Stofwisseling versnellen: wat doen supplementen?

Stofwisseling versnellen met supplementen is een veelgehoorde belofte, maar wat zegt de wetenschap er werkelijk over? De snelheid van het metabolisme wordt grotendeels bepaald door leeftijd, spiermassa en hormonen, factoren die supplementen nauwelijks kunnen beïnvloeden. Toch worden cafeïne, groene thee-extract en capsaïcine regelmatig aangeprezen als metabolisme-boosters. In dit artikel leest u wat er wetenschappelijk bekend is over deze stoffen, welke risico's zij meebrengen en wanneer het verstandig is een arts of diëtist te raadplegen.

Wat bepaalt de snelheid van je stofwisseling?

De stofwisselingssnelheid wordt grotendeels bepaald door leeftijd, spiermassa, geslacht en schildklierhormonen. De ruimte om het metabolisme via supplementen significant te verhogen is wetenschappelijk gezien klein.

De snelheid van de stofwisseling wordt voor het grootste deel bepaald door factoren die grotendeels buiten iemands directe controle liggen, zoals leeftijd, lichaamssamenstelling, geslacht en genetische aanleg. De stofwisseling, ook wel metabolisme genoemd, omvat alle chemische processen waarmee het lichaam energie aanmaakt en verbruikt. Het basaalmetabolisme, dat wil zeggen de energie die het lichaam in rust verbrandt, maakt bij de meeste volwassenen ruwweg 60 tot 75 procent uit van het totale energieverbruik.^[11][12]

Spierweefsel verbruikt meer energie dan vetweefsel, waardoor mensen met een grotere spiermassa doorgaans een hoger basaalmetabolisme hebben. Naarmate mensen ouder worden, neemt de spiermassa geleidelijk af, wat het metabolisme vertraagt. Hormonen spelen eveneens een belangrijke rol: schildklierhormonen reguleren de stofwisselingssnelheid direct. Een onderactieve schildklier (hypothyreoïdie) verlaagt het rustmetabolisme meetbaar, een overactieve schildklier (hyperthyreoïdie) verhoogt het. De NHG-Standaard Schildklieraandoeningen beschrijft hoe deze aandoeningen worden vastgesteld en behandeld.

Daarnaast beïnvloeden leefstijlfactoren het metabolisme in beperkte mate. Regelmatige lichaamsbeweging, met name krachttraining, kan de spiermassa en daarmee het energieverbruik op de lange termijn verhogen. Voldoende slaap en het vermijden van chronische stress dragen bij aan een evenwichtige hormoonhuishouding. Voeding heeft via het thermisch effect van voedsel ook een klein aandeel: eiwitten vragen meer energie om te verteren dan vetten of koolhydraten, maar dit effect is in absolute zin beperkt. Het is belangrijk te beseffen dat de ruimte om het metabolisme via supplementen of dieet significant te verhogen wetenschappelijk gezien klein is.

Welke supplementen worden gelinkt aan een snellere stofwisseling?

Cafeïne en groene thee-extract worden het meest bestudeerd, maar hun effect op het metabolisme is bescheiden en tijdelijk. Veel gezondheidsclaims op supplementen zijn door de EFSA niet goedgekeurd.

Verschillende supplementen worden in de handel gebracht met de bewering dat zij de stofwisseling versnellen, maar voor de meeste geldt dat het wetenschappelijk bewijs zwak, inconsistent of afkomstig uit kleine studies is. Het is dan ook verstandig om claims op verpakkingen kritisch te beoordelen.

In Nederland vallen gezondheidsclaims op voedingssupplementen onder de Warenwet en de Europese Claimsverordening (EG) nr. 1924/2006. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) beoordeelt of claims wetenschappelijk zijn onderbouwd. Veel claims die op supplementen worden vermeld, zijn door de EFSA niet goedgekeurd. Het EU-register van voedings- en gezondheidsclaims geeft een overzicht van toegestane en afgewezen claims.

