Slaapapneu en hoge bloeddruk: oorzaak en aanpak

Slaapapneu en hoge bloeddruk komen vaak samen voor en versterken elkaar op een manier die het hart- en vaatstelsel ernstig kan belasten. Obstructief slaapapneu is een bewezen, onafhankelijke risicofactor voor hypertensie: herhaalde ademstops tijdens de slaap activeren het sympathische zenuwstelsel en verstoren de normale nachtelijke bloeddrukdaling. Dit artikel legt uit hoe dit mechanisme werkt, welke klachten en risico's bij deze combinatie horen, wat behandeling kan opleveren en welke leefstijlmaatregelen zinvol zijn.

Wat is het verband tussen slaapapneu en hoge bloeddruk?

Obstructief slaapapneu is een bewezen, onafhankelijke risicofactor voor hypertensie en wordt bij een aanzienlijk deel van de patiënten met therapieresistente hypertensie als bijdragende oorzaak beschouwd.

Obstructief slaapapneu (OSA) is een bewezen, onafhankelijke risicofactor voor het ontwikkelen van hoge bloeddruk (hypertensie). Bij mensen met onbehandeld matig tot ernstig slaapapneu is de kans op hypertensie aanzienlijk groter dan bij mensen zonder slaapapneu, ook na correctie voor andere factoren zoals overgewicht en leeftijd. Epidemiologisch onderzoek schat dat OSA bij een aanzienlijk deel van de patiënten met therapieresistente hypertensie een bijdragende oorzaak is.^[10][11] Therapieresistente hypertensie wordt daarbij gedefinieerd als hoge bloeddruk die onvoldoende reageert op drie of meer antihypertensiva van verschillende klassen, waaronder een diureticum, in adequate doseringen.^[5]

Het causale bewijs loopt vooral van OSA naar hypertensie: herhaalde ademstops belasten het hart- en vaatstelsel op een manier die de bloeddruk structureel verhoogt. Hypertensie kan op zijn beurt de slaapkwaliteit negatief beïnvloeden, maar dat staat los van een bewezen oorzakelijk effect van hypertensie op het ontstaan of verergeren van OSA. Beide aandoeningen delen gemeenschappelijke risicofactoren zoals overgewicht, een zittende leefstijl en hogere leeftijd. De NHG-Standaard Slaapproblemen en slaapstoornissen benoemt OSA als een aandoening die actief opgespoord moet worden bij patiënten met moeilijk instelbare hypertensie.^[4]

Niet iedereen met slaapapneu ontwikkelt automatisch hoge bloeddruk, en omgekeerd. De ernst van het slaapapneu, gemeten via de apneu-hypopneu-index (AHI), en de mate van zuurstofdesaturatie tijdens de ademstops spelen een rol. Vroege herkenning en behandeling van slaapapneu kunnen bijdragen aan een betere bloeddrukregulatie, al verschilt het effect per persoon.

Hoe ontstaat hoge bloeddruk door ademstops tijdens de slaap?

Herhaalde ademstops activeren het sympathische zenuwstelsel en het renine-angiotensine-aldosteronsysteem, waardoor de bloeddruk ook overdag verhoogd blijft en de normale nachtelijke bloeddrukdaling verdwijnt.

Hoge bloeddruk ontstaat bij slaapapneu doordat herhaalde ademstops een keten van fysiologische stressreacties in gang zetten die het hart- en vaatstelsel belasten. Elke ademstop leidt tot een daling van het zuurstofgehalte in het bloed (hypoxemie) en een stijging van het koolzuurgehalte. Het lichaam reageert hierop met activering van het sympathische zenuwstelsel, waardoor de hartslag en de bloeddruk tijdelijk sterk stijgen.

Deze nachtelijke bloeddrukpieken herhalen zich bij ernstig slaapapneu tientallen keren per uur. Na verloop van tijd raken de bloedvaten en het autonome zenuwstelsel structureel overbelast, waardoor de bloeddruk ook overdag verhoogd blijft. Een bijkomend mechanisme is de activering van het renine-angiotensine-aldosteronsysteem, een hormonaal systeem dat de vochtbalans en bloeddruk reguleert, wat de hypertensie verder versterkt.

