Wat is keto dieet: werking, voeding en risico's

Wat is keto dieet en waarom trekt het zoveel aandacht? Een ketogeen dieet is een eetpatroon met zeer weinig koolhydraten, veel vet en matige eiwitinname, waardoor het lichaam overschakelt op vetverbranding via zogenoemde ketonlichamen. Oorspronkelijk ontwikkeld als medische behandeling voor epilepsie, wordt het dieet tegenwoordig ook gevolgd voor gewichtsbeheersing en bloedsuikerregulatie. In dit artikel leest u hoe het dieet werkt, wat u wel en niet mag eten, voor wie het geschikt is en welke bijwerkingen en risico's u moet kennen.

Wat is een keto dieet en hoe werkt het in je lichaam?

Een ketogeen dieet beperkt koolhydraten tot minder dan 50 gram per dag, waardoor de lever ketonlichamen aanmaakt die dienen als alternatieve energiebron voor hersenen en organen, een toestand die ketose heet.

Een ketogeen dieet is een eetpatroon met zeer weinig koolhydraten, veel vet en een matige hoeveelheid eiwit, waardoor het lichaam overschakelt van glucose naar vetverbranding als primaire energiebron. Normaal gesproken gebruikt het lichaam koolhydraten, afgebroken tot glucose, als voornaamste brandstof. Wanneer de koolhydraatinname sterk wordt beperkt, doorgaans tot minder dan 50 gram per dag, raken de glycogeenvoorraden in lever en spieren uitgeput.

Als reactie hierop begint de lever vetzuren om te zetten in zogenoemde ketonlichamen: acetoacetaat, bèta-hydroxyboterzuur en aceton.^[9] Deze ketonlichamen worden via het bloed naar organen en de hersenen getransporteerd en dienen daar als alternatieve energiebron. Deze toestand wordt ketose genoemd. Ketose is een fysiologisch normaal proces en verschilt wezenlijk van diabetische ketoacidose, een ernstige complicatie die alleen bij bepaalde vormen van diabetes kan optreden en gepaard gaat met gevaarlijk hoge ketonspiegels en een verstoorde zuur-basebalans.^[9]

Het ketogeen dieet werd oorspronkelijk in de jaren twintig van de vorige eeuw ontwikkeld als behandeling voor therapieresistente epilepsie bij kinderen, en wordt daarvoor in gespecialiseerde centra in Nederland nog steeds toegepast. Tegenwoordig wordt het dieet ook gevolgd door mensen die hun gewicht willen beheersen of hun bloedsuikerspiegel willen verbeteren. Het is echter geen officieel erkende eerstelijnsbehandeling voor overgewicht of diabetes type 2 in de Nederlandse richtlijnen. De NHG-standaarden bevelen een gevarieerd, energiebeperkt voedingspatroon aan als basis voor gewichtsmanagement, hoewel koolhydraatbeperking binnen een breder leefstijladvies als mogelijke interventie kan worden besproken.

Welke voeding mag je wel en niet eten bij keto?

Bij keto zijn vetten, vlees, eieren, vette vis, bladgroenten en noten toegestaan; brood, pasta, rijst, suiker, de meeste fruitsoorten en peulvruchten worden vermeden om onder de 50 gram koolhydraten per dag te blijven.

Bij een ketogeen dieet zijn voedingsmiddelen met weinig koolhydraten en veel vet de basis, terwijl producten rijk aan koolhydraten grotendeels worden vermeden. De koolhydraatinname wordt bij een strikt ketogeen dieet beperkt tot 20 tot 50 gram per dag.

Toegestane voedingsmiddelen (met aandacht voor portiegrootte):

• Vetten en oliën: olijfolie, kokosolie, roomboter, avocado en vette vis zoals zalm en makreel

• Eiwitbronnen: vlees, gevogelte, eieren, vette kaassoorten en noten zoals walnoten en amandelen (let op: cashewnoten bevatten relatief veel koolhydraten en zijn minder geschikt)

• Groenten met weinig koolhydraten: bladgroenten (spinazie, rucola), broccoli, courgette en komkommer (paprika bevat meer koolhydraten dan veel andere groenten en dient met mate te worden gegeten)

• Zuivel: volle yoghurt en room, met mate, omdat ook deze producten koolhydraten bevatten

Te vermijden voedingsmiddelen:

• Brood, pasta, rijst, aardappelen en andere graanproducten

• Suiker, snoep, frisdrank en vruchtensappen

• De meeste fruitsoorten, met uitzondering van kleine hoeveelheden bessen

• Peulvruchten zoals linzen en kikkererwten

• Bewerkte producten met verborgen suikers

Alcohol en zoetstoffen: Alcoholische dranken bevatten doorgaans koolhydraten en kunnen ketose verstoren; ook gezoete dranken, inclusief sommige producten met kunstmatige zoetstoffen, kunnen de koolhydraatinname onbedoeld verhogen. Het is verstandig etiketten zorgvuldig te lezen.

Een minder strenge variant, het zogenoemde laagkoolhydraatdieet, hanteert een grens van 50 tot 130 gram koolhydraten per dag en leidt niet noodzakelijkerwijs tot ketose. Het Voedingscentrum biedt in Nederland praktische informatie over productkeuzes en het lezen van etiketten bij koolhydraatbeperking. Het is verstandig om bij het starten van een ketogeen dieet begeleiding te zoeken van een diëtist, zodat de voedingswaarde van het eetpatroon voldoende gewaarborgd blijft.

Is het keto dieet geschikt voor iedereen?

Het ketogeen dieet is niet voor iedereen geschikt: mensen met diabetes, nier- of leveraandoeningen, gebruikers van SGLT2-remmers en zwangere vrouwen dienen altijd eerst hun huisarts te raadplegen.