De meest bestudeerde stoffen zijn:

• Cafeïne: Cafeïne kan het energieverbruik tijdelijk licht verhogen via stimulering van het sympathisch zenuwstelsel.^[1][11] Studies laten een kortdurend effect zien van enkele procenten op het rustmetabolisme, maar dit effect neemt af bij regelmatig gebruik door gewenning. Volgens het EFSA-veiligheidsadvies over cafeïne (2015) is een inname tot 400 mg per dag voor gezonde volwassenen in het algemeen veilig.^[1]

• Groene thee-extract (EGCG): Epigallocatechinegallaat, een polyfenol uit groene thee, wordt in combinatie met cafeïne geassocieerd met een bescheiden toename van de vetverbranding in sommige studies. Het effect op het lichaamsgewicht op de lange termijn is echter klein en klinisch weinig relevant. De EFSA heeft in 2018 geconcludeerd dat hoge innames van EGCG uit supplementen (boven circa 800 mg per dag) geassocieerd zijn met levertoxiciteit.^[2] Bij lagere doses uit dranken is dit risico niet vastgesteld.

• Capsaïcine: De werkzame stof in chilipepers kan het energieverbruik kortdurend verhogen, maar de effecten zijn gering en de tolerantie neemt snel toe.

• Jodium en selenium: Deze mineralen zijn essentieel voor een normale schildklierfunctie. Suppletie is alleen zinvol bij een aangetoond tekort. Bij een normale schildklierfunctie leidt extra inname niet tot een snellere stofwisseling. Bovendien kan een te hoge jodiuminname, bijvoorbeeld via kelp- of algensupplementen, juist schildklierstoornissen uitlokken, zowel hypothyreoïdie als hyperthyreoïdie.^[3]

• L-carnitine en CLA: Voor deze stoffen is het bewijs voor een klinisch relevant effect op het metabolisme bij gezonde volwassenen onvoldoende. CLA kan bij hogere doses gastro-intestinale klachten veroorzaken en is in sommige studies geassocieerd met ongunstige veranderingen in het lipidenprofiel.

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) waarschuwt in Nederland voor supplementen die synefrine (bittere sinaasappelextract) bevatten, met name in combinatie met cafeïne, vanwege het verhoogde risico op cardiovasculaire bijwerkingen. Yohimbine is in Nederland niet toegestaan als ingrediënt in voedingssupplementen.

Zijn supplementen voor de stofwisseling veilig en voor wie niet?

Metabolisme-supplementen zijn niet automatisch veilig: hoog gedoseerd groene thee-extract kan leverbeschadiging veroorzaken en stimulerende combinaties verhogen het cardiovasculaire risico. Extra voorzichtigheid geldt voor zwangeren, hartpatiënten en mensen die medicijnen gebruiken.

Supplementen die worden aangeprezen voor de stofwisseling zijn niet automatisch veilig, en voor bepaalde groepen kunnen zij een reëel gezondheidsrisico vormen. Voedingssupplementen vallen in Nederland onder de Warenwet en worden niet op werkzaamheid getoetst voordat zij op de markt komen, in tegenstelling tot geneesmiddelen die via het CBG-MEB of de Europese Commissie worden beoordeeld.^[10]

Bekende risico's per stofgroep:

• Cafeïne in hoge doses: Hartkloppingen, verhoogde bloeddruk, slaapproblemen en angstgevoelens zijn gemeld, met name bij doses boven 400 mg per dag. Zwangere vrouwen wordt geadviseerd de totale cafeïne-inname (uit alle bronnen) te beperken tot maximaal 200 mg per dag.^[1]

• Groene thee-extract in geconcentreerde vorm: Er zijn meldingen van leverbeschadiging bij gebruik van hoog gedoseerde extracten, ook bij mensen zonder bekende leveraandoening. Mogelijke waarschuwingssignalen voor leverproblemen zijn geelzucht, donkere urine, aanhoudende jeuk of pijn in de rechterbovenbuik. Raadpleeg bij deze klachten direct een arts.

