aangedaan, maar ook handen en nek kunnen pijnlijk zijn. In dit artikel leest u hoe overgewicht pijn veroorzaakt, welke plekken het meest kwetsbaar zijn, wanneer u naar de huisarts gaat en wat er aan de pijn gedaan kan worden.

Hoe veroorzaakt overgewicht pijn in je lichaam?

Overgewicht veroorzaakt pijn via twee mechanismen: verhoogde mechanische belasting op gewrichten en wervels, en chronische laaggradige ontsteking door ontstekingsstoffen uit vetweefsel die pijnreceptoren gevoeliger maken.

Overgewicht veroorzaakt pijn in het lichaam via twee hoofdmechanismen: verhoogde mechanische belasting op gewrichten en wervels, en een chronische laaggradige ontsteking die pijnreceptoren in het hele lichaam kan prikkelen. Bij overgewicht draagt het bewegingsapparaat structureel meer gewicht dan waarvoor het is ontworpen. Bij het lopen wordt de knie belast met een veelvoud van het lichaamsgewicht; elke extra kilogram draagt bij aan die belasting.^[1][3] Die aanhoudende overbelasting versnelt slijtage van kraakbeen en kan leiden tot artrose, zoals beschreven in de NHG-Standaard Artrose.

Naast de mechanische factor speelt vetweefsel een actieve biologische rol. Vetcellen, vooral visceraal vet rond de buikorganen, scheiden ontstekingsbevorderende stoffen uit, zoals interleukine-6 en tumornecrosefactor-alfa.^[14] Deze stoffen kunnen bijdragen aan perifere en centrale sensitisatie, waardoor pijnreceptoren in spieren, pezen en gewrichten gevoeliger worden.^[14][15] Dit mechanisme kan mede verklaren waarom mensen met overgewicht soms ook pijn ervaren in gewrichten die niet direct extra worden belast, zoals de handen. De NHG-Standaard Artrose beschrijft een verband tussen overgewicht en handartrose dat niet volledig door mechanische belasting wordt verklaard.^[1][7]

Ten slotte kan overgewicht de slaapkwaliteit verminderen, onder andere door obstructief slaapapneu. Slechte slaap kan de pijndrempel verlagen en de pijnbeleving versterken, zoals beschreven in de NHG-Standaard Slaapapneu bij volwassenen. De combinatie van mechanische overbelasting, systemische ontsteking en verstoorde slaap maakt dat pijn bij overgewicht zelden één enkele oorzaak heeft.

Welke plekken in het lichaam doen het vaakst pijn bij overgewicht?

Knieën, lage rug en voeten zijn de meest voorkomende pijnlocaties bij overgewicht door directe gewichtsbelasting; handen kunnen pijnlijk zijn via systemische ontsteking.

De knieën, de lage rug en de voeten zijn de meest voorkomende pijnlocaties bij mensen met overgewicht. Deze structuren dragen het grootste deel van het lichaamsgewicht en zijn daardoor het kwetsbaarst voor overbelasting.

Knieën en heupen: De knie is het gewricht dat het sterkst reageert op gewichtstoename. Artrose van de knie komt significant vaker voor bij mensen met overgewicht, zoals beschreven in de NHG-Standaard Artrose.^[1][3] Ook de heup kan aangedaan zijn; de relatie met overgewicht is bij de heup minder sterk onderzocht dan bij de knie.

Lage rug: Extra buikgewicht verschuift het zwaartepunt naar voren, waardoor de lumbale wervelkolom meer naar voren kantelt. Dit vergroot de druk op tussenwervelschijven en de kleine facetgewrichten, wat kan leiden tot chronische lage rugpijn (zie ook NHG-Standaard Aspecifieke lagerugpijn).

Voeten en enkels: De voetboog staat onder grotere spanning, wat kan bijdragen aan irritatie en overbelasting van de peesplaat aan de onderkant van de voet (ook wel hielpijn of fasciitis plantaris genoemd). Enkels kunnen eveneens pijnlijk worden door de verhoogde belasting bij elke stap.

Andere locaties: Via het mechanisme van systemische laaggradige ontsteking kunnen ook gewrichten in handen pijnlijk zijn, zonder dat er sprake is van directe mechanische overbelasting. Nek- en schouderklachten worden eveneens vaker gerapporteerd bij mensen met overgewicht, mede door een verstoorde houding en slaapkwaliteit, al is de onderbouwing hiervoor minder sterk dan voor knie- en rugklachten.

Wanneer is lichamelijke pijn door overgewicht een reden om naar de huisarts te gaan?

Ga naar de huisarts bij pijn die het dagelijks functioneren belemmert, langer dan enkele weken aanhoudt, of gepaard gaat met zwelling, roodheid of koorts. Bel 112 bij pijn op de borst of verlammingsverschijnselen.

Raadpleeg uw eigen huisarts wanneer pijn die samenhangt met overgewicht uw dagelijks functioneren belemmert, langer dan enkele weken aanhoudt, of gepaard gaat met andere klachten zoals zwelling, roodheid of koorts. De huisarts kan beoordelen of de pijn inderdaad samenhangt met overgewicht, of dat er een andere oorzaak is die specifieke behandeling vereist, zoals jicht, reumatoïde artritis of een hernia.