Het ketogeen dieet is niet voor iedereen geschikt en is bij bepaalde aandoeningen en situaties uitdrukkelijk afgeraden. Voor gezonde volwassenen zonder onderliggende ziekten kan het dieet op korte termijn worden gevolgd, maar langetermijngegevens over veiligheid en effectiviteit zijn beperkt.

Groepen voor wie extra voorzichtigheid of medisch overleg noodzakelijk is:

• Mensen met diabetes type 1 of type 2: een sterke verlaging van koolhydraten beïnvloedt de bloedsuikerspiegel en kan de behoefte aan insuline of andere bloedsuikerverlagende medicatie ingrijpend veranderen. Aanpassing van medicatie zonder medisch toezicht kan leiden tot hypoglykemie of andere complicaties. Bijzondere aandacht is vereist voor mensen die SGLT2-remmers gebruiken (zoals dapagliflozine of empagliflozine): een ketogeen of zeer koolhydraatarm dieet kan bij dit type medicatie het risico op (eu)glykemische ketoacidose verhogen, ook bij relatief normale bloedsuikerwaarden. Raadpleeg in Nederland altijd eerst de eigen huisarts voordat u een ketogeen dieet start bij gebruik van SGLT2-remmers.

• Mensen met nier- of leveraandoeningen: veranderingen in het vet- en stikstofmetabolisme en de zuur-basebalans kunnen de belasting op deze organen vergroten.

• Mensen met een voorgeschiedenis van pancreatitis, galblaasproblemen of ernstige dyslipidemie (zoals familiaire hypercholesterolemie): een sterk verhoogde vetinname kan bij deze groepen extra risico's met zich meebrengen.

• Zwangere en borstvoeding gevende vrouwen: ketose tijdens de zwangerschap is niet voldoende onderzocht op veiligheid voor moeder en kind; een gevarieerd voedingspatroon met voldoende foliumzuur en andere micronutriënten heeft de voorkeur.

• Kinderen en adolescenten: het dieet mag bij kinderen alleen worden toegepast onder strikte medische begeleiding, zoals bij epilepsie.

• Mensen met een voorgeschiedenis van eetstoornissen: het rigide karakter van het dieet kan klachten verergeren.

Mensen die bloeddrukverlagende middelen, bloedverdunners, SGLT2-remmers of andere chronische medicatie gebruiken, dienen altijd eerst hun huisarts te raadplegen voordat zij starten met een ketogeen dieet. In Nederland is de eigen huisarts het eerste aanspreekpunt voor vragen over de geschiktheid van een dieet bij bestaande gezondheidsproblemen en voor eventuele aanpassing van medicatie.

Wat zijn de mogelijke bijwerkingen en risico's van het keto dieet?

In de beginfase veroorzaakt het keto dieet vaak vermoeidheid, hoofdpijn en spierkrampen ('keto griep'); op langere termijn zijn verhoogd LDL-cholesterol, nierstenen en vitaminetekorten mogelijke risico's.

Het ketogeen dieet kan, zeker in de beginfase, verschillende bijwerkingen veroorzaken die samen wel worden aangeduid als de "keto griep". Deze klachten zijn doorgaans tijdelijk en verdwijnen na één tot twee weken wanneer het lichaam gewend raakt aan ketose.

Veelvoorkomende bijwerkingen in de beginfase:

• Vermoeidheid, hoofdpijn en concentratieproblemen

• Misselijkheid en duizeligheid

• Spierkrampen, mede door verlies van elektrolyten zoals natrium, kalium en magnesium

• Obstipatie door een lagere vezelinname

• Een kenmerkende fruitige of chemische geur van de adem door uitscheiding van aceton

• Een tijdelijke stijging van het urinezuurgehalte in het bloed, wat in de beginfase het risico op jichtaanvallen kan verhogen

Mogelijke risico's op langere termijn:

• Een verhoogde inname van verzadigd vet, afhankelijk van de voedselkeuzes, kan het LDL-cholesterol verhogen. In Nederland wordt aanbevolen bij voorkeur onverzadigde vetten te kiezen, zoals olijfolie, noten en vette vis. Regelmatige controle van bloedwaarden is aan te raden, met name bij mensen met een verhoogd cardiovasculair risico.

• Nierstenen zijn beschreven bij mensen die een therapeutisch ketogeen dieet volgen voor epilepsie. De bekende mechanismen zijn onder meer een lage urine-pH, verminderde citraatuitscheiding en een laag urinevolume. Of dit risico in dezelfde mate geldt bij een ketogeen dieet voor gewichtsbeheersing is minder goed onderzocht; voorzichtigheid is echter op zijn plaats.

• Tekorten aan vitaminen en mineralen, zoals foliumzuur, vitamine C en bepaalde B-vitaminen, zijn mogelijk bij een slecht samengesteld ketogeen dieet.

• Bij mensen met bestaande diabetische oogafwijkingen, met name pre-proliferatieve of proliferatieve retinopathie, kan een snelle verbetering van de bloedsuikerspiegel tijdelijke verslechtering van de oogafwijking veroorzaken.^[2] Medisch toezicht en oogheelkundige controle zijn bij deze groep noodzakelijk bij het starten van een dieet dat de bloedsuikerspiegel sterk beïnvloedt.

Bij ernstige klachten zoals aanhoudend braken, verwardheid, hartkloppingen of tekenen van uitdroging dient u buiten kantooruren contact op te nemen met de huisartsenpost. Bel 112 uitsluitend bij een levensbedreigende situatie. Voor niet-urgente vragen kunt u terecht bij uw eigen huisarts. Bijwerkingen van voedingssupplementen of medicatie die in combinatie met het dieet worden gebruikt, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Frequently Asked Questions