Wanneer heb je obesitas? BMI, criteria en risico's

Wanneer heb je obesitas? Volgens de NHG-standaard en internationale richtlijnen is er sprake van obesitas bij een Body Mass Index (BMI) van 30,0 kg/m² of hoger. Maar BMI alleen vertelt niet het hele verhaal: ook buikomvang, vetverdeling en bijkomende aandoeningen bepalen het gezondheidsrisico. In dit artikel lees je wanneer artsen de diagnose obesitas stellen, welke gezondheidsrisico's daarmee samenhangen, wat de oorzaken zijn en wanneer je naar de huisarts gaat.

Wanneer spreek je van obesitas en wat zijn de criteria?

Obesitas wordt vastgesteld bij een BMI van 30,0 kg/m² of hoger; voor volwassenen onderscheiden richtlijnen drie klassen op basis van oplopende BMI-waarden.

Je hebt obesitas wanneer je Body Mass Index (BMI) gelijk is aan of hoger dan 30,0 kg/m². De BMI is een veelgebruikte maatstaf die wordt berekend door het lichaamsgewicht in kilogram te delen door het kwadraat van de lichaamslengte in meters. Artsen en richtlijnen, waaronder de NHG-standaard Obesitas, hanteren de volgende indeling voor volwassenen:

• Overgewicht: BMI van 25,0 tot 29,9 kg/m²

• Obesitas klasse I: BMI van 30,0 tot 34,9 kg/m²

• Obesitas klasse II: BMI van 35,0 tot 39,9 kg/m²

• Obesitas klasse III (ernstige obesitas): BMI van 40,0 kg/m² of hoger

Deze indeling geldt uitsluitend voor volwassenen. Bij kinderen en adolescenten gelden leeftijds- en geslachtsafhankelijke criteria (de zogenoemde ISO-BMI of groeicurven); hiervoor verwijzen artsen in Nederland naar de JGZ-richtlijn Overgewicht.

De BMI geeft een indicatie van de verhouding tussen gewicht en lengte, maar zegt niet alles over de verdeling van lichaamsvet. Iemand met veel spiermassa kan een hoge BMI hebben zonder dat er sprake is van een ongezond vetpercentage. Omgekeerd kan iemand met een BMI net onder de 30,0 toch een verhoogd gezondheidsrisico hebben door een ongunstige vetverdeling. Bij zwangerschap en bij een zeer hoge spiermassa is de BMI minder geschikt als maatstaf; aanvullende beoordeling is dan nodig.

Voor mensen met een Aziatische achtergrond gelden in sommige richtlijnen lagere drempelwaarden. Zo hanteert de WHO een verhoogd risico vanaf een BMI van 23,0 kg/m² en een hoog risico vanaf 27,5 kg/m² voor bepaalde Aziatische populaties, omdat gezondheidsrisico's bij hen al bij een lagere BMI kunnen optreden. Het is daarom altijd zinvol om de BMI te bespreken in de context van de individuele situatie, inclusief leeftijd, geslacht en etnische achtergrond.

Hoe wordt obesitas vastgesteld door een arts?

Een arts stelt obesitas vast via BMI en buikomvang, aangevuld met anamnese en bloedonderzoek; de huisarts is het eerste aanspreekpunt in Nederland.

Een arts stelt obesitas vast door naast de BMI ook de buikomvang te meten, omdat de verdeling van lichaamsvet een belangrijke aanvullende maatstaf is voor het gezondheidsrisico. Conform de WHO-meetmethode, die ook door het NHG wordt gehanteerd, wordt de buikomvang gemeten halverwege de onderste rib en de bovenrand van de bekkenkam (crista iliaca), in uitademing, horizontaal rondom de romp.^[1][2] Verhoogde waarden die wijzen op een verhoogd risico zijn:

• Mannen: buikomvang van 102 cm of meer

• Vrouwen: buikomvang van 88 cm of meer

Voor cardiovasculaire risicostratificatie bij mensen van Europese afkomst worden soms lagere grenswaarden gehanteerd (94 cm voor mannen, 80 cm voor vrouwen).^[3][1] Voor veel Aziatische populaties gelden nog lagere afkappunten (90 cm voor mannen, 80 cm voor vrouwen).^[7][1] De arts bepaalt welke grenswaarden van toepassing zijn op basis van de individuele situatie.

Een verhoogde buikomvang wijst op een grotere hoeveelheid buikvet (visceraal vet), wat sterker samenhangt met hart- en vaatziekten en stofwisselingsstoornissen dan onderhuids vet elders in het lichaam.

Naast deze metingen neemt de arts een uitgebreide anamnese af. Daarin komen onder meer aan bod: het gewichtsverloop door de jaren heen, eetgewoonten, bewegingspatroon, slaapkwaliteit, psychosociale factoren en eventueel gebruik van geneesmiddelen die gewichtstoename kunnen bevorderen. Aanvullend bloedonderzoek, zoals nuchtere bloedglucose, HbA1c, bloedvetten, leverenzymen (ALAT) en schildklierfunctie, helpt om bijkomende aandoeningen op te sporen of uit te sluiten. Bij aanwijzingen voor slaapapneu wordt ook hiernaar gevraagd.