Een kenmerkend teken is het ontbreken van de normale nachtelijke bloeddrukdaling, de zogenoemde "dipping". Bij gezonde mensen daalt de bloeddruk tijdens de slaap met ongeveer 10 tot 20 procent.^[10] Bij mensen met slaapapneu is deze daling vaak afwezig of zelfs omgekeerd. Dit non-dipper of reverse-dipper patroon wordt aangetoond met een ambulante 24-uurs bloeddrukmeting (ABPM) en is geassocieerd met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Conform de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement gelden als grenswaarden bij ABPM een 24-uursgemiddelde van 130/80 mmHg of hoger en een daggemiddelde van 135/85 mmHg of hoger.^[1][2]

Welke klachten en risico's horen bij deze combinatie?

De combinatie verhoogt het risico op hartinfarct, beroerte en atriumfibrilleren; typische klachten van slaapapneu zijn luid snurken, overmatige slaperigheid overdag en ochtendhoofdpijn.

De combinatie van slaapapneu en hoge bloeddruk verhoogt het risico op ernstige hart- en vaatziekten, waaronder een hartinfarct, beroerte en hartfalen. Veel studies naar dit gecombineerde risico zijn observationeel van aard, zodat voorzichtigheid past bij uitspraken over de exacte omvang van het extra risico. Mensen met deze combinatie hebben bovendien een verhoogd risico op hartritmestoornissen, met name atriumfibrilleren; dit verband is beschreven in observationeel onderzoek.^[13]

Klachten die op slaapapneu kunnen wijzen zijn onder andere:

• Luid snurken, al dan niet met hoorbare ademstops

• Overmatige slaperigheid overdag, ook wel hypersomnie genoemd

• Vermoeidheid en concentratieproblemen

• Ochtendhoofdpijn

• Nachtelijk frequent plassen (nycturie)

• Prikkelbaarheid en stemmingswisselingen

Hoge bloeddruk zelf geeft vaak geen klachten, wat het gevaarlijk maakt: veel mensen weten niet dat hun bloeddruk verhoogd is. Wanneer beide aandoeningen onbehandeld blijven, neemt de kans op orgaanschade aan hart, nieren en bloedvaten toe. Nierinsufficiëntie en linkerventrikelhypertrofie, een verdikking van de hartspier als gevolg van chronische overbelasting, zijn bekende complicaties.

Daarnaast heeft de combinatie gevolgen voor de kwaliteit van leven. Chronische vermoeidheid, verminderd cognitief functioneren en een verhoogd risico op verkeersongevallen door slaperigheid achter het stuur zijn praktische risico's die de dagelijkse veiligheid raken. In Nederland geldt een meldingsplicht bij het CBR voor aandoeningen die de rijvaardigheid kunnen beïnvloeden, waaronder OSA met relevante slaperigheid overdag. De exacte criteria en het meldproces staan beschreven op de website van het CBR (Regeling eisen geschiktheid 2000).

Behandeling van slaapapneu: effect op de bloeddruk

Consistent CPAP-gebruik verlaagt de systolische bloeddruk gemiddeld 2 tot 3 mmHg; het effect is groter bij therapieresistente hypertensie of ernstig slaapapneu.

Behandeling van obstructief slaapapneu met continue positieve luchtwegdruk, beter bekend als CPAP, kan de bloeddruk verlagen, al is het effect gemiddeld bescheiden en varieert het per persoon. CPAP is de meest toegepaste en best onderzochte behandeling voor matig tot ernstig obstructief slaapapneu. Het apparaat houdt de bovenste luchtwegen open door een constante luchtstroom via een masker, waardoor ademstops worden voorkomen.

Uit systematische reviews en meta-analyses blijkt dat consistent CPAP-gebruik, doorgaans gedefinieerd als minimaal vier uur per nacht, gepaard gaat met een gemiddelde daling van de systolische bloeddruk van ongeveer 2 tot 3 mmHg.^[10] Bij patiënten met therapieresistente hypertensie of ernstig slaapapneu kan het effect groter zijn. CPAP is geen vervanging voor bloeddrukverlagende medicatie, maar een aanvulling daarop.

Alternatieve behandelingen zijn een mandibulair repositie-apparaat (MRA), een op maat gemaakte beugel die de onderkaak naar voren houdt en die conform de FMS/NVALT-richtlijn Obstructief Slaapapneu bij volwassenen met name wordt ingezet bij mild tot matig slaapapneu, en in geselecteerde gevallen chirurgie.^[7] De keuze hangt af van de ernst van het slaapapneu, de anatomie van de luchtwegen en de voorkeur van de patiënt. In Nederland wordt de behandeling doorgaans gecoördineerd door een longarts, kno-arts of slaapcentrum, afhankelijk van de lokale zorgstructuur.

Het effect op de bloeddruk wordt pas zichtbaar bij regelmatig en langdurig gebruik van de behandeling. Stoppen met CPAP leidt doorgaans tot terugkeer van de nachtelijke bloeddrukpieken.