• Stimulerende combinatiepreparaten: Producten die meerdere stimulerende stoffen combineren, zoals cafeïne en synefrine, verhogen het risico op cardiovasculaire bijwerkingen. De NVWA in Nederland heeft hiervoor specifieke waarschuwingen gepubliceerd.

Voor de volgende groepen is extra voorzichtigheid geboden:

• Mensen met hart- en vaatziekten of een verhoogde bloeddruk

• Zwangere of borstvoeding gevende vrouwen

• Mensen die bloedverdunners of andere geneesmiddelen gebruiken, vanwege mogelijke interacties

• Kinderen en jongeren

Bijwerkingencentrum Lareb registreert in Nederland meldingen van bijwerkingen van zowel geneesmiddelen als supplementen; vermoedt u een bijwerking van een supplement, dan kunt u dit daar melden.^[7][8] De NVWA houdt toezicht op de veiligheid van supplementen op de Nederlandse markt en publiceert waarschuwingen bij onveilige producten. Raadpleeg altijd het etiket en de gebruiksinformatie van een supplement, en bespreek het gebruik met een zorgverlener als u andere medicijnen gebruikt.

Wanneer is het verstandig om een arts of diëtist te raadplegen?

Raadpleeg een arts bij onverklaarbare gewichtsverandering, vermoeidheid of klachten die kunnen wijzen op een schildklierprobleem. Een diëtist kan een persoonlijk voedingsadvies geven zonder dat supplementen nodig zijn.

Een arts of diëtist raadplegen is verstandig wanneer iemand ondanks een evenwichtige voeding en voldoende beweging onverklaarbaar aankomt, moeite heeft met afvallen, of overweegt supplementen te gebruiken naast bestaande medicatie. Een afwijkende stofwisseling kan soms een medische oorzaak hebben. Aandoeningen met een duidelijk meetbare invloed op het rustmetabolisme zijn onder meer een onderactieve schildklier (hypothyreoïdie) en het syndroom van Cushing. Deze aandoeningen zijn alleen betrouwbaar vast te stellen via bloedonderzoek en lichamelijk onderzoek door een arts. Bij vermoeden van een schildklierprobleem zal de huisarts in Nederland doorgaans een TSH-bepaling aanvragen.

Een geregistreerde diëtist kan een persoonlijk voedingsadvies geven dat is afgestemd op de individuele situatie, zonder dat daarvoor supplementen nodig zijn. De NHG-Standaard Obesitas beschrijft dat begeleiding bij gewichtsbeheersing bij voorkeur plaatsvindt via de huisarts, eventueel in samenwerking met een diëtist of leefstijlcoach.^[4] In Nederland bestaat de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), een begeleiding gericht op voeding, beweging en gedrag, die onder voorwaarden vergoed wordt vanuit de basisverzekering.^[5][6] Het Zorginstituut Nederland publiceert de actuele voorwaarden voor deze vergoeding.

Neem contact op met de eigen huisarts in de volgende situaties:

• Onverklaarbaar gewichtsverlies of gewichtstoename

• Vermoeidheid, kouwelijkheid of andere klachten die kunnen wijzen op een schildklierprobleem

• Twijfel over de veiligheid van een supplement in combinatie met bestaande medicijnen

• Klachten na het starten van een supplement, zoals hartkloppingen, misselijkheid of buikpijn

Bij acute klachten zoals ernstige hartkloppingen, pijn op de borst of plotselinge kortademigheid na inname van een supplement, bel dan 112. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar. Supplementen zijn geen vervanging voor medische zorg, en een zorgverlener kan helpen om realistische en veilige doelen te stellen voor gewichtsbeheersing en een gezonde leefstijl.

Frequently Asked Questions