Visceraal vet: risico's, meting en aanpak

Visceraal vet is het diepgelegen vetweefsel in de buikholte dat de inwendige organen omgeeft en zich fundamenteel anders gedraagt dan het vet onder de huid. Anders dan subcutaan vet functioneert visceraal vet als een actief orgaan dat ontstekingsstoffen afscheidt en de stofwisseling verstoort. Een verhoogde hoeveelheid vergroot het risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes en andere aandoeningen. In dit artikel leest u wat visceraal vet is, welke risico's eraan verbonden zijn, hoe u het kunt meten en wanneer u een arts raadpleegt.

Wat is visceraal vet en waarom is het anders dan gewoon lichaamsvet?

Visceraal vet zit diep in de buikholte rondom de organen en gedraagt zich als een actief endocrien orgaan dat ontstekingsstoffen afscheidt, in tegenstelling tot het relatief onschadelijke subcutane vet onder de huid.

Visceraal vet is vetweefsel dat zich diep in de buikholte bevindt en de inwendige organen omgeeft, zoals de lever, de darmen en de alvleesklier. Dit onderscheidt het fundamenteel van subcutaan vet, het vet dat direct onder de huid zit en dat je kunt vastpakken.

Het menselijk lichaam kent twee hoofdtypen vetweefsel. Subcutaan vet fungeert deels als energiereserve en isolatielaag en is bij een gezond gewicht relatief onschadelijk. Visceraal vet gedraagt zich echter als een actief endocrien orgaan: het scheidt ontstekingsbevorderende stoffen af, zoals cytokinen en adipokinen, en beïnvloedt zo de stofwisseling op een manier die subcutaan vet niet doet.^[2][3]

De locatie van visceraal vet is bepalend voor de risico's. Omdat dit vetweefsel grenst aan de poortader (vena portae), komen de door visceraal vet afgegeven vrije vetzuren en ontstekingsstoffen rechtstreeks in de lever terecht. Dit draagt bij aan insulineresistentie en een verhoogde productie van triglyceriden door de lever.

Belangrijk om te weten is dat iemand met een normaal lichaamsgewicht toch een relatief hoge hoeveelheid visceraal vet kan hebben. In de wetenschappelijke literatuur wordt dit wel aangeduid als "normaal gewicht obesitas" of "metabolisch obees normaal gewicht" (MONW). Dit zijn onderzoeksbegrippen en geen formele diagnoses binnen de Nederlandse richtlijnen, zoals de NHG-Standaard Obesitas. Omgekeerd kan iemand met overgewicht een gunstigere vetverdeling hebben, waarbij het merendeel subcutaan zit. De verhouding en locatie van vet zijn daarmee minstens zo relevant als het totale lichaamsgewicht.

Welke gezondheidsrisico's zijn verbonden aan te veel visceraal vet?

Te veel visceraal vet vergroot het risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes, hoge bloeddruk, leververvetting (MASLD) en bepaalde vormen van kanker, vaak als onderdeel van het metabool syndroom.

Een verhoogde hoeveelheid visceraal vet vergroot het risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes, hoge bloeddruk en bepaalde vormen van kanker.^[7][8] Dit verband is goed gedocumenteerd in epidemiologisch onderzoek en vormt de basis van richtlijnen zoals de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (CVRM) en de NHG-Standaard Obesitas.

De mechanismen achter deze risico's zijn meervoudig:

• Insulineresistentie: Vrije vetzuren die vrijkomen uit visceraal vet verstoren de insulinesignalering in de lever en spieren, wat kan leiden tot een verhoogd bloedglucose (gemeten in mmol/L) en uiteindelijk tot type 2 diabetes.

• Dyslipidemie: De lever produceert meer triglyceriden en minder HDL-cholesterol, een combinatie die het risico op atherosclerose verhoogt.

• Chronische laaggradige ontsteking: Verhoogde spiegels van ontstekingsmarkers zoals CRP en interleukine-6 belasten het hart- en vaatstelsel op de lange termijn.^[2][3]

• Hoge bloeddruk: Visceraal vet wordt in verband gebracht met activering van het renine-angiotensinesysteem; dit is een mogelijke verklaring voor de geobserveerde associatie met hypertensie, al is het onderliggende mechanisme nog niet volledig opgehelderd.^[9][10]

Daarnaast is er een verband beschreven met leververvetting. De actuele term hiervoor is MASLD (metabolisch geassocieerde steatotische leverziekte); in oudere literatuur en richtlijnen wordt nog de term NAFLD (niet-alcoholische leververvetting) gebruikt.^[12][13] Verder is er een associatie met slaapapneu en, op populatieniveau, met bepaalde vormen van kanker, waaronder postmenopauzaal borstkanker en endometriumcarcinoom. De bewijskracht voor dit laatste varieert per tumortype en populatie. Het gaat steeds om risicoverhogingen op populatieniveau; individuele uitkomsten worden bepaald door een combinatie van genetische aanleg, leefstijl en andere gezondheidsfactoren.