De huisarts is in Nederland het eerste aanspreekpunt voor de beoordeling van overgewicht en obesitas. Een belangrijke eerste stap in de behandeling is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), een begeleiding gericht op voeding, beweging en gedrag. In Nederland wordt de GLI onder voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering, bij een BMI van 30 of hoger, of bij een BMI tussen 25 en 30 met een verhoogd gezondheidsrisico. Informatie over de vergoedingsvoorwaarden is te vinden via Zorginstituut Nederland. Bij complexe situaties, zoals ernstige obesitas of meerdere bijkomende aandoeningen, kan worden doorverwezen naar een internist, diëtist of gespecialiseerd obesitascentrum. Bariatrische chirurgie kan in Nederland worden overwogen bij een BMI van 40 of hoger, of bij een BMI van 35 of hoger in combinatie met ernstige comorbiditeit, nadat conservatieve behandeling onvoldoende resultaat heeft gehad.

Welke gezondheidsrisico's hangen samen met obesitas?

Obesitas verhoogt het risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes, bepaalde kankers, slaapapneu en gewrichtsklachten; hoe hoger de BMI, hoe groter het risico.

Obesitas verhoogt het risico op een breed scala aan ernstige aandoeningen, waaronder hart- en vaatziekten, type 2 diabetes mellitus, bepaalde vormen van kanker en aandoeningen van het bewegingsapparaat. Hoe hoger de BMI en hoe groter de buikomvang, hoe sterker dit risico in het algemeen is. Belangrijke gezondheidsrisico's zijn:

• Cardiovasculair: hoge bloeddruk, coronairlijden, hartfalen en beroerte

• Stofwisseling: type 2 diabetes mellitus, insulineresistentie en dyslipidemie

• Lever: leververvetting (NAFLD/MAFLD), die kan uitgroeien tot leverontsteking (NASH) en in ernstige gevallen tot levercirrose

• Ademhaling: obstructief slaapapneusyndroom en verminderde longfunctie

• Bewegingsapparaat: artrose van knie en heup, rugklachten

• Maag-darmkanaal: galstenen en gastro-oesofageale reflux

• Psychisch: depressie, angststoornissen en verminderde kwaliteit van leven

• Reproductief: bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd kan obesitas samenhangen met het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS), verminderde vruchtbaarheid en zwangerschapscomplicaties

• Oncologisch: verhoogd risico op onder meer darmkanker, borstkanker (na de menopauze) en baarmoederkanker^[1][2]

De combinatie van verhoogde bloedglucose, hoge bloeddruk, verhoogde triglyceriden en een lage HDL-cholesterolwaarde samen met een grote buikomvang wordt het metabool syndroom genoemd. De criteria hiervoor zijn beschreven in de NHG-standaard CVRM.^[3] Dit syndroom gaat gepaard met een sterk verhoogd risico op hart- en vaatziekten.

Belangrijk is dat gezondheidsrisico's niet uitsluitend worden bepaald door het gewicht alleen. Leefstijlfactoren zoals voeding, beweging en slaap spelen een zelfstandige rol. Mensen die vragen hebben over hun persoonlijke risicoprofiel, kunnen dit het beste bespreken met hun eigen huisarts.

Wat zijn de oorzaken en risicofactoren van obesitas?

Obesitas ontstaat door een langdurige positieve energiebalans met multifactoriele oorzaken, waaronder genetische aanleg, voeding, inactiviteit, slaaptekort en bepaalde geneesmiddelen.

Obesitas ontstaat door een langdurige positieve energiebalans, waarbij de energie-inname structureel hoger is dan het energieverbruik, maar de onderliggende oorzaken zijn complex en multifactorieel. Het is geen kwestie van wilskracht alleen: genetische aanleg, omgevingsfactoren, hormonen en psychosociale omstandigheden spelen allemaal een rol.

Belangrijke risicofactoren zijn:

• Genetische aanleg: erfelijke factoren beïnvloeden de vetopslag, het verzadigingsgevoel en het basaalmetabolisme

• Voedingspatroon: een hoge inname van energiedichte, bewerkte voedingsmiddelen en suikerhoudende dranken; ook alcoholinname levert calorieën zonder voedingswaarde

• Lichamelijke inactiviteit: een zittende leefstijl en weinig beweging verlagen het energieverbruik

• Slaaptekort: onvoldoende slaap verstoort hormonen die honger en verzadiging reguleren, zoals leptine en ghreline^[10][11]

• Psychosociale factoren: stress, emotie-eten en depressie kunnen bijdragen aan overmatige voedselinname

• Geneesmiddelen: sommige medicijnen kunnen gewichtstoename bevorderen, waaronder bepaalde antidepressiva, antipsychotica, corticosteroïden, insuline, sulfonylureumderivaten en valproaat.^[8][1] Stop nooit zelfstandig met voorgeschreven medicatie vanwege gewichtstoename; bespreek dit in Nederland altijd eerst met uw eigen huisarts, die kan beoordelen of een alternatief mogelijk is.

• Hormonale aandoeningen: hypothyreoïdie, het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) en het syndroom van Cushing zijn behandelbare oorzaken die bij de diagnostiek worden overwogen^[1][2]

• Stoppen met roken: dit gaat vaak gepaard met tijdelijke gewichtstoename, maar levert per saldo aanzienlijke gezondheidswinst op

• Sociaaleconomische factoren: beperkte toegang tot gezonde voeding en veilige beweegmogelijkheden verhogen het risico

De omgeving waarin mensen leven, ook wel de obesogene omgeving genoemd, maakt het voor veel mensen structureel moeilijker om een gezond gewicht te handhaven. Een goede beoordeling van de oorzaken is essentieel voor een passende aanpak. De huisarts kan hierbij begeleiden en zo nodig doorverwijzen naar een diëtist, psycholoog of andere specialist.

Frequently Asked Questions