Bel 112 bij plotselinge, hevige pijn op de borst, uitstralende pijn naar de arm of kaak, plotselinge ernstige hoofdpijn of verlammingsverschijnselen. Dit zijn mogelijke tekenen van een hartaanval of beroerte, aandoeningen waarvoor mensen met overgewicht een verhoogd risico lopen.

Ga dezelfde dag naar uw eigen huisarts (tijdens kantooruren) of bel de huisartsenpost (buiten kantooruren) bij een plotseling rood, heet en sterk gezwollen gewricht. Dit kan wijzen op een acute jichtaanval of, in zeldzame gevallen, op een gewrichtsinfectie, waarvoor snelle beoordeling nodig is.

Neem ook contact op met uw huisarts bij lage rugpijn die gepaard gaat met nieuw krachtsverlies of gevoelloosheid in de benen, problemen met plassen of de ontlasting, koorts, onverklaard gewichtsverlies of een recente val of ander trauma. Dit zijn alarmsignalen die snelle beoordeling vereisen, zoals beschreven in de NHG-Standaard Aspecifieke lagerugpijn.

In Nederland kunt u bijwerkingen of klachten die u mogelijk koppelt aan een geneesmiddel dat u gebruikt voor gewichtsbeheersing, melden bij Bijwerkingencentrum Lareb. Uw huisarts is ook het juiste aanspreekpunt als u wilt bespreken welke aanpak van overgewicht voor u geschikt is, inclusief leefstijlbegeleiding of eventuele medicamenteuze opties.

Wat helpt tegen pijn die samenhangt met overgewicht?

Gewichtsreductie is de meest effectieve maatregel; aanvullend helpen gewrichtsvriendelijke beweging, fysiotherapie en, indien nodig, kortdurende pijnstilling onder begeleiding van een arts of apotheker.

Gewichtsreductie is de meest effectieve maatregel om pijn die samenhangt met overgewicht te verminderen, omdat daarmee zowel de mechanische belasting als de systemische ontsteking afneemt. De NHG-Standaard Artrose beschrijft dat gewichtsafname van vijf tot tien procent van het lichaamsgewicht merkbare verbetering kan geven van kniepijn en beweeglijkheid.^[1][3]

Bewegen: Regelmatige, gewrichtsvriendelijke beweging zoals zwemmen, fietsen of wandelen helpt op meerdere manieren. Het versterkt de spieren rondom gewrichten, wat de belasting op kraakbeen vermindert, en kan bijdragen aan verbetering van pijn en conditie. De Gezondheidsraad beveelt in de Beweegrichtlijnen 2017 aan te streven naar minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week; de NHG-Standaard Obesitas sluit hierbij aan.^[13]

Fysiotherapie: Een fysiotherapeut kan gerichte oefeningen adviseren om spieren te versterken en de houding te verbeteren, wat de druk op de lage rug en knieën vermindert. In Nederland is fysiotherapie direct toegankelijk; een verwijzing van de huisarts is niet verplicht. Vergoeding is afhankelijk van uw aanvullende verzekering; de basisverzekering vergoedt fysiotherapie alleen in specifieke situaties.

Pijnstilling: Pijnstilling is ondersteunend en vervangt niet de aanpak van de onderliggende oorzaak. Volgens de NHG-Standaard Artrose en de NHG-Standaard Aspecifieke lagerugpijn gaat de voorkeur uit naar niet-medicamenteuze behandeling. Als pijnstilling toch nodig is, kan paracetamol kortdurend worden overwogen bij milde pijn, maar de effectiviteit bij artrose en lage rugpijn is beperkt.^[9][10] Bij knie- of handartrose hebben topische NSAID's (gel of crème) de voorkeur boven orale NSAID's, omdat ze minder systemische bijwerkingen geven.^[1][8] Orale NSAID's zoals ibuprofen kunnen effectief zijn bij ontstekingsgerelateerde pijn, maar zijn niet geschikt voor langdurig gebruik zonder medisch toezicht. Risico's zijn onder andere maag- en darmproblemen, nierproblemen en cardiovasculaire bijwerkingen. Bij bepaalde risicoprofielen, zoals gebruik van bloedverdunners of een verhoogd maagrisico, is maagbescherming met een protonpompremmer aangewezen. Bespreek het gebruik van pijnstillers altijd met uw huisarts of apotheker, zeker bij langdurig gebruik of andere aandoeningen.

Leefstijlbegeleiding: In Nederland biedt de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) een gestructureerd programma van voeding, beweging en gedragsverandering. Volgens het Zorginstituut Nederland komt u in aanmerking voor vergoeding via de basisverzekering bij een BMI van 30 of hoger, of bij een BMI van 25 of hoger in combinatie met een verhoogd gezondheidsrisico. Uw huisarts kan beoordelen of u aan de criteria voldoet en u doorverwijzen. Medicamenteuze behandeling van overgewicht is een optie die uitsluitend in overleg met een arts wordt beoordeeld, op basis van uw individuele situatie.

Frequently Asked Questions