Wanneer moet ik naar de huisarts met slaapklachten en hoge bloeddruk?

Raadpleeg de huisarts bij regelmatig snurken, extreme slaperigheid overdag of waargenomen ademstops, zeker in combinatie met een verhoogde bloeddruk of moeilijk instelbare hypertensie.

Raadpleeg uw eigen huisarts wanneer u regelmatig snurkt, overdag extreem moe bent of wanneer een bedpartner ademstops tijdens uw slaap waarneemt, zeker als u ook een verhoogde bloeddruk heeft of al bloeddrukverlagende medicatie gebruikt. De huisarts kan een eerste beoordeling doen en zo nodig doorverwijzen voor een slaaponderzoek of een ambulante 24-uurs bloeddrukmeting (ABPM).

Er zijn situaties waarbij u niet kunt wachten op een regulier spreekuurafspraak:

• Bel in Nederland 112 bij plotselinge ernstige klachten zoals een plotse hevige hoofdpijn, uitvalsverschijnselen, pijn op de borst of kortademigheid in rust: dit kunnen tekenen zijn van een hypertensieve crisis, een beroerte of een hartinfarct.

• Neem in Nederland buiten kantooruren contact op met de huisartsenpost bij klachten die urgent zijn maar geen directe levensbedreiging vormen, zoals een sterk verhoogde bloeddruk (als richtlijn: boven 180/120 mmHg) met bijkomende klachten zoals hoofdpijn of misselijkheid.

Voor mensen die al bekend zijn met hoge bloeddruk en waarbij de bloeddruk moeilijk instelbaar blijft ondanks meerdere medicijnen, is het zinvol om actief met de huisarts te bespreken of slaapapneu als mogelijke oorzaak is overwogen. Een ABPM kan het non-dipper patroon aantonen en aanleiding geven tot verder onderzoek. Bijwerkingen van medicijnen kunt u melden bij Bijwerkingencentrum Lareb via hun website.

Leefstijladviezen die zowel slaapapneu als bloeddruk kunnen beïnvloeden

Gewichtsreductie heeft het sterkste bewijs; aanvullende maatregelen zijn meer bewegen, alcoholbeperking, zijligging, zoutbeperking en stoppen met roken.

Gewichtsreductie is de leefstijlmaatregel met het sterkste bewijs voor een gunstig effect op zowel slaapapneu als hoge bloeddruk. Overgewicht, en met name vetophoping rondom de nek en buik, vergroot de kans op luchtwegobstructie tijdens de slaap en draagt bij aan insulineresistentie en verhoogde bloeddruk. Zelfs een gewichtsafname van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht kan de ernst van slaapapneu en de bloeddruk meetbaar verbeteren.

De volgende leefstijladviezen worden ondersteund door de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement, de NHG-Standaard Slaapproblemen en slaapstoornissen, Thuisarts.nl en het Voedingscentrum:

• Bewegen: Minimaal 150 minuten matig intensieve lichaamsbeweging per week heeft een bloeddrukverlagend effect en verbetert de slaapkwaliteit.^[14][1]

• Alcoholgebruik beperken: Alcohol ontspant de spieren van de bovenste luchtwegen en vergroot daarmee de kans op ademstops. Bovendien verhoogt overmatig alcoholgebruik de bloeddruk. Beperk alcohol zeker in de uren voor het slapen.

• Zijligging: Bij positieafhankelijk slaapapneu, waarbij de klachten verergeren in rugligging, kan slapen op de zij de ernst van de ademstops verminderen.

• Zoutbeperking: Een natriumbeperkt dieet van minder dan 6 gram keukenzout per dag draagt bij aan bloeddrukdaling, conform de adviezen van het Voedingscentrum en de Hartstichting.

• Stoppen met roken: Roken bevordert ontsteking en zwelling van de luchtwegen en verhoogt de bloeddruk.

• Regelmatige slaaptijden: Een consistent slaapritme ondersteunt de slaapkwaliteit en het herstel van het autonome zenuwstelsel.

• Voorzichtigheid met slaap- en pijnmedicatie: Sedativa en opiaten kunnen de spiertonus van de bovenste luchtwegen verminderen en slaapapneu verergeren.^[8][9] Bespreek het gebruik hiervan met uw huisarts.

Leefstijlveranderingen zijn een aanvulling op, en geen vervanging van, medische behandeling. Bespreek welke aanpassingen voor u haalbaar en zinvol zijn met uw huisarts of behandelend specialist.

Frequently Asked Questions