Het is van belang te benadrukken dat een verhoogde hoeveelheid visceraal vet zelden op zichzelf staat. Vaak maakt het deel uit van het metabool syndroom, een cluster van risicofactoren dat uitgebreid wordt beschreven in de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement.

Hoe kun je visceraal vet meten en herkennen?

De middelomtrek is de meest gebruikte indirecte maat: een waarde van 94 cm of meer bij mannen en 80 cm of meer bij vrouwen wijst op een verhoogd risico volgens de NHG-Standaard Obesitas.

De meest nauwkeurige methoden om visceraal vet te kwantificeren zijn een MRI-scan of een CT-scan van de buik, maar deze worden in de dagelijkse praktijk niet routinematig ingezet vanwege kosten en, bij CT, stralingsbelasting. In de klinische praktijk in Nederland wordt de buikomvang (middelomtrek) het meest gebruikt als indirecte maat voor visceraal vet.

De NHG-Standaard Obesitas hanteert de volgende grenswaarden voor de middelomtrek, gemeten op het midden tussen de onderste ribbenboog en de bekkenkam:

• Mannen: verhoogd risico bij 94 cm of meer; sterk verhoogd risico bij 102 cm of meer.

• Vrouwen: verhoogd risico bij 80 cm of meer; sterk verhoogd risico bij 88 cm of meer.

Deze grenswaarden zijn afgeleid van Europese populaties. Voor mensen met een Zuid-Aziatische of Oost-Aziatische achtergrond worden lagere drempelwaarden aanbevolen. Zo hanteert de International Diabetes Federation (IDF) voor mannen van Zuid-Aziatische afkomst een grens van 90 cm en voor vrouwen van dezelfde achtergrond 80 cm. Drempelwaarden kunnen per richtlijn en bevolkingsgroep verschillen; bespreek dit zo nodig met uw huisarts.

De body-mass-index (BMI) is een aanvullende maat, maar zegt niets over de verdeling van vet over het lichaam. Iemand met een BMI binnen de normale range kan toch een verhoogde middelomtrek hebben. DXA (dubbelenergie-röntgenabsorptiometrie, ook wel DEXA genoemd) biedt een betere schatting van de lichaamssamenstelling dan BMI, maar is evenmin een standaardmeting in de huisartsenpraktijk.

Thuis kun je de middelomvang zelf meten met een soepel meetlint, ontspannen staand, na een normale uitademing. Herhaal de meting twee keer en neem het gemiddelde. Een eenmalige meting geeft een momentopname; veranderingen over de tijd zijn informatief bij het volgen van leefstijlinterventies. Thuisarts.nl biedt een toegankelijke uitleg over het meten van de middelomtrek.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts als uw middelomtrek de grenswaarden overschrijdt, zeker bij bijkomende risicofactoren; bel 112 bij plotselinge pijn op de borst, uitvalsverschijnselen of kortademigheid in rust.

Het is verstandig om de eigen huisarts te raadplegen als de middelomtrek de bovengenoemde grenswaarden overschrijdt, zeker in combinatie met andere risicofactoren zoals een verhoogde bloeddruk, een belaste familiegeschiedenis voor hart- en vaatziekten of type 2 diabetes, of klachten die kunnen wijzen op het metabool syndroom.

Een huisarts kan een volledig cardiovasculair risicoprofiel opstellen conform de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement, inclusief bloedonderzoek naar nuchtere bloedglucose (in mmol/L), HbA1c, lipiden en eventueel leverwaarden. Op basis daarvan wordt bepaald of verdere diagnostiek of begeleiding nodig is. In Nederland verwijst de huisarts zo nodig naar een internist, diëtist of gespecialiseerde leefstijlprogramma's.

Leefstijlveranderingen, met name een combinatie van voedingsaanpassing en regelmatige lichaamsbeweging, zijn de eerstelijns aanpak bij verhoogd visceraal vet. In Nederland kan de huisarts verwijzen naar een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). De GLI is onder voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering in Nederland; het Zorginstituut Nederland heeft hierover een standpunt gepubliceerd. Een arts of diëtist kan helpen bij het opstellen van een realistisch en veilig plan, afgestemd op de individuele situatie.

Bij de volgende signalen is het raadzaam niet te wachten op een regulier spreekuur, maar contact op te nemen met de huisartsenpost (buiten kantooruren):

• Plotselinge pijn op de borst of uitstralende pijn naar de arm of kaak.

• Plotselinge ernstige hoofdpijn, spraakproblemen of uitvalsverschijnselen.

• Kortademigheid in rust.

Bij een levensbedreigende situatie geldt: bel 112.

Voor mensen die bijwerkingen of onverwachte reacties ervaren na het starten van een behandeling gericht op gewichtsbeheersing, is het Bijwerkingencentrum Lareb het aangewezen meldpunt in Nederland. Meldingen via Lareb dragen bij aan de bewaking van de veiligheid van geneesmiddelen na toelating op de markt.

Veelgestelde